Бир савдогарнинг тўтиси бор эди. Қафасдаги кичкинагина қуш. Бир куни савдогар Ҳиндистонга бориш учун йўл тайёргарлигини кўра бошлади. Қўл остидаги хизматкорларнинг ҳар биридан алоҳида-алоҳида: “Сенга Ҳиндистондан нима олиб келай?” деб сўради.
Ҳаммаси бошқа-бошқа нарса тайинлашди. Савдогар тўтисидан сўради:
– Эй гўзал қушим, сен Ҳиндистондан нима келтиришимни истайсан?
– У ердаги тўтиларни кўрсангиз, менинг аҳволимдан уларга хабар беринг ва: “Фалон тўти менинг маҳбусим. Уни қафасда боқаман. Сизга салом айтиб юборди. Ва: “Мен ғурбат (бегона) юртларда, қафасларда сизнинг ҳасратингизда азоб тортайин, сиз бемалол экин дарахтзорларда, тоғу тошларда айланинг. Шуни менга раво кўрасизми? Ҳеч бўлмаса, бир саҳар пайти мен ғарибни ёдга олинг, мен ҳам бироз бахтиёр бўлай” деб айтди”, дегин. Бошқа ҳеч нарса истамайман, – деди тўти.
Савдогар карвонини тайёрлаб, йўлга чиқди. Кеча-кундуз юриб, ниҳоят, Ҳиндистонга етиб келди. Йўлда қояликларда қўниб турган бир неча тўтиларни кўрди. Отини тўхтатиб, уларга деди:
– Мен фалон мамлакатдан фалончиман. Тижорат учун бу ерларга келдим. Менинг бир тўти қушим бор. Сизларга салом айтди ва бундай дейишимни тайинлади, – дея тўтисининг гапларини уларга етказди.
Савдогар сўзларини тугатар-тугатмас тўтилар титрашди, нафаси қайтиб ўлиб қолишди.
Савдогар айтган сўзларига пушаймон бўлди. “Мен нима қилиб қўйдим?! Бечора қушларнинг ўлимига сабабчи бўлдим. Ҳойнаҳой, бу менинг бечора қушимнинг яқинлари, севган дўстлари бўлса керак”, деб ўйлади.
Орадан анча вақт ўтди, савдогар савдо-сотиғини тугатиб, юртига қайтди. Ҳаммага сўраганларини берди.
Тўтиқуш эса қафасда буларни кузатарди. Охири чидаёлмай савдогардан сўради:
– Менинг истагимни етказдингизми? Ҳамжинсларимни, тўтилар тўдасини кўрдингизми? Нима деган, нима кўрган бўлсангиз, айтинг менга, мени хурсанд қилинг.
– Суюкли қушим, – деди савдогар, – мени кечир, бироқ гапирмаганим яхшироқ, деб ўйлайман. Чунки ҳали ҳам бемаъни хабар етказиб, йўл қўйган хатойим учун ич-этимни емоқдаман, кел яхшиси гапирмай қўяқолай.
Тўти ҳоли-жонига қўймагач, савдогар истамайгина сўз бошлади:
– Сен айтган жойга бориб дўстларинг бўлмиш тўтиларни кўрдим. Айтган сўзларингни ва саломингни етказдим. Аммо улар бу хабарга чидаёлмади, титраб-титраб бемажол қолишди, охири ўлишди. Шу сабаб, роса пушаймон бўлдим, бироқ начора, ғишт қолипдан кўчган эди.
Савдогарнинг бу сўзларини эшитиб турган тўти ҳам қафас ичида титрай бошлади, ҳаракатсиз қотиб қолди ва бироздан сўнг йиқилиб, “ўлди”.
Буни кўрган савдогарнинг ҳуши бошидан учди, йиғлаб сиқтади, кулоҳини ерга урди.
– Эй гўзал қушим, сенга нима бўлди? Нега бу ҳолга тушдинг? Мен нима қилиб қўйдим?! – деб йиғлади.
Охири “ўлик” тўтини олиб деразанинг четига қўйди. У ерга қўяр-қўймас, тўти дарҳол жонланиб учди ва боғидаги бир дарахтнинг баланд шохига қўнди. Савдогар шошиб қолди:
– Эй гўзал қуш, бу не ҳол?! Айтиб бер менга. Бу ҳийлани қандай ўргандинг, мени қандай алдадинг? – деб сўради беихтиёр.
Тўти қўниб турган жойида айтди:
– Суюкли хўжайин, Ҳиндистонда кўрганинг тўтилар менинг саломимни олгач, ўзларини ўликка солиб, менга хабар йўллашди, агар қутилмоқчи бўлсанг, ўл, дейишди. Кўриб турганингдек, айтганларига риоя қилиб, асирликдан қутилдим. Қисқаси, ўлдим ва қафаслардан халос бўлдим.
“Маснавий – Жалолиддин Румий”
