Дўппи киймай қўйди одамлар,
Бир шоир, бир носирдан бошқа.
Сочлар силлиқ, силлиқ қадамлар,
У оғриқлик қиляпти бошга.
Марҳум халқ шоири Муҳаммад Юсуфнинг бу сатрлари миллатимиз бошидан аста-секин тушиб кетаётган миллий дўппимиз ҳақида бўлиб, уни шоир алам билан қаламга олган эди.
Дарҳақиқат, сўнгги йилларда миллий кийимимиз бўлган дўппини нафақат ёшлар, балки ўрта ёшдаги эркаклар ҳам киймай қўйди. Фахр билан кийган инсонларга эса: «Тинчликми?» дейдиган бўлдик ёки фақат жаноза кунлари кийишиш урф бўлди. Гўёки, дўппи фақат мотам кунлари керакдек. Ваҳоланки, дўппи – шунчаки кийим эмас, унинг ҳар бир гулли нақшининг ортида бир тарих, бир ҳикоя яширинган. Чуст дўпписининг оқ-қора нақшлари, Бухоро дўпписининг зарҳал ипаклари, Фарғона водийсининг ўзига хос гуллари — ўша ернинг руҳини, маҳоратини ва аждодларимизнинг дидини ўзида мужассам этади.
Тўғри, дўппи киймаслик катта хато ёки гуноҳ эмас. Бироқ ота-боболаримиздан қолган бу анъанани менсимасак, она-бувиларимизнинг тунлари бедор бўлиб, тўқиганларини қадрламасак, бу қадриятларимизни улуғламасак, биздан келгуси авлод учун қандай буюк мерос қолади? Албатта, замон ўзгармоқда, кийиниш маданияти ҳам янгиланаётгани сир эмас. Аммо ҳақли савол туғилади: Замонавий бўлиш учун миллийлигимиздан воз кечишимиз қанчалик тўғри? Ҳатто ҳожатхонага ҳам бош яланг кирмаслик шарт бўлган бир пайтда, биз Худонинг уйига — масжидга қандай қадам босаяпмиз?
Аксар уламоларимиз бош яланг ўқилган намозни макруҳ дейишган. Пайғамбаримиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам, саҳобаи киромлар, тобеинлар, мужтаҳид уламолар ҳеч қачон бошяланг намоз ўқишмаган.
Абдуллоҳ ибн Умар розияллоҳу анҳунинг мавлолари намоз ўқиётганда боши очиқ эканини кўриб, унга одоб ва Аллоҳни улуғлаш ҳақида танбеҳ бериб, шундай деганлар:
«Сен бирор улуғ ва ҳурматли инсоннинг олдига шу ҳолда — бошинг очиқ ҳолда — кирасанми?»
У: «Йўқ», деб жавоб берган.
Шунда Ибн Умар розияллоҳу анҳумо:
«Улуғланишга энг ҳақли Зот — Аллоҳ таолодир», деганлар.
Бу ривоятдан мақсад — намозда Аллоҳ таолонинг ҳузурида одоб, ҳурмат ва улуғлаш ҳолатида туриш эканини таъкидлашдир.
Бироқ эркак киши боши очиқ намоз ўқиса, намози мутлақо ботил бўлади, деган маъно чиқмайди. Фиқҳда эркакнинг аврати киндик билан тизза оралиғидир, бошни ёпиш эса намознинг шартларидан эмас. Лекин имкони бўлса, одоб ва зийнат билан намоз ўқиш афзал.
Қуръони каримда ҳам: «Ҳар бир масжид (намоз) олдида зийнатингизни олинглар» (Аъроф сураси, 31-оят) дейилган.
Хулоса шуки, бу фақат бош кийим масаласи эмас, балки ўзликни англаш масаласидир. Ҳар бир миллат ўз рамзлари билан танилади. Инсонларнинг наслу насаби, мавқеи ва, айниқса, қайси миллатга мансублигини бошидаги кийимдан аниқласа бўлади. Шундай экан, бугун ҳам мана шу нафасни қайтадан беришимиз керак. Ҳар бир оилада, мактабларда болаларга дўппининг тарихи, унинг муқаддаслигига эҳтиром сақлашни ўргатсак, уларнинг қалбларида фахрланиш туйғуси уйғонади. Бу борада ҳар бир тирик жон қайғуриши жуда зарур. Сўзимизни Муҳаммад Юсуфнинг юқорида келтирилган шеърларининг охирги мисралари билан тугатамиз:
Бу қандайин кўргилик савдо?
Дўппи киймай қўйди халойиқ.
Бошга лойиқ дўппи йўқдир ё
Бош қолмади дўппига лойиқ.
