Дунёда бирон киши йўқки, ўзидан бирон нарсада ортиқроқ ёки бошқа нарсаларда ўзидан пастроқ инсонларни учратмаса. Агарда сиз камбағал бўлсангиз, инсонлар орасида сиздан кўра камбағалроқ кишилар бор. Агар касал ёки азобда бўлсангиз, одамлар ичида сиздан кўра оғирроқ дардга чалинган ва сиздан кўра қаттиқроқ азобларга гирифтор бўлганлар ҳам бор. Нега ўзингиздан юқоридагиларга қараш учун бошингизни кўтарасиз-у, ўзингиздан пастдагиларга боқиш учун бўйнингизни пастлатмайсиз?
Агар сиз етиша олмаган мол-мансабга эришган-у, лекин заковат, илм-маърифат ва хулқда сиздан пастроқ бўлган бирон кишини билсангиз, бу фазилатларнинг барчасида сиз эришган нарсаларни баъзи бир қисмига ҳам эриша олмаган ундан паст ёки унга ўхшаш кишилар ҳам борлигини нега ёдга олмайсиз?
Ризқ фалсафасини англаш қийин ва унга эришиш эса узоқдир. Одамларга қаранг! Улар ичида ғаввослар борлигини кўрасиз, Аллоҳ таоло улар ва оилалари ейдиган нон-ризқларини денгизларнинг тубида қилиб қўйган, улар то сув чуқурларига тушмагунларигача ўз ризқларига етиша олмайдилар.
Одамлар орасида учувчилар ҳам борлигини кўрасиз. Уларнинг ризқлари булутлар устига қўйилган бўлиб, улар фазо юқориларига кўтарилмагунларигача ризқларига етиша олмайдилар.
Баъзи инсонларнинг нон-ризқлари каттакон тошлар орасига яширилган, улар тошларни парчалаш орқали ўз ризқларига эришадилар.
Баъзиларнинг ризқлари ифлос сув қувурлари (канализация) ёки умуман қуёш юзини ва кун ёруғини кўрмаган чуқур кон-шахталардадир.
Баъзи одамлар ўз ризқини қўли ё оёғи, тили ёки ақли билан топадилар. Баъзилари эса, цирк ўйинчилари каби ҳаётини ҳалокатга кўндаланг қилиб – азиз жонини тикиб нон топадилар, уларни ҳар жой – ҳар онда ўлим кутиб туради, агар хушёр туришмаса, ё арслон тишлари орасида ёки фил оёқлари остида қолиб кетадилар.
Аллоҳга шукрлар қилинг-ки, сизнинг ризқингиз стулда ўтирган холингизда келадиган қилиб қўйди.
У зот ризқингизни тоғ чўққиларида, денгизлар тубида ёки арслон-у қоплонлар билан рўпара бўлишда қилмади.
Аллоҳ таоло сизга ўзингиз гапириб юрадиган фазилат-хусусиятларни: фахм-идрок, хатти-ҳаракат, қунт-матонат, тўғрилик ва омонатдорлик каби фазилатларни берди. Ушбу неъматлар Аллоҳга шукр келтиришга лойиқ неъматлар эмасми?
Мол – пулингиз кўп бўлса-ю, ўзингиз дудуқ, нодон, жоҳил, суст, ўғри ёки жиноятчи бўлишга рози бўлармидингиз?
Агар бундай неъматларнинг барчаси сизга ато этилган этилган бўлса-ю, кўп мол-давлатдан махрум бўлсангиз, асло афсусланманг! Балки, бу неъмат-фазилатлардан махрум бўлсангиз-у, сизга Қорун бойнинг мол-дунёси берилган бўлса, бу ҳолга афсус чексангиз арзирди.
Азизим, бахт-саодат фақат мол-пул билан топилардими?
Агар у билан ҳаёт шодликлари, жон лаззати, зикри мангу ҳурмат ёки ажри манфаатли эзгу амаллар сотиб олинмайдиган бўлса, у ҳолда мол-давлат нимага ҳам ярарди?
Мол-мулк бир восита бўлиб, мол-пул билан дунё неъматлари ёки охират саодатига эришилмаса, у ҳолда ушбу пул оддий расм туширилган бир бўлак қоғоз ёки ярқироқ бир маъдан, холос.
Ҳикоя қилишларича: Бир киши учун иккита ижобат қилинадиган дуо берилганида, у Роббисидан ҳар бир ушлаган нарсаси тиллага айланиб қолишини сўрабди. Унга сўрагани берилибди. Қўли билан нимани ушласа тилла бўлиб қолаверибди. Бошидан ақли учиб, ҳамма нарсани ушлаб тиллага айлантира бошлабди.
Бир пайт оч қолиб, товоқдаги овқатни ейиш учун қўлига олса, ундаги овқат тиллага айланибди. Сўнгра чанқабди ва сув ичмоқчи бўлиб идишни ушласа, идишдаги сув ҳам тиллага айланиб қолибди. Чанқаб – оч қолиб ўтирганида бирдан қизи уни кўргани кириб қолибди, қизи билан қучоқ очиб кўришганида қизи ҳам тилла ҳайкалга айланиб қолибди.
Охири, бу ишлардан кейин у иккинчи мустажоб дуосини қилиб: “Роббим, ҳар бир нарсани ўз аслига қайтар!” – деган экан.
Чунки, у оч учун нон, чанқаган киши учун сув ва ота учун қиз фарзанди ер юзи тўла тилладан яхшироқ эканини англаган эди.
Шайх Али Тантовийнинг “Маъан-нас” асаридан
Фарғона тумани “Ҳувайдо” масжиди имом хатиби
Давронбек Усмонов таржимаси
