Инсон наздида «одатий» деб кўринган нарсалар билан «ғайриодатий» ўлароқ ҳайрат уйғотадиган ҳодисалар ўртасида катта фарқ бордек туюлади. Бироқ Аллоҳ таолонинг мутлақ қудрати олдида бу иккиси ўртасида заррача тафовут йўқдир. Инсон кўникиб қолган ҳодиса ҳам, ақлни лол қолдирадиган мўъжиза ҳам — барчаси У Зотнинг «Бўл!» деган амрига муҳтож. Аллоҳ таоло бир нарсани ирода қилдими, у дарҳол вужудга келади. Чунки Унинг қудратини на замон чеклайди, на макон, на табиат қонунлари ва на инсон ақлининг тор ўлчовлари.
Қуръони каримда бу ҳақиқат шундай баён қилинади: «Биз: «Эй олов, сен Иброҳимга салқин ва саломатлик бўл!» дедик» (Анбиё сураси, 69-оят).
Оловнинг табиати куйдиришдир. Лекин бу хусусият мутлақ эмас. Олов фақат Аллоҳ таолонинг иродаси билангина куйдиради. Агар У Зот унга куйдиришни ирода қилса — куйдиради, ирода қилмаса — куйдирмайди. Демак, таъсирнинг ҳақиқий манбаи модда эмас, балки моддани яратган Зотдир.
Сув ҳам Аллоҳнинг машиати билан суюқдир. Агар Аллоҳ таоло уни қаттиқ ва қуруқ қилишни хоҳласа, у тошдек қаттиқ бўлиб қолади. Бу ҳақиқат ҳазрати Мусо алайҳиссалом қиссасида янада ёрқин намоён бўлади:
«Батаҳқиқ, Биз Мусога: «Сен бандаларим ила кечаси йўлга туш, уларга денгиздан қуруқ йўл оч, етиб олишларидан хавф қилма ва қўрқма», деб ваҳий қилдик» (Тоҳа сураси, 77-оят).
Ҳазрати Мусо алайҳиссалом асоларини денгизга урдилар. Инсон ақли наздида беқарор ва тўлқинли сув бир зумда қуруқ йўлга айланди. Бу ерда ақидавий жиҳатдан ниҳоятда муҳим бир ҳақиқат мужассам: Аллоҳ таоло баъзан одат қонунларини бузиб қўяди, токи инсон сабаб билан Мусаббиб — яъни сабабларни яратувчи Зот ўртасидаги фарқни англасин.
Чунки инсон доим натижани сабаб билан бирга кўравергач, аста-секин сабабнинг ўзи таъсир қилувчи мустақил куч, деган хаёлга бориб қолиши мумкин. Ана шу нуқтада ақида бузила бошлайди. Агар инсон: «Мана шу нарса шу сабаб туфайли яралди», деб сабабни ҳақиқий яратувчи сифатида тасаввур қилса, ўзи сезмаган ҳолда ширк сари оғиб кетади. Ҳолбуки, аҳли сунна вал жамоа ақидасига кўра, ҳақиқий таъсир қилувчи — фақат Аллоҳ субҳонаҳу ва таолодир. Сабаблар эса натижа билан бирга яратилган воситалар, холос.
Шу боис оловда куйдириш хусусиятини яратаётган ҳам Аллоҳдир. Кўз очиб юмгунча бир инсонни бир макондан бошқа маконга кўчириш қудрати ҳам Уникидир. Замон ва маконни яратган Зот, агар хоҳласа, уларнинг ҳукмини бекор қилади. Шунинг учун Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг Исро ва Меърож мўъжизаси ҳам Қуръонда келган бошқа мўъжизалар каби ҳақ ва собитдир.
