Савол: Ассалому алайкум!
— Бозорда сотилаётган маҳсулотларни харидорлар еб кўриши мумкинми?
Жавоб: Ва алайкум ассалом!
— Харидор сотиб олмоқчи бўлган мева ёки бирор егуликдан сотувчининг рухсати билан мазасини татиб кўриши дуруст. Агар сотувчи бунга рухсат бермаса ёки бундан сотувчи зарар кўрадиган бўлса, изн сўрамасдан ундан истеъмол қилиб бўлмайди.
Бундаги асл қоида шуки, бозорда сотилаётган нарса сотувчининг мулкидир. Шундай экан, бировнинг рухсатисиз, унинг мулкидан олиш (ейиш) жоиз бўлмайди. Аллоҳ таоло Қуръони каримда ўзганинг мулкини ноҳақ ейишдан қайтарган:
“Эй, мўминлaр! Мoл-мулклaрингизни ўртaдa нoҳaқ (йўллaр) билaн емaнгизлaр! Ўзaрo рoзилик aсoсидaги тижoрaт бундaн мустaснo…” (Нисо сураси, 29-оят).
Аммо бозорларда сотувчилар харидорлар еб кўришлари учун олма ёки нок каби меваларни кесиб-бўлаклаб қўйган бўлади. Бу нарса бозорларда урфга кирган ва ундан олиб еган кишидан ҳеч ким норози бўлмайди. Бунда ўша маҳсулотдан сотиб олмоқчи бўлган киши эгасининг рухсатисиз татиб кўриши мумкин. Агар ўша мева ёки маҳсулотлардан олиш мақсади бўлмаса, ундан рухсатсиз татиб кўрмаслиги керак бўлади.
Уламоларимиз ишлаб чиққан фиқҳий қоидалардан бирида: “Одат – ҳакам қилингандир”, дейилган (“Ал-Ашбоҳ ван-назоир” китоби).
Яъни, шаръий далилларга зид келмайдиган урф-одат ҳалол-ҳаром, ҳақ-ҳуқуқ масалаларида ҳакам бўлади ва шу урфга кўра амал қилиш дуруст бўлади.
Шундан келиб чиқиб айтиш мумкинки, бу каби масалаларда жорий урфга ҳам қаралади: агар урфда сотувчининг розилигисиз маҳсулот таъмини татиб кўриш жорий бўлган ва одатда сотувчи бундан зарар кўрмайдиган бўлса, ундан татиб кўриш дуруст. Акс ҳолда жоиз эмас. Валлоҳу аълам.
Ўзбекистон мусулмонлари идораси
Фатво маркази
***
Savol: Assalomu alaykum!
— Bozorda sotilayotgan mahsulotlarni xaridorlar yeb ko‘rishi mumkinmi?
Javob: Va alaykum assalom!
— Xaridor sotib olmoqchi bo‘lgan meva yoki biror yegulikdan sotuvchining ruxsati bilan mazasini tatib ko‘rishi durust. Agar sotuvchi bunga ruxsat bermasa yoki bundan sotuvchi zarar ko‘radigan bo‘lsa, izn so‘ramasdan undan iste’mol qilib bo‘lmaydi.
Bundagi asl qoida shuki, bozorda sotilayotgan narsa sotuvchining mulkidir. Shunday ekan, birovning ruxsatisiz, uning mulkidan olish (yeyish) joiz bo‘lmaydi. Alloh taolo Qur’oni karimda o‘zganing mulkini nohaq yeyishdan qaytargan:
“Ey, mo‘minlar! Mol-mulklaringizni o‘rtada nohaq (yo‘llar) bilan yemangizlar! O‘zaro rozilik asosidagi tijorat bundan mustasno…” (Niso surasi, 29-oyat).
Ammo bozorlarda sotuvchilar xaridorlar yeb ko‘rishlari uchun olma yoki nok kabi mevalarni kesib-bo‘laklab qo‘ygan bo‘ladi. Bu narsa bozorlarda urfga kirgan va undan olib yegan kishidan hech kim norozi bo‘lmaydi. Bunda o‘sha mahsulotdan sotib olmoqchi bo‘lgan kishi egasining ruxsatisiz tatib ko‘rishi mumkin. Agar o‘sha meva yoki mahsulotlardan olish maqsadi bo‘lmasa, undan ruxsatsiz tatib ko‘rmasligi kerak bo‘ladi.
Ulamolarimiz ishlab chiqqan fiqhiy qoidalardan birida: “Odat – hakam qilingandir”, deyilgan (“Al-Ashboh van-nazoir” kitobi).
Ya’ni, shar’iy dalillarga zid kelmaydigan urf-odat halol-harom, haq-huquq masalalarida hakam bo‘ladi va shu urfga ko‘ra amal qilish durust bo‘ladi.
Shundan kelib chiqib aytish mumkinki, bu kabi masalalarda joriy urfga ham qaraladi: agar urfda sotuvchining roziligisiz mahsulot ta’mini tatib ko‘rish joriy bo‘lgan va odatda sotuvchi bundan zarar ko‘rmaydigan bo‘lsa, undan tatib ko‘rish durust. Aks holda joiz emas. Vallohu a’lam.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi
Fatvo markazi
