ЮНЕСКОнинг 1995-йил 16-ноябрда бўлиб ўтган Бош конференциясида ушбу сана “Халқаро бағрикенглик куни” деб эълон қилинди ва бағрикенглик тамойиллари тўғрисидаги Декларация қабул қилинди.
Бағрикенглик ғояси – турли миллат ва элатлар вакилларининг бир замин, бир Ватанда олижаноб ғоя ва ниятлар йўлида ҳамкор ва ҳамжиҳат бўлиб яшашини англатади. “Бағрикенглик” атамаси иккита маънога эга: биринчиси, кечирим маъносида; иккинчиси эса одоб, юмшоқлик ва мурувват, фаҳш, қаттиққўллик ва зўравонликдан узоқлашиш маъносидадир.
Толерантлик – ўзлигини англаган миллат вакилларини бошқа миллат вакилларининг камситишига йўл қўймаслик, улар билан тинч-тотув ҳаёт кечиришидир. Толерантлик туйғуси инсоннинг хулқ атвори, одоб-ахлоқи, сиёсий-маънавий поклиги, ўз халқига ва миллий-тарихий қадриятларига муносабатини белгилаб беради. Бу хусусиятлар эса ҳар бир инсонда бағрикенглик, байналмилаллик туйғуларини уйғотади. Жаҳондаги динларнинг барчаси эзгулик ғояларига асосланади ва яхшилик, тинчлик, дўстлик каби хусусиятларга таянади. Дин одамларни ҳалоллик ва поклик, меҳр-шафқат, биродарлик ва бағрикенгликка даъват этади. Aксарият динлар бу дунёни фоний, ўткинчи деб ҳисоблайди. Улар инсоннинг яшашдан асл мақсади бу дунёда хайрли, савоб ишлар қилиш, деган ғояни тарғиб етади. Барча динларда инсон ҳаётининг моҳияти, мазмуни, кишилар ўртасидаги сиёсий-ҳуқуқий, ахлоқий муносабатларни тенглик ва адолат мезонлари асосида ўрнатиш ўз аксини топган. Ҳозирги глобаллашув жараёнида диний бағрикенглик, динлараро тотувлик, ўзаро ҳамкорлик масаласи ривожланган ва ривожланиб бораётган мамлакатларнинг тинчлиги ва тараққиёти учун энг муҳим тамойиллардан бири бўлиб ҳизмат қилувчи омилдир. Дарҳақиқат, Ўзбекистон заминида азалдан ислом дини билан ёнма-ён бошқа динлар, маданиятлар ҳам яшаб, ривожланиб келган. Aсрлар давомида йирик шаҳарларимизда масжид, черков ва синагогалар мавжуд бўлгани, турли миллат ва динга мансуб қавмларнинг ўз диний амалларини эркин адо етиб келаётгани бунинг тасдиғидир. Тарихимизнинг энг мураккаб, оғир даврларида ҳам улар ўртасида диний асосда можаролар бўлмагани халқимизнинг диний бағрикенглик борасида катта тажриба тўплаганидан далолат беради. Миллий қадриятлар ҳам диний бағрикенгликни ривожлантиришда муҳим ўрин тутади.
Бугун юртимизда 130 дан ортиқ миллат ва элат вакиллари бир оила фарзандларидек, тенг ҳуқуқлилик ҳамда ўзаро ҳамжиҳатлик шароитида яшаб, Ватанимизни янада равнақ топтириш йўлида меҳнат қилиб келишмоқда. Уларнинг ҳуқуқ ва эркинликлари, қонуний манфаатларини таъминлаш, таълим олишлари, қизиқиш ва лаёқатлари бўйича касб-ҳунар эгаллашлари, маданиятлари, анъана ҳамда қадриятларини сақлаш, ривожлантиришлари учун барча зарурий шарт-шароитлар яратиб берилган. Бундай эътибор натижасида кўп миллатли халқимизнинг бой тарихий-маданий мероси қайта тикланди, қадр топди. Инсоният тарихига назар ташласак, Ислом дини – биринчилардан бўлиб турли динларга эътиқод қилувчиларни бир жамиятда диний бағрикенглик, динлараро ўзаро ҳамкорлик тамойиллари асосида, тинч-тотув ва эмин-эркин, тенг ҳуқуқли тарзда ҳаёт кечиришлари мумкинлиги ғоясини илгари сурди ва уни ҳаётга тадбиқ этиб, инсонларни унга тарғиб этди. Ислом бағрикенглик, ор-номус, адолат ва инсоф дини бўлиб, Aллоҳ таоло марҳамат қилади: “Aллоҳ сизларни дин йўлида сизлар билан урушмаган ва сизни ўз юртингиздан чиқариб юбормаганларга яхшилик ва адолат қилишдан қайтармайди” (Мумтаҳана сураси, 8-оят).
Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам Мадинага ҳижрат қилганларидан сўнг у ердаги яҳудийлар билан аҳднома тузиб, тинч-тотув ва жамият манфаатлари учун ҳамкорликда яшаш асосларини белгилаб, унга амал қилиб яшаганлар. Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам бошқа дин вакиллари билан шахсан яхши алоқада бўлар, уларга гўзал муомала қилар эдилар. Жумладан, уларга ҳадялар бериб, улар томонидан берилган ҳадяларни қабул қилардилар. У зотнинг бошқа дин вакиллари томонидан ҳадя қилинган кийимларни кийиб юрганлари бир неча ҳадисларда зикр етилади. Бу эса диний бағрикенгликка ёрқин мисол бўлади, десак асло хато бўлмайди.
Макка фатҳи кунини эслайлик, шаҳарга Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам бошчилигида мусулмонлар ғолиб, фотиҳ ўлароқ кириб келдилар. У ердаги аҳоли Исломни аввалида мусулмонларга қилган жабр-истамлари, зулмлари ёдларига келди. Ўзларини аниқ ҳалок бўлганларини ҳис этиб, “энди Муҳаммад барчамиздан ўзи ва бошқа мусулмонлар учун қасос олади” деб туришар эди. Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи ва саллам эса Каъба олдига барча Макка аҳлини тўплади ва: “Сизларни ҳозир нима қиламан, биласизларми?” дедилар. Бошқа подшоҳ ёки саркарда бўлганда, ғолиб сифатида уларни сургун ёки қатлга буюрар эди, эҳтимол. Инсонлар ҳам шу ўйлар билан туришганда, Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам уларга қарата: “Боринглар, озодсизлар” дедилар. Бу билан бағрикенгликнинг энг юксак намунасини кўрсатдилар.
Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламнинг бағрикенглик тамойилига амал қилганликларига яна мисол тарзида қуйидаги маълумот билан танишиб чиқсак мақсадга мувофиқ бўлади. Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам Ҳабашистондан келган насроний меҳмонларни ўз масжидларига тушириб: “Улар бизнинг соҳибларимизни ҳурмат қилган, мен уларни ўзим икром қилишни хуш кўраман дедилар”, – деб шахсан ўзлари уларга хизмат қилганликлари ислом тарихини ёритувчи асл манбаларда зикр қилинган. Пайғамбармиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам вафотларидан кейин ҳам, у Зот соллаллоҳу алайҳи ва саллам бошлаб берган динийбағрикенглик, динлараро ҳамкорлик, ўзаро мулоқот бошқа дин вакиллари билан яхши муомалада бўлиш анъанаси узвий ва изчил тарзда давом эттирилди. Масалан, Ҳазрати Умар розияллоҳу анҳунинг даврларида жуда кўплаб ўлкалар фатҳ қилинган. Бу ўлкаларда турли дин ва миллат, элат вакиллари яшар эдилар. Уларга ўзлари сўраганидан ҳам кўпроқ имкониятлар берганлар. Диний эътиқодлари борасида шароитларни яратиб берганлар. Шундан, Қуддус шаҳри мусулмонлар томонидан сулҳ билан фатҳ қилинганда, Ҳазрати Умар розияллоҳу анҳу шаҳар ташриф буюради. Насоролар патриархи ҳазрати Умар розияллоҳу анҳуга ўша ернинг бош канисасида аср намозини ўқиб олиши мумкинлигини билдирганида: “Мен бу ерда намоз ўқисам, кейин бошқа мусумонлар ҳам Умар намоз ўқиган жойда биз ҳам намоз ўқиймиз, дея сизларни безовта қиладилар”, – деб у ерда намоз ўқимаганлар. Мана бу ҳам бағрикенгликнинг ҳаётдаги ва турли динлар ўртасидаги тотувлик тамойили эканлигини исботловчи омилдир.