Зиёвиддин Соилов,
Сўх тумани “Даврон ҳожи” масжиди имом ноиби
***
Döppi kiymay qöydi odamlar,
Bir şoir, bir nosirdan boşqa.
Soçlar silliq, silliq qadamlar,
U oğriqlik qilyapti boşga.
Marhum xalq şoiri Muhammad Yusufning bu satrlari millatimiz boşidan asta-sekin tuşib ketayotgan milliy döppimiz haqida bölib, uni şoir alam bilan qalamga olgan edi.
Darhaqiqat, sönggi yillarda milliy kiyimimiz bölgan döppini nafaqat yoşlar, balki örta yoşdagi erkaklar ham kiymay qöydi. Faxr bilan kiygan insonlarga esa: «Tinçlikmi?» deydigan böldik yoki faqat janoza kunlari kiyişiş urf böldi. Göyoki, döppi faqat motam kunlari kerakdek. Vaholanki, döppi – şunçaki kiyim emas, uning har bir gulli naqşining ortida bir tarix, bir hikoya yaşiringan. Çust döppisining oq-qora naqşlari, Buxoro döppisining zarhal ipaklari, Farğona vodiysining öziga xos gullari — öşa yerning ruhini, mahoratini va ajdodlarimizning didini özida mujassam etadi.
Töğri, döppi kiymaslik katta xato yoki gunoh emas. Biroq ota-bobolarimizdan qolgan bu an’anani mensimasak, ona-buvilarimizning tunlari bedor bölib, töqiganlarini qadrlamasak, bu qadriyatlarimizni uluğlamasak, bizdan kelgusi avlod uçun qanday buyuk meros qoladi? Albatta, zamon özgarmoqda, kiyiniş madaniyati ham yangilanayotgani sir emas. Ammo haqli savol tuğiladi: Zamonaviy böliş uçun milliyligimizdan voz keçişimiz qançalik töğri? Hatto hojatxonaga ham boş yalang kirmaslik şart bölgan bir paytda, biz Xudoning uyiga — masjidga qanday qadam bosayapmiz?
Aksar ulamolarimiz boş yalang öqilgan namozni makruh deyişgan. Payğambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallam, sahobai kiromlar, tobeinlar, mujtahid ulamolar heç qaçon boşyalang namoz öqişmagan.
Abdulloh ibn Umar roziyallohu anhuning mavlolari namoz öqiyotganda boşi oçiq ekanini körib, unga odob va Allohni uluğlaş haqida tanbeh berib, şunday deganlar:
«Sen biror uluğ va hurmatli insonning oldiga şu holda — boşing oçiq holda — kirasanmi?»
U: «Yöq», deb javob bergan.
Şunda Ibn Umar roziyallohu anhumo:
«Uluğlanişga eng haqli Zot — Alloh taolodir», deganlar.
Bu rivoyatdan maqsad — namozda Alloh taoloning huzurida odob, hurmat va uluğlaş holatida turiş ekanini ta’kidlaşdir.
Biroq erkak kişi boşi oçiq namoz öqisa, namozi mutlaqo botil böladi, degan ma’no çiqmaydi. Fiqhda erkakning avrati kindik bilan tizza oraliğidir, boşni yopiş esa namozning şartlaridan emas. Lekin imkoni bölsa, odob va ziynat bilan namoz öqiş afzal.
Qur’oni karimda ham: «Har bir masjid (namoz) oldida ziynatingizni olinglar» (A’rof surasi, 31-oyat) deyilgan.
Xulosa şuki, bu faqat boş kiyim masalasi emas, balki özlikni anglaş masalasidir. Har bir millat öz ramzlari bilan taniladi. Insonlarning naslu nasabi, mavqei va, ayniqsa, qaysi millatga mansubligini boşidagi kiyimdan aniqlasa böladi. Şunday ekan, bugun ham mana şu nafasni qaytadan berişimiz kerak. Har bir oilada, maktablarda bolalarga döppining tarixi, uning muqaddasligiga ehtirom saqlaşni örgatsak, ularning qalblarida faxrlaniş tuyğusi uyğonadi. Bu borada har bir tirik jon qayğurişi juda zarur. Sözimizni Muhammad Yusufning yuqorida keltirilgan şe’rlarining oxirgi misralari bilan tugatamiz:
Bu qandayin körgilik savdo?
Döppi kiymay qöydi xaloyiq.
Boşga loyiq döppi yöqdir yo
Boş qolmadi döppiga loyiq.
Ziyoviddin Soilov,
Söx tumani “Davron hoji” masjidi imom noibi