Яна бир улкан ҳақиқат шуки, инсон «одатий» деб билган нарсаларнинг ўзи ҳам аслида мўъжизадир. Фақат инсон уларни кўп кўравериб, ҳайрат туйғусини йўқотган. Масалан, сигирга назар солинг. У яшил ўтни ейди ва инсон ҳаёти учун мукаммал озуқа бўлган сутни беради. Агар ер юзидаги барча органик кимё олимлари йиғилиб, шу оддий ўтдан тирик организм учун тўлақонли сут ишлаб чиқаришга уринсалар, бунга ожиз қоладилар. Ахир сигирнинг ўзи мўъжиза эмасми?
Товуқ мўъжиза эмасми? Инсоннинг яратилиши мўъжиза эмасми? Ер бағридан ўсимликнинг униб чиқиши, осмондан ёмғирнинг ёғиши — буларнинг ҳар бири илоҳий қудратнинг шуҳуд оламидаги жонли далилидир. Инсон миллионлаб мўъжизалар ичида яшайди, аммо уларга кўникиб қолгани учун кўпинча буни англамайди. Ҳолбуки, бутун коинот бошдан-оёқ мўъжизадир.
Кичиккина бир гўдак — ҳақир бир томчи сувдан яратилди. Кўз билан кўриб бўлмайдиган даражадаги майда нутфадан! Эркакдан юз миллионлаб нутфалар чиқади. Ҳар бирининг боши, бўйни ва ҳаракатлантирувчи думи бор. Улар тирик мавжудотдек ҳаракат қилади. Унинг бош қисми нозик парда билан қопланган бўлади. Тухум ҳужайрасига етиб борганда бу парда ёрилади ва ичидан чиққан модда тухум деворини юмшатиб, унга кириш имконини яратади.
Сўнг нутфа тухум ичига киради ва бачадон сари ҳаракатланар экан, ҳажми ортмасдан бўлинишни бошлайди. Шундай қилиб, бир неча ҳужайрадан бутун бир инсон вужудга келади. Бунинг ўзи ақлни лол қолдирадиган илоҳий мўъжизадир.
Гўдак туғилганида унинг миясида юз қирқ миллиардга яқин ёрдамчи ҳужайралар мавжуд бўлади. Асаб тизими, суяклар, юрак, томирлар, ўпка, ошқозон, ичаклар, кўриш ва эшитиш аъзолари, тил, лаб, мушаклар, соч, тери, тери тешикчалари, ёғ ва тер безлари — барчаси ғоят мукаммал тарзда яратилган бўлади. Бир нутфа ва бир тухумдан шундай мураккаб мавжудотнинг вужудга келиши — инсон тафаккурини титратадиган энг буюк мўъжизалардан биридир.
Ўсимлик оламига назар ташланг. Мана шу биргина япроқ — ер юзида инсон қурган энг мураккаб лабораториялардан ҳам ҳайратли тизимдир. У жим ва сокин ҳолда фаолият юритувчи корхонадир. Тупроқдан сув ва маъданларни тортиб олади, уларни дарахтнинг энг юқори қисмигача етказади. Япроқ таркибидаги хлорофилл ҳаводан карбонат ангидридни қабул қилади, қуёш нуридан энергия олади, темир моддаларининг воситачилик хусусиятларидан фойдаланади ва ҳаёт учун зарур бўлган озиқ моддаларни ҳосил қилади.
Мана шу озиқ ширалари пояларни, шохларни, илдизларни, меваларни ва турли неъматларни пайдо қилади. Бу сирларни уруғ ичига ким жойлади? Бир дона уруғга шунча илм ва тартибни ким ато қилди? Ўсимлик — мўъжиза. Ҳайвон — мўъжиза.
Денгизларда миллионлаб балиқ турлари яшайди. Китлардан айримларининг вазни саксон тоннадан ҳам ошиб кетади. Унинг бир марта эмизиши уч юз килограммга яқин сут беради. Кунига уч марта эмизса, бир тонна сут кетади. Бунинг ўзи ҳам яратилишдаги улкан қудрат манзараларидан биридир.
Қуръонда тилга олинган кичик чивинга қаранг: «Албатта, Аллоҳ чивин ёки ундан устунроқ нарсани мисол келтиришдан уялмас» (Бақара сураси, 26-оят).
