Ушбу ҳикояда чин, самимий тавба қандай бўлиши кераклиги тиниқ мисол орқали баён этилган.
Таҳрим сурасининг 8-оятида бундай дейилган: “Эй иймон келтирганлар! Аллоҳга насуҳ тавбаси ила (яъни ниҳоят самимий бир шаклда) тавба қилинг”.
Оятдаги “насуҳ” сўзининг маъноси тафсирларда батафсил тушунтирилади. “Насуҳ” сўзи – самимий ва покиза қалб ила қилинган, жиддий, холис каби маъноларни ташийди. Ҳаққа қайтиб, юраги ёниб, хато ҳаракатини, гуноҳини қайта такрорламасликка қатъий қарор қилишни ифодалайди.
Бундай залворли маънони зеҳнларга чуқур сингдириш учун Румий ҳазратлари “Маснавий”да қуйидаги ҳикояга мурожаат қилган. Астойдил қилинган тавба маъносидаги “насуҳ” сўзини бир шахснинг исми, ҳикоя қаҳрамони сифатида қаламга олган.
Қадим замонда Насуҳ деган бир одам яшаб ўтган. Насуҳ аёллар ҳаммомида узоқ йиллар ходим бўлиб ишлайди, ҳеч ким унинг эркак эканини пайқамайди. Юзида соқол-мўйлови йўқ, овози ҳам аёлларникига ўхшарди. У бемалол аёллар ёнига борар, тегишар, айримларнинг “кўнглини овлаб” йўлдан ҳам урарди. Ишига моҳир бўлганидан талабгори кўп эди. Ҳатто маликаларни ҳам ходимлик қилиб, ювинтириб қўярди.
Орадан йиллар ўтгач, Насуҳ бу иши гуноҳ эканлигини англаб, тавба қилди. Бироқ, тарки одат амри маҳол бўлди – тавбасига содиқ қололмади. Бу ҳол бир неча бор такрорланди. Бир куни Насуҳ Аллоҳ дўстларидан бирининг ҳузурига бориб, ҳолини англатиб:
– Ҳаққимга дуо қилинг, – деб ўтинди. Аллоҳнинг валий қули унинг ҳаққига холис дуо қилди.
Насуҳ бир куни ҳаммомда одатдаги хизматини ўтаётганида маликанинг қимматбаҳо марвариди йўқолиб қолгани маълум бўлди. Ҳаммом эшиги тамбаланиб, марваридни қидиришга тушилди.
Бироқ марварид топилмади. Яна синчковлик билан қидира бошлашди.
– Кексаю ёш – ҳамма онадан янги туғилган каби ечинсин, текширилади, – деб огоҳлантирилди.
Насуҳ қўрқувдан бир чеккага ўтириб олди. Юзи докадай оқариб, лаблари титради. Ўлим қўрқуви бутун вужудини ўраб олганди. Ҳа, ниҳоят, унинг миси чиқадиган бўлди!
Беихтиёр бундай деди:
– Ё Раббий. Неча бор тавба қилдим, бироқ тавбамга содиқ қололмадим. Менга сўнгги бор имкон бер. Мени бу балодан, шармандаю шармисор бўлишдан қутқар. Онт ичаман – барча гуноҳларимга тавба қилдим…
Бир бошдан текширишга киришилди. Навбат Насуҳга келган, қутилиш имкони йўқ эди. Шунда хизматчи аёлнинг:
– Марварид топилди! – деган хитоби эшитилди.
Насуҳни текширишга ҳожат қолмаган эди. Насуҳ шарманда бўлишдан, ўлимдан омон қолди. Марварид топилгани учун ҳамма хурсанд эди. Ҳамманинг кўнгли жойига тушгач, Насуҳга:
– Эй моҳир ходим, малика сени чақиряпти, ювинтир, – дейишди.
Насуҳ худди таклифни эшитмагандай, ҳаммомдан чиқиб кетди. Қайтиб тавбасини бузмади.
***
Ушбу ҳикоя ҳикмат пардасига ўралган. Ҳикоядан гўзал ҳикматли сўзлар ва ўгитлар жой олганки, инсон уни ўқиркан, мазмундан кўра мақсад кўпроқ ойдинлашиб, шаҳватдан кўра ҳаё устунлашади.
