IX аср охирида Ироқда юзага келган караматийлар экстремистик ҳаракати ислом арконларини тан олмаган ҳолда ҳаж амалларини ҳам бидъат, бутпарастлик деб эълон қилган эди. Ҳаракат ўз номини унинг асосчиси Ҳамдон ибн ал-Ашъаснинг лақаби “қармат” сўзидан олинган бўлиб, унинг маъноси манбаларда турлича “калта оёқ” ёки “қизил кўз” каби маъноларда ифодаланган.
Қараматийлар ислом тарихида ўчмас доғ қолдирган жиноятларни содир этган. Улар ҳаж мавсумда карвонларга ҳужум уюштириб, босқинчилик билан шуғилланган. Хусусан, 930 йилда улар Маккага бостириб кириб, ҳожиларни ўлдириб, жасадларини “Зам-зам” қудиғига таглаган. Каъбани вайрон қилиб, муқаддас “қора тош”ни Баҳрайнга олиб кетганлар. Манбаларда зикр қилинишича, “қора тош” қараматийлар қўлида 20 йилдан ортиқ сақланган, кейинчалик катта тўлов эвазига Маккага қайтарилган.
XI аср охирида Эронда юзага келиб, махфий равишда иш кўрган “ҳашшошийлар” (“ҳашиш” (наша) чекувчилар, гиёҳвандлар) террорчилик оқими эса ҳокимиятни эгаллаш мақсадида уларга хайрихоҳ бўлмаган ҳукмдорларга суиқасд уюштириш амалиётини олдинга сурган эди. Узоқ вақт ҳашшошийлар кўплаб ҳукмдорларга таҳдид солиб турган, ҳаттоки, айрим Европа мамлакатлари раҳбарлари ўз хавфсизликларини таъминлаш учун уларга тўлов тўлашга мажбур бўлган. Инглиз тилидаги суиқасд маъносини англатувчи “Assassinate” сўзи ҳам айнан ҳашшоший атамасидан келиб чиққан оқимнинг ўз даврида давлатлар хавфсизлигига катта таҳдид туғдирганидан далолат беради. Шу билан бирга, ҳашшошийлар замонавий террорчилар томонидан ҳам кенг қўлланилаётгани, оддий кишилар ва ёшларга гиёҳванд моддаларни истеъмол қилдириб, уларга жаннатни ваъда қилиб ҳақиқий ўлимга юбориш амалиётини бошлаб берган эди.
Толибжон ЭРГАШЕВ,
Бувайда тумани бош имом-хатиби