Бу майда жониворда ҳайратомуз хусусиятлар мужассам. У инсонни чақишдан олдин қонни суюлтиради, танани қисман ҳиссизлантиради. Унинг қанотлари бир сонияда юзлаб марта қоқилади. Оёқларида силлиқ жойларга ёпишиб туриш учун махсус туташгичлар, ноҳамис сатҳларда ушлаб туриш учун тирноқсимон тузилмалар бор. Ҳа, пашша ҳам мўъжиза.
Қўй мўъжиза. Сигир мўъжиза. Товуқ мўъжиза. Инсоннинг яратилиши мўъжиза. Мевалар ва турли неъматлар мўъжиза. Қуёш ҳам мўъжиза. У Ердан юз эллик олти миллион километр узоқда туриб, бизга иссиқлик ва ёруғлик беради. Агар Ер қуёш бағрига ташланса, бир зумда буғланиб кетар эди.
Демак, бутун коинот — бошдан-оёқ илоҳий қудратнинг тирик тажаллисидир. Энди ўйлаб кўринг: Маккадан Байтул-Мақдисга, сўнгра осмонларга олиб чиқиш Аллоҳ таолога қийинми? Замон ва маконни яратган Зот учун уларнинг чегарасини бекор қилиш мушкулми?
Инсон коинот ҳақида чуқур тафаккур қилса, шу ҳақиқатни англайди: у «одатий» деб атаган нарсалар ҳам, «ғайриодатий» деб ҳайратланган ҳодисалар ҳам Аллоҳ таолонинг қудрати олдида мутлақо баробардир. Балки ҳақиқат шуки — инсон кўникиб қолган ҳар бир нарсанинг ўзи ҳам аслида битмас-туганмас мўъжизадир.
Муҳаммад Ротиб Набулсийнинг Қуръон ва суннатдаги
илмий мўъжизалар энциклопедиясидан Мир Араб олий мадрасаси ўқитувчиси
Абдулҳодий Абдураҳмонов таржима қилди
***
Inson nazdida «odatiy» deb ko‘ringan narsalar bilan «g‘ayriodatiy» o‘laroq hayrat uyg‘otadigan hodisalar o‘rtasida katta farq bordek tuyuladi. Biroq Alloh taoloning mutlaq qudrati oldida bu ikkisi o‘rtasida zarracha tafovut yo‘qdir. Inson ko‘nikib qolgan hodisa ham, aqlni lol qoldiradigan mo‘jiza ham — barchasi U Zotning «Bo‘l!» degan amriga muhtoj. Alloh taolo bir narsani iroda qildimi, u darhol vujudga keladi. Chunki Uning qudratini na zamon cheklaydi, na makon, na tabiat qonunlari va na inson aqlining tor o‘lchovlari.
Qurʼoni karimda bu haqiqat shunday bayon qilinadi: «Biz: «Ey olov, sen Ibrohimga salqin va salomatlik bo‘l!» dedik» (Anbiyo surasi, 69-oyat).
Olovning tabiati kuydirishdir. Lekin bu xususiyat mutlaq emas. Olov faqat Alloh taoloning irodasi bilangina kuydiradi. Agar U Zot unga kuydirishni iroda qilsa — kuydiradi, iroda qilmasa — kuydirmaydi. Demak, taʼsirning haqiqiy manbai modda emas, balki moddani yaratgan Zotdir.
Suv ham Allohning mashiati bilan suyuqdir. Agar Alloh taolo uni qattiq va quruq qilishni xohlasa, u toshdek qattiq bo‘lib qoladi. Bu haqiqat hazrati Muso alayhissalom qissasida yanada yorqin namoyon bo‘ladi:
«Batahqiq, Biz Musoga: «Sen bandalarim ila kechasi yo‘lga tush, ularga dengizdan quruq yo‘l och, yetib olishlaridan xavf qilma va qo‘rqma», deb vahiy qildik» (Toha surasi, 77-oyat).
Hazrati Muso alayhissalom asolarini dengizga urdilar. Inson aqli nazdida beqaror va to‘lqinli suv bir zumda quruq yo‘lga aylandi. Bu yerda aqidaviy jihatdan nihoyatda muhim bir haqiqat mujassam: Alloh taolo baʼzan odat qonunlarini buzib qo‘yadi, toki inson sabab bilan Musabbib — yaʼni sabablarni yaratuvchi Zot o‘rtasidagi farqni anglasin.
Chunki inson doim natijani sabab bilan birga ko‘ravergach, asta-sekin sababning o‘zi taʼsir qiluvchi mustaqil kuch, degan xayolga borib qolishi mumkin. Ana shu nuqtada aqida buzila boshlaydi. Agar inson: «Mana shu narsa shu sabab tufayli yaraldi», deb sababni haqiqiy yaratuvchi sifatida tasavvur qilsa, o‘zi sezmagan holda shirk sari og‘ib ketadi. Holbuki, ahli sunna val jamoa aqidasiga ko‘ra, haqiqiy taʼsir qiluvchi — faqat Alloh subhonahu va taolodir. Sabablar esa natija bilan birga yaratilgan vositalar, xolos.
Shu bois olovda kuydirish xususiyatini yaratayotgan ham Allohdir. Ko‘z ochib yumguncha bir insonni bir makondan boshqa makonga ko‘chirish qudrati ham Unikidir. Zamon va makonni yaratgan Zot, agar xohlasa, ularning hukmini bekor qiladi. Shuning uchun Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning Isro va Meʼroj mo‘jizasi ham Qurʼonda kelgan boshqa mo‘jizalar kabi haq va sobitdir.
Yana bir ulkan haqiqat shuki, inson «odatiy» deb bilgan narsalarning o‘zi ham aslida mo‘jizadir. Faqat inson ularni ko‘p ko‘raverib, hayrat tuyg‘usini yo‘qotgan. Masalan, sigirga nazar soling. U yashil o‘tni yeydi va inson hayoti uchun mukammal ozuqa bo‘lgan sutni beradi. Agar yer yuzidagi barcha organik kimyo olimlari yig‘ilib, shu oddiy o‘tdan tirik organizm uchun to‘laqonli sut ishlab chiqarishga urinsalar, bunga ojiz qoladilar. Axir sigirning o‘zi mo‘jiza emasmi?
Tovuq mo‘jiza emasmi? Insonning yaratilishi mo‘jiza emasmi? Yer bag‘ridan o‘simlikning unib chiqishi, osmondan yomg‘irning yog‘ishi — bularning har biri ilohiy qudratning shuhud olamidagi jonli dalilidir. Inson millionlab mo‘jizalar ichida yashaydi, ammo ularga ko‘nikib qolgani uchun ko‘pincha buni anglamaydi. Holbuki, butun koinot boshdan-oyoq mo‘jizadir.
Kichikkina bir go‘dak — haqir bir tomchi suvdan yaratildi. Ko‘z bilan ko‘rib bo‘lmaydigan darajadagi mayda nutfadan! Erkakdan yuz millionlab nutfalar chiqadi. Har birining boshi, bo‘yni va harakatlantiruvchi dumi bor. Ular tirik mavjudotdek harakat qiladi. Uning bosh qismi nozik parda bilan qoplangan bo‘ladi. Tuxum hujayrasiga yetib borganda bu parda yoriladi va ichidan chiqqan modda tuxum devorini yumshatib, unga kirish imkonini yaratadi.
So‘ng nutfa tuxum ichiga kiradi va bachadon sari harakatlanar ekan, hajmi ortmasdan bo‘linishni boshlaydi. Shunday qilib, bir necha hujayradan butun bir inson vujudga keladi. Buning o‘zi aqlni lol qoldiradigan ilohiy mo‘jizadir.
