Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм.
Аллоҳ таолога битмас – туганмас ҳамду санолар, Пайғамбаримизга мукаммал ва батамом салавоту дурудлар бўлсин!
Таниқли уламолардан бири Роғиб Исфаҳоний ҳижрий V (милодий XII) aсрнинг иккинчи ярмида яшаб ижод қилган. Илмий фаолияти, асарлари шуҳрати ва одамлар орасида машҳур бўлишига қарамай, Роғиб Исфаҳоний ҳаёти ҳақидаги маълумотлар аниқ тарзда бизгача етиб келмаган. Роғиб Исфаҳоний исмидан кўриниб турибдики, Исфаҳонда туғилган, аммо туғилган санаси аниқ маълум эмас. Аммо унинг 343 ҳижрий сананинг Ражаб ойида (мил. 954 й.)да туғилгани ҳақида ҳам маълумотлар мавжуд.
Роғиб Исбаҳоний деган лақаби машҳур бўлган, шу сабабли ҳам унинг исми борасида ихтилофлар кўп. Роғиб Исфаҳонийнинг исми борасида ихтилофлар бор, унинг Ҳусайн исми энг машҳурдир. Баъзи ривоятларда исми Ҳусайн ибн Муҳаммад ибн Муфаззол, баъзиларида эса Ҳусайн ибн Муфаззал ибн Муҳаммад деб келтирилган. Куняси “Абул-Қосим” ва тахаллуси Роғиб. Баъзи табақот муаллифлари унинг исми ҳақида ҳар хил маълумот беришади. Исфахони Зириклининг сўзларига кўра, Эроннинг муҳим маданий марказларидан бири бўлган Исфаҳонда туғилган ва 502 (1108) йилда Боғдодда вафот этган.
Шунингдек, Роғиб Исфаҳоний бир муддат Исфаҳон ва Бағдод ўртасида бўлиб, кейин мударрислик билан шуғулланган ва бир мунча вақт Бағдоддан ташқарида қозилик ишларини амалга оширгани ҳақида сўзлар тарқалади.
Роғиб Исфаҳонийнинг кимлардан илм олганлари борасида ва шогирдлари ким бўлганлиги борасида бирор маълумотлар мавжуд эмас. Зоҳир гап шуки, устозлари машҳур бўлмаган ҳамда машҳурликка интилмаган, камтар бўлган. Лекин олимнинг китобларини таҳқиқ қилган мутахассислар айтадилар: “Менимча арб тилини Абу Мансур Жаббон қўлида таҳсил олган. Унинг исми Муҳаммад ибн Али ибн Умар бўлган. У ҳақида Ёқут Ҳамавий шундай ёзади: “Раъйи гўзал, луғатни ўта яхши билувчи, замонасининг ягонаси, илмда денгиз ва адабда уммон бўлган кўзга кўринган уламолардан бири эди”.
Аллома Қифтий у ҳақида шундай деган: “ Фозил, комил, аллома, луғатда ва ундан истеъфода қилишда ўз вақтининг алломаси бўлган”.
Уни шериклари улуғлаб, ҳурмат қилар эдилар. У билан Ибн Сино ўртасида мунозаралар ҳам бўлиб ўтган. Луғатга оид “Аш-Шомил” китобини тасниф қилган бўлиб, у луғатга оид лафзларга жуда бой. Шу сабабли ҳам жуда фойдали манба ҳисобланади. Бундан ташқари, унинг қаламига мансуб бўлган “Лисан ал-араб” деб номланган катта ҳажмли китоб ҳам бўлган, лекин қоралама шаклидалиги пайтида оламдан ўтган.
Абу Мансур Жаббон Роғиб Исбаҳонийнинг устози бўлган деган фикрни аввало, у билан замондош бўлгани, ҳамда ўзининг “Муфрадот” китобида ундан кўп нақл қилгани қўллаб-қувватлайди”.
“Роғиб Исфаҳонийнинг ҳужжатул Ислом бўлмиш Абу Ҳомид Ғаззолий ва бошқа муаллифларга таъсири улкан эди. У ахлоқ, шарҳ, наҳв ва фалсафа каби турли фанларда асарлар ёзган олимдир. Роғиб Исфаҳонийнинг бу улуғворлигини кўзга кўринган мусулмон уламолари қадрлайдилар. Шу нуқтаи назардан айтиш мумкинки, Имом Ғаззолий ўзининг ҳаёти ҳақидаги манбаларга асосланиб, унинг “Аз-Зарийъа” китобини хуш кўрган ва ҳар доим уни ёнида сақлаган. Имом Шамсиддин Заҳабий у ҳақида айтган сўзлардан бири: “У моҳир аллома, муваффақиятли тадқиқотчи, энг билимли дин кишиларидан бири эди.
Ўлим санаси, жойи ва ёши туғилган сана тўғрисида маълумотларнинг етишмаслигига қарамай, қарама-қарши маълумотларнинг жиддийлиги сабабли, вафот этган санада ҳам жиддий чалкашликлар мавжуд.
Имом Суютий буни V асрнинг бошлари (400-йиллар) деб айтади. “Имом Заҳабий ўлим санасини аниқ билмаслигини айтиб, уни 440 билан бошланиб, 470 йилда тугайдиган 42-бобда эслатиб ўтади. Котиб Чалабий 502 йилни икки жойда, “500-йилларнинг боши” деб тақдим қилган.
Роғиб Исфаҳоний “Aл-Маъаний ал-aкбар” китобини ёзганидан ва “Ихтиcаc ал-қироат” номли китобини ёзганидан сўнг ҳаётидаги машаққатли кунлар туфайли бир муддат тасниф қилишни тўхтатди. Бунга бир қанча сабабларни келтириш мумкин. Унинг гувоҳлигига кўра, Роғиб Исфаҳоний даврнинг вазири билан учрашув пайтида келишмовчиликка дуч келган ва атрофдагилар уни жим туришни таклиф қилган бўлсалар-да, унга эътироз нуқтаи назаридан жавоб беришдан воз кечмаган. Натижада, олдин яхши бўлган уларнинг муносабатлари ёмонлашди ва охир-оқибат уни ҳибсда сақлашга олиб келди. Олим ушбу давр ҳақида шундай хотирлайди: “Бу даврда мен ёлғизликдан Қуръон билан чиқиб кетар эдим, агар у бўлмаганида, мен бу ҳолатга бардош беролмас эдим”.
У адолатсизлик қаршисида жуда зериккан ва тушкунликка тушган, фикр ва қарор қабул қилишда қийналган ва умидлари пучга чиққан бу давр қанча давом этганини номаълум.
Манбаларда Исфаҳонийнинг камтарин, ақлли ва кўп қиррали олим, яхши инсонпарварлик алоқаларига эга эканлиги, билган нарсаларини иккиланмасдан тўғри айтиши, расмий мажбуриятдан қочганлиги таъкидланган. У муътазилий олимларидан фойдаланганлиги ва оқилона хулосалар қилганлиги сабабли, баъзилар уни муътазилий деб айтишган. Роғиб Исфаҳоний муътазила уламоларидан фойда кўргани рост бўлсада, ирода-садоқат, иймон-ҳаракат муносабатлари, зоҳир-ботин, яхшилик ва ёмонлик каби масалаларда муътазилийларнинг фикрларини танқид қилди ва рад этди. Энг муҳими, у Қуръон махлуқ деб ҳисобловчи ва илоҳий сифатларни инкор этадиган муътазилийларни бидъат аҳли деб билади.
Унинг исфаҳонлик, Аҳли байтга бўлган муҳаббати ва улардан ҳадис ривоят қилганлиги сабабли уни шиалардан деб даъво қилишган. Аммо, унинг шиа эмаслигига энг ёрқин далил шуки, у шиаларни бидъат аҳлидан деб билган. Бундан ташқари, ақида нуқтаи назаридан нажот топувчи фирқа – Аҳли сунна эканлигини эълон қилган Роғиб Исфаҳоний сунний экани маълум бўлади.
Роғиб Исфаҳоний баъзан мазҳаб имомларининг фикрларини изоҳсиз етказади, баъзан танқид қилади ва таржиҳ қилади ҳамда бирор мазҳабга алоқадорлигини эълон қилмайди. У мазҳаб аъзоси бўлган олимлар бу ибораларни ишлатмасликлари сабабли уни маълум бир фиқҳ мазҳабига киритилган деб ҳисобламаган. Табақот китобларида унинг маълум бир фиқҳ мактаби аъзолари қаторига киритилганлигини билдиради.
Абдуҳалил МАРАСУЛОВ,
Марғилон шаҳар «Абдуллоҳ ибн Умар» масжиди имом-хатиби
