Миллий қадриятларимизни асраш, ўтган аждодларимиз хотирасини улуғлаш, уларга ҳурмат-эҳтиром кўрсатиш, муқаддас зиёратгоҳ ва қадамжоларни обод қилиш мусулмончилик вазифамиздир. Чунки, ободонлаштириш ва кўкаламзорлаштириш ишлари атрофга ўзгача файз, гўзаллик, қалбга сурур-ифтихор бахш этади.
Ўтган давр мобайнида Давлатимиз раҳбари ва ҳукуматимиз томонидан диний бағрикенгликни таъминлаш, диний урф-одатларни ҳурмат қилиш, айниқса муқаддас қадамжолар, зиёратгоҳлар, масжидлар ва қабристонларни янада обод қилиш борасида улкан ишлар амалга оширилмоқда.
Аллоҳ таоло инсонни бу дунёнинг азиз мукаррам хилқати, ҳаёт гултожи, жонзотлар ичида сарвари этиб яратган. Аллоҳ таоло Одам фарзандини яратаётганида «Менинг Ердаги халифам» (ўринбосарим) бўлади деб улуғлаган. Одамзод шундай мўътабар шарафга муяссарлиги учун қадр-қиммати эъзозу эҳтиром этиб келинади. Инсонни тириклигида ҳам, вафотидан кейин ҳам эъзоз этиш ибратли фазилатдир. Ажал ҳеч кимни шоҳни ҳам, гадони ҳам, эркагу аёлни ҳам, гўдагу кексани ҳам аямайди, вақти қазоси етганда ҳамма ҳам бандаликни бажо келтиради, ундан ҳеч ким қочиб қутила олмайди, бу тақдири азалнинг ҳукми. Марҳумларнинг руҳи покини азиз тутиш, қабирларни зиёрат этиб, руҳи покига тиловат қилиб туриш ҳар биримизнинг инсоний бурчимиздир. Бу инсоний бурчни эса барчамиз доимо ҳис этиб яшамоғимиз лозим. Мана шу ўринда савол туғилади: Барчанинг сўнгги борар жойи бўлган қабристон зиёрати ислом шариатига кўра қандай бўлади?
Шариатимиз кўрсатмаларига биноан қабрлар зиёрат қилиш суннат амалларидандир. Чунки Пайғамбаримиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам Мадинаи мунавварага ҳижрат қилиб келганларидан кейин шундай марҳамат қилганлар: «Сизларга қабрлар зиёратини тақиқлаган эдим. Мана энди қабрларни зиёрат этаверинг, зеро у сизларга охиратни эслатади» (Имом Термизий ривояти).
Демак, қабристонга борганда у ерда ётган марҳумларнинг аҳволини ўйлаб, ундан ҳар ким ўзига ўгит ва ибрат олиши лозим. Зеро улар ҳам бизлардек яшаганлар, турли аммалларни қилганлар. Ҳозирда ўша қилмишларига яраша бир қадар Аллоҳнинг ажри ёки уқубатига сазовор бўлган ҳолда ётурлар. Бу эса инсонни фикр қилишга ундайди. Расулимиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам «Ўлим насиҳат олиш учун етарли ҳодисадир» деганлар. Қабристонни зиёрат қилиш чоғида қуйидагиларга алоҳида эътибор бериш керак. Зиёрат пайтида таҳоратли бўлмоқ ҳам одобдандир. Аввало қабристонга кирганда «Ассалому алайкум эй қабристон аҳллари» деб салом бериб хокисорлик билан кирилади. Сўнгра марҳумлар руҳига бағишлаб тиловати Қуръон ҳамда дуои хайрлар қилинади. Бунинг, албатта майитлар учун фойдаси бор. Ҳадиси шарифда: Майитларингизга Ёсин сурасини ўқингизлар» дейилган. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳам қабрга эҳтиёткорлик билан муносабатда бўлиш керклигини уқтириб шундай деганлар: «Қабр устига ўтиргандан кўра чўғ устига ўтириб кийимлари то этигача куйиб кетгани яхшидур». Азиз авлиёларнинг мақбараларининг атрофида каъбани тавоф этгандек айланилмайди одоб билан бориб тиловат ва дуо қилинади. Шуни унутмаслигимиз лозимки ҳар бир зиёрат этувчи киши қабрда ётган авлиё ёки бошқа зотлардан мадад сўраб, ундан хожатини раво қилишини талаб қилмайди. Ҳар қандай хожат бўлса, бевосита Парвардигорнинг ўзидан сўралади. Шунингдек имкони бўлса қабристоннинг қибла томонига ўтиб, орқани қиблага қилиб, қабр аҳлига юзма-юз туриб тиловат ва дуо қилиш лозим бўлади. Лекин қабрларни зиёрат қилаётганда йиғлаб дод фарёд кўтариш мумкин эмас.Чунки бу ҳолат қабрдаги маййитнинг озор чекишга сабаб бўлади. Қабрларга шам ёқиш, қабр тошларини ўпиш уни устига ўтириш, босиб юриш қабр рўпарасида намоз ўқиш мумкин эмас. Қабр йўқолмаслиги учун бир белги сифатида мўъжаз тош ёки тахта қўйиш, уларнинг номларини ёзиш жоиз, аммо чиқими кўп ва дабдабали қабр тошлар ўрнатиш исроф саналади. Худди шунингдек, қабрни умуман қаровсиз, ташландиқ ҳолатда қолдириш ҳам тўғри эмас.
Шариатимизда қабрларга гул ва шунга ўхшаш ўсимликлар экиш яхши амаллардан ҳисобланади. Лекин мевали дарахтларни экиш,уларни мевасини истеъмол қилиш, қабристонда чорва молларини ўтлатиш жоиз эмас. Қабрни зиёр ат қилишни яна бир одоби ният тўғри бўлишидир. Яъни зиёратдан мақсад Аллоҳ таолонинг ризоси бўлиши керак. Қабристонларни қаровсиз қолдирмаслик, балки уларни обод ва озода жойларга айлантириш савобли ва ибратли ишлардандир.
Қабристонлар ўтган аждодлари ва қадриятларини қадрлайдиган кишилар томонидан асралмоғи ва обод қилинмоғи лозим. Яъни, қабристон ҳудудини панжара ёки девор билан ўраш, унга кириш учун алоҳида йўлак очиш ва дарвоза ўрнатиш, чорва ёки ёввойи ҳайвонларни киришидан сақлаш, зиёратга келганлар қабрларни босмай ўтишлари учун қулай йўлкалар ўтказиш, тиловат ва дуо қилиш учун шароит яратиш, зиёратга келган кишиларга зиёрат одобларини эслатиб, ножоиз, хурофий амалларни қилишларидан қайтариш ҳам лозимдир.
Аллоҳ таоло ўтганларимизнинг рухларини шод охиратларини обод айласин.
А.Наимов,
Фарғона вилояти бош имом–хатиби ўринбосари