Go‘dak tug‘ilganida uning miyasida yuz qirq milliardga yaqin yordamchi hujayralar mavjud bo‘ladi. Asab tizimi, suyaklar, yurak, tomirlar, o‘pka, oshqozon, ichaklar, ko‘rish va eshitish aʼzolari, til, lab, mushaklar, soch, teri, teri teshikchalari, yog‘ va ter bezlari — barchasi g‘oyat mukammal tarzda yaratilgan bo‘ladi. Bir nutfa va bir tuxumdan shunday murakkab mavjudotning vujudga kelishi — inson tafakkurini titratadigan eng buyuk mo‘jizalardan biridir.
O‘simlik olamiga nazar tashlang. Mana shu birgina yaproq — yer yuzida inson qurgan eng murakkab laboratoriyalardan ham hayratli tizimdir. U jim va sokin holda faoliyat yurituvchi korxonadir. Tuproqdan suv va maʼdanlarni tortib oladi, ularni daraxtning eng yuqori qismigacha yetkazadi. Yaproq tarkibidagi xlorofill havodan karbonat angidridni qabul qiladi, quyosh nuridan energiya oladi, temir moddalarining vositachilik xususiyatlaridan foydalanadi va hayot uchun zarur bo‘lgan oziq moddalarni hosil qiladi.
Mana shu oziq shiralari poyalarni, shoxlarni, ildizlarni, mevalarni va turli neʼmatlarni paydo qiladi. Bu sirlarni urug‘ ichiga kim joyladi? Bir dona urug‘ga shuncha ilm va tartibni kim ato qildi? O‘simlik — mo‘jiza. Hayvon — mo‘jiza.
Dengizlarda millionlab baliq turlari yashaydi. Kitlardan ayrimlarining vazni sakson tonnadan ham oshib ketadi. Uning bir marta emizishi uch yuz kilogrammga yaqin sut beradi. Kuniga uch marta emizsa, bir tonna sut ketadi. Buning o‘zi ham yaratilishdagi ulkan qudrat manzaralaridan biridir.
Qurʼonda tilga olingan kichik chivinga qarang: «Albatta, Alloh chivin yoki undan ustunroq narsani misol keltirishdan uyalmas» (Baqara surasi, 26-oyat).
Bu mayda jonivorda hayratomuz xususiyatlar mujassam. U insonni chaqishdan oldin qonni suyultiradi, tanani qisman hissizlantiradi. Uning qanotlari bir soniyada yuzlab marta qoqiladi. Oyoqlarida silliq joylarga yopishib turish uchun maxsus tutashgichlar, nohamis sathlarda ushlab turish uchun tirnoqsimon tuzilmalar bor. Ha, pashsha ham mo‘jiza.
Qo‘y mo‘jiza. Sigir mo‘jiza. Tovuq mo‘jiza. Insonning yaratilishi mo‘jiza. Mevalar va turli neʼmatlar mo‘jiza. Quyosh ham mo‘jiza. U Yerdan yuz ellik olti million kilometr uzoqda turib, bizga issiqlik va yorug‘lik beradi. Agar Yer quyosh bag‘riga tashlansa, bir zumda bug‘lanib ketar edi.
Demak, butun koinot — boshdan-oyoq ilohiy qudratning tirik tajallisidir. Endi o‘ylab ko‘ring: Makkadan Baytul-Maqdisga, so‘ngra osmonlarga olib chiqish Alloh taologa qiyinmi? Zamon va makonni yaratgan Zot uchun ularning chegarasini bekor qilish mushkulmi?
Inson koinot haqida chuqur tafakkur qilsa, shu haqiqatni anglaydi: u «odatiy» deb atagan narsalar ham, «g‘ayriodatiy» deb hayratlangan hodisalar ham Alloh taoloning qudrati oldida mutlaqo barobardir. Balki haqiqat shuki — inson ko‘nikib qolgan har bir narsaning o‘zi ham aslida bitmas-tuganmas mo‘jizadir.
Muhammad Rotib Nabulsiyning Qurʼon va sunnatdagi
ilmiy mo‘jizalar ensiklopediyasidan Mir Arab oliy madrasasi o‘qituvchisi
Abdulhodiy Abdurahmonov tarjima qildi
