Амир Темур, Шарафуддин Али Яздийнинг берган маълумотига кўра, ҳижрий 736 йил (милодий 1336 йил 9 апрел)да Қашқадарё воҳасининг Шаҳрисабз (Кеш) беклигига қарашли Хўжа Илғор қишлоғида, барлос Тарағай хонадонида таваллуд топган.
Ривоят қилишларича, Тарағай Баҳодир кунларнинг бирида ғалати туш кўради. Тушида бир нуроний одам унинг қўлига қилич тутқазади. Исломга эътиқоди кучли бўлган Тарағай эртасига бомдод намозидан кейин пири шайх Шамсуддиндан кўрган тушининг таъбирини сўрайди. Шайх унга «сен ўғил кўрасан, бу ўғлон дунёни забт этади», дейди. Чиндан ҳам оилада ўғил туғилади.
Темур ўсмирлик ёшидаёқ Куръонни ёд билган. Уни уламолар имтиҳон қилишиб, қувваи хотирасига тасаннолар айтишган. Темур 16-18 ёшида қиличбозлик, найзабозлик ва шикор (ов) қилиш санъатини моҳирона эгаллайди ва 20 ёшида эса абжир чавандоз бўлиб етишади. Энди у ўз тенгқурларини гуруҳларга бўлиб, жанг машқларини ўтказа бошлайди.
Бўлажак Соҳибқирон ўн олти ёшгача фақат диний эмас, балки дунёвий фанлар – тарих, фалсафа, география, ҳисоб ва бошқа илмлардан ҳам хабардор бўлган.
Ривоятларга кўра, Тарағай ўзининг эътиқод қўйган пири Шамсуддин Кулолга ўғлини олиб бориб, унга ҳам пир бўлишга қўл олдиради. Бўлғуси Соҳибқирон ўзининг кейинчалик қўлга киритган барча зафарларини пиру устозлари Шайх Шамсуддин кулол ва Саййид Барака номлари билан боғлаган эди.
Темур дунёқарашида давлатга, ҳарбий ишларга бўлