Намозда зам сурани тартиб билан ўқиш шартми?

Жавоб: Ва алайкум ассалом!

— Сураларни тартиби бўйича ўқиш вожиб бўлса ҳам, намоз ўқувчи тартиби билан ўқишни тарк қилиши туфайли унга ҳеч нарса лозим бўлмайди. Чунки сураларни тартиби бўйича ўқиш намоз вожибларидан бўлган аслий вожиб эмас.

Биринчи ракатга қироат қилган сурасидан кейин иккинчи ракатга бир сура ташлаб кейинги сурани қироат қилиш макруҳ саналади. Шунга кўра агар орада икки ё ундан кўп оятлар бўлса, бир суранинг бошқа-бошқа жойидан ўқиш макруҳ бўлмайди. Аммо заруратсиз бундай қилмаслик афзал.

Намоз ўқувчи қироатда ўқиётган жойидан бир сура ё бир оятни ташлаб кейингисини ўқиши макруҳ ҳисобланади. Чунки бунда ўша сура ё оятдан ўзини олиб қочиш ва ундан ўзгасини устун қўяётгандек ваҳм (хаёл) юзага келади.

“Муҳийт” китобида: “Ёлғиз ўқиётган киши нафл намозида бир сурани қасддан қайта ўқиши макруҳ эмас, аммо фарз намозида макруҳ бўлади”, дейилган.

Иккинчи ракатга биринчи ракатда ўқилган сурадан юқоридаги сурани ўқиш макруҳ бўлади. Чунки бунда саҳобалар ижмоъ қилган тартибни тарк қилиш юзага келади. Аммо бу ҳам қасддан ўқилса макруҳ бўлади, агар унутган ҳолда бўлса макруҳ бўлмайди. Бу масалалар “Фатавои Татархония” китобида баён этилган.

Насафийнинг “Фатаво” китобида шундай баён қилинган: “Абул Фазл нафл намозда биринчи ракатга “Масад” сурасини, иккинчи ракатга ундан юқорида бўлган “Наср” сурасини қироат қилиш ҳақида сўралганида: “Агар қасддан шундай қилса макруҳ бўлади, деган. Қози имом Абу Бакр эса фарз намозда макруҳ бўлади, нафлда макруҳ бўлмайди, деб айтган”.

Орада иккита сурани ташлаб ўқиш макруҳ саналмайди. Чунки Жобир ибн Самура розияллоҳу анҳу Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг шом намозида биринчи ракатга “Кафирун” иккинчи ракатга “Ихлос” сураларини зам қилиб ўқиганларини ривоят қилган.

Биринчи ракатга “Нас” сурасини ўқиган бўлса иккинчи ракатга ҳам шу сурани такрор ўқиш лозим бўлади. Чунки такрор ўқиш тескари ўқишдан кўра енгилроқ ҳисобланади. Баъзи уламолар бундай ҳолатда “Бақара, “алиф лам мийм”ни ўқисин, деганлар.

Абдулқодир Абдур Раҳим,
Тошкент Ислом институти катта ўқитувчиси.

***

Savol: Assalomu alaykum!

— Namozda zam surani tartib bilan o‘qish shartmi?

Javob: Va alaykum assalom!

— Suralarni tartibi bo‘yicha o‘qish vojib bo‘lsa ham, namoz o‘quvchi tartibi bilan o‘qishni tark qilishi tufayli unga hech narsa lozim bo‘lmaydi. Chunki suralarni tartibi bo‘yicha o‘qish namoz vojiblaridan bo‘lgan asliy vojib emas.

Birinchi rakatga qiroat qilgan surasidan keyin ikkinchi rakatga bir sura tashlab keyingi surani qiroat qilish makruh sanaladi. Shunga ko‘ra agar orada ikki yo undan ko‘p oyatlar bo‘lsa, bir suraning boshqa-boshqa joyidan o‘qish makruh bo‘lmaydi. Ammo zaruratsiz bunday qilmaslik afzal.

Namoz o‘quvchi qiroatda o‘qiyotgan joyidan bir sura yo bir oyatni tashlab keyingisini o‘qishi makruh hisoblanadi. Chunki bunda o‘sha sura yo oyatdan o‘zini olib qochish va undan o‘zgasini ustun qo‘yayotgandek vahm (xayol) yuzaga keladi.

“Muhiyt” kitobida: “Yolg‘iz o‘qiyotgan kishi nafl namozida bir surani qasddan qayta o‘qishi makruh emas, ammo farz namozida makruh bo‘ladi”, deyilgan.

Ikkinchi rakatga birinchi rakatda o‘qilgan suradan yuqoridagi surani o‘qish makruh bo‘ladi. Chunki bunda sahobalar ijmo’ qilgan tartibni tark qilish yuzaga keladi. Ammo bu ham qasddan o‘qilsa makruh bo‘ladi, agar unutgan holda bo‘lsa makruh bo‘lmaydi. Bu masalalar “Fatavoi Tatarxoniya” kitobida bayon etilgan.

Nasafiyning “Fatavo” kitobida shunday bayon qilingan: “Abul Fazl nafl namozda birinchi rakatga “Masad” surasini, ikkinchi rakatga undan yuqorida bo‘lgan “Nasr” surasini qiroat qilish haqida so‘ralganida: “Agar qasddan shunday qilsa makruh bo‘ladi, degan. Qozi imom Abu Bakr esa farz namozda makruh bo‘ladi, naflda makruh bo‘lmaydi, deb aytgan”.

Orada ikkita surani tashlab o‘qish makruh sanalmaydi. Chunki Jobir ibn Samura roziyallohu anhu Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning shom namozida birinchi rakatga “Kafirun” ikkinchi rakatga “Ixlos” suralarini zam qilib o‘qiganlarini rivoyat qilgan.

Birinchi rakatga “Nas” surasini o‘qigan bo‘lsa ikkinchi rakatga ham shu surani takror o‘qish lozim bo‘ladi. Chunki takror o‘qish teskari o‘qishdan ko‘ra yengilroq hisoblanadi. Ba’zi ulamolar bunday holatda “Baqara, “alif lam miym”ni o‘qisin, deganlar.

Abdulqodir Abdur Rahim,
Toshkent Islom instituti katta o‘qituvchisi.