Ҳорун ар-Рашид давридаги бағрикенглик ва толерантликнинг яна кўриниши масиҳийлар, бутпарастлар, яҳудийлар ва мусулмонлар баб-баробар ҳукумат хизматида ишлар эдилар.
Биз Исломдаги бағрикенглик муҳитида эканимиз, шу сабабли бошқаларга ҳақиқий Исломни ёйиш, бу диннинг буюклигини кўрсатиш ва уни бағрикенг ахлоққа чорлаш, тинчлик тамойилини таъкидлаб, нафрат, камситиш, қўрқитиш, одамларни ҳақ-ҳуқуқларидан маҳрум қилиш, буларнинг барчаси Исломнинг бағрикенглиги ва унинг асли мақсадларига зиддир, деймиз. Лекин, бу ўринда эътиборимизни қаратадиган бир мулоҳазали жойи шундаки, динимиздаги бу бағрикенглик, ўзаро яхши муносабат бошқа дин вакилларининг диний ибодатлари, байрамлари ва бошқа одатларини сиз ҳам қўшилиб қилинг, дегани эмас.
Хулоса сифатида шуни айтишимиз мумкинки, ҳозир юртимизда турли миллат ва элат вакилларининг диний урф-одатлари, анъаналари ва қадриятларини сақлаб қолиш ҳамда бағрикенглик тамойилларини таъминлаш учун етарли шарт-шароитлар яратилган. Муҳими, бағрикенглик халқимизнинг азалий қадриятига айланганини бутун жаҳон эътироф этмоқда.
Нодирбек Нишонов,
Фарғона шаҳар “Жўйдам” масжиди имом-ноиби
***
YUNЕSKOning 1995-yil 16-noyabrda bo‘lib o‘tgan Bosh konferensiyasida ushbu sana “Xalqaro bag‘rikenglik kuni” deb e’lon qilindi va bag‘rikenglik tamoyillari to‘g‘risidagi Deklaratsiya qabul qilindi.
Bag‘rikenglik g‘oyasi – turli millat va elatlar vakillarining bir zamin, bir Vatanda olijanob g‘oya va niyatlar yo‘lida hamkor va hamjihat bo‘lib yashashini anglatadi. “Bag‘rikenglik” atamasi ikkita ma’noga ega: birinchisi, kechirim ma’nosida; ikkinchisi esa odob, yumshoqlik va muruvvat, fahsh, qattiqqo‘llik va zo‘ravonlikdan uzoqlashish ma’nosidadir.
Tolerantlik – o‘zligini anglagan millat vakillarini boshqa millat vakillarining kamsitishiga yo‘l qo‘ymaslik, ular bilan tinch-totuv hayot kechirishidir. Tolerantlik tuyg‘usi insonning xulq atvori, odob-axloqi, siyosiy-ma’naviy pokligi, o‘z xalqiga va milliy-tarixiy qadriyatlariga munosabatini belgilab beradi. Bu xususiyatlar esa har bir insonda bag‘rikenglik, baynalmilallik tuyg‘ularini uyg‘otadi. Jahondagi dinlarning barchasi ezgulik g‘oyalariga asoslanadi va yaxshilik, tinchlik, do‘stlik kabi xususiyatlarga tayanadi. Din odamlarni halollik va poklik, mehr-shafqat, birodarlik va bag‘rikenglikka da’vat etadi. Aksariyat dinlar bu dunyoni foniy, o‘tkinchi deb hisoblaydi. Ular insonning yashashdan asl maqsadi bu dunyoda xayrli, savob ishlar qilish, degan g‘oyani targ‘ib yetadi. Barcha dinlarda inson hayotining mohiyati, mazmuni, kishilar o‘rtasidagi siyosiy-huquqiy, axloqiy munosabatlarni tenglik va adolat mezonlari asosida o‘rnatish o‘z aksini topgan. Hozirgi globallashuv jarayonida diniy bag‘rikenglik, dinlararo totuvlik, o‘zaro hamkorlik masalasi rivojlangan va rivojlanib borayotgan mamlakatlarning tinchligi va taraqqiyoti uchun eng muhim tamoyillardan biri bo‘lib hizmat qiluvchi omildir. Darhaqiqat, O‘zbekiston zaminida azaldan islom dini bilan yonma-yon boshqa dinlar, madaniyatlar ham yashab, rivojlanib kelgan. Asrlar davomida yirik shaharlarimizda masjid, cherkov va sinagogalar mavjud bo‘lgani, turli millat va dinga mansub qavmlarning o‘z diniy amallarini erkin ado yetib kelayotgani buning tasdig‘idir. Tariximizning eng murakkab, og‘ir davrlarida ham ular o‘rtasida diniy asosda mojarolar bo‘lmagani xalqimizning diniy bag‘rikenglik borasida katta tajriba to‘plaganidan dalolat beradi. Milliy qadriyatlar ham diniy bag‘rikenglikni rivojlantirishda muhim o‘rin tutadi.
Bugun yurtimizda 130 dan ortiq millat va elat vakillari bir oila farzandlaridek, teng huquqlilik hamda o‘zaro hamjihatlik sharoitida yashab, Vatanimizni yanada ravnaq toptirish yo‘lida mehnat qilib kelishmoqda. Ularning huquq va erkinliklari, qonuniy manfaatlarini ta’minlash, ta’lim olishlari, qiziqish va layoqatlari bo‘yicha kasb-hunar egallashlari, madaniyatlari, an’ana hamda qadriyatlarini saqlash, rivojlantirishlari uchun barcha zaruriy shart-sharoitlar yaratib berilgan. Bunday e’tibor natijasida ko‘p millatli xalqimizning boy tarixiy-madaniy merosi qayta tiklandi, qadr topdi. Insoniyat tarixiga nazar tashlasak, Islom dini – birinchilardan bo‘lib turli dinlarga e’tiqod qiluvchilarni bir jamiyatda diniy bag‘rikenglik, dinlararo o‘zaro hamkorlik tamoyillari asosida, tinch-totuv va emin-erkin, teng huquqli tarzda hayot kechirishlari mumkinligi g‘oyasini ilgari surdi va uni hayotga tadbiq etib, insonlarni unga targ‘ib etdi. Islom bag‘rikenglik, or-nomus, adolat va insof dini bo‘lib, Alloh taolo marhamat qiladi: “Alloh sizlarni din yo‘lida sizlar bilan urushmagan va sizni o‘z yurtingizdan chiqarib yubormaganlarga yaxshilik va adolat qilishdan qaytarmaydi” (Mumtahana surasi, 8-oyat).
Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam Madinaga hijrat qilganlaridan so‘ng u yerdagi yahudiylar bilan ahdnoma tuzib, tinch-totuv va jamiyat manfaatlari uchun hamkorlikda yashash asoslarini belgilab, unga amal qilib yashaganlar. Muhammad sollallohu alayhi vasallam boshqa din vakillari bilan shaxsan yaxshi aloqada bo‘lar, ularga go‘zal muomala qilar edilar. Jumladan, ularga hadyalar berib, ular tomonidan berilgan hadyalarni qabul qilardilar. U zotning boshqa din vakillari tomonidan hadya qilingan kiyimlarni kiyib yurganlari bir necha hadislarda zikr yetiladi. Bu esa diniy bag‘rikenglikka yorqin misol bo‘ladi, desak aslo xato bo‘lmaydi.
Makka fathi kunini eslaylik, shaharga Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam boshchiligida musulmonlar g‘olib, fotih o‘laroq kirib keldilar. U yerdagi aholi Islomni avvalida musulmonlarga qilgan jabr-istamlari, zulmlari yodlariga keldi. O‘zlarini aniq halok bo‘lganlarini his etib, “endi Muhammad barchamizdan o‘zi va boshqa musulmonlar uchun qasos oladi” deb turishar edi. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi va sallam esa Ka’ba oldiga barcha Makka ahlini to‘pladi va: “Sizlarni hozir nima qilaman, bilasizlarmi?” dedilar. Boshqa podshoh yoki sarkarda bo‘lganda, g‘olib sifatida ularni surgun yoki qatlga buyurar edi, ehtimol. Insonlar ham shu o‘ylar bilan turishganda, Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam ularga qarata: “Boringlar, ozodsizlar” dedilar. Bu bilan bag‘rikenglikning eng yuksak namunasini ko‘rsatdilar.
Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning bag‘rikenglik tamoyiliga amal qilganliklariga yana misol tarzida quyidagi ma’lumot bilan tanishib chiqsak maqsadga muvofiq bo‘ladi. Muhammad sollallohu alayhi vasallam Habashistondan kelgan nasroniy mehmonlarni o‘z masjidlariga tushirib: “Ular bizning sohiblarimizni hurmat qilgan, men ularni o‘zim ikrom qilishni xush ko‘raman dedilar”, – deb shaxsan o‘zlari ularga xizmat qilganliklari islom tarixini yorituvchi asl manbalarda zikr qilingan. Payg‘ambarmiz Muhammad sollallohu alayhi va sallam vafotlaridan keyin ham, u Zot sollallohu alayhi va sallam boshlab bergan diniybag‘rikenglik, dinlararo hamkorlik, o‘zaro muloqot boshqa din vakillari bilan yaxshi muomalada bo‘lish an’anasi uzviy va izchil tarzda davom ettirildi. Masalan, Hazrati Umar roziyallohu anhuning davrlarida juda ko‘plab o‘lkalar fath qilingan. Bu o‘lkalarda turli din va millat, elat vakillari yashar edilar. Ularga o‘zlari so‘raganidan ham ko‘proq imkoniyatlar berganlar. Diniy e’tiqodlari borasida sharoitlarni yaratib berganlar. Shundan, Quddus shahri musulmonlar tomonidan sulh bilan fath qilinganda, Hazrati Umar roziyallohu anhu shahar tashrif buyuradi. Nasorolar patriarxi hazrati Umar roziyallohu anhuga o‘sha yerning bosh kanisasida asr namozini o‘qib olishi mumkinligini bildirganida: “Men bu yerda namoz o‘qisam, keyin boshqa musumonlar ham Umar namoz o‘qigan joyda biz ham namoz o‘qiymiz, deya sizlarni bezovta qiladilar”, – deb u yerda namoz o‘qimaganlar. Mana bu ham bag‘rikenglikning hayotdagi va turli dinlar o‘rtasidagi totuvlik tamoyili ekanligini isbotlovchi omildir.
Horun ar-Rashid davridagi bag‘rikenglik va tolerantlikning yana ko‘rinishi masihiylar, butparastlar, yahudiylar va musulmonlar bab-barobar hukumat xizmatida ishlar edilar.
Biz Islomdagi bag‘rikenglik muhitida ekanimiz, shu sababli boshqalarga haqiqiy Islomni yoyish, bu dinning buyukligini ko‘rsatish va uni bag‘rikeng axloqqa chorlash, tinchlik tamoyilini ta’kidlab, nafrat, kamsitish, qo‘rqitish, odamlarni haq-huquqlaridan mahrum qilish, bularning barchasi Islomning bag‘rikengligi va uning asli maqsadlariga ziddir, deymiz. Lekin, bu o‘rinda e’tiborimizni qaratadigan bir mulohazali joyi shundaki, dinimizdagi bu bag‘rikenglik, o‘zaro yaxshi munosabat boshqa din vakillarining diniy ibodatlari, bayramlari va boshqa odatlarini siz ham qo‘shilib qiling, degani emas.
Xulosa sifatida shuni aytishimiz mumkinki, hozir yurtimizda turli millat va elat vakillarining diniy urf-odatlari, an’analari va qadriyatlarini saqlab qolish hamda bag‘rikenglik tamoyillarini ta’minlash uchun yetarli shart-sharoitlar yaratilgan. Muhimi, bag‘rikenglik xalqimizning azaliy qadriyatiga aylanganini butun jahon e’tirof etmoqda.
Nodirbek Nishonov,
Farg‘ona shahar “Jo‘ydam” masjidi imom-noibi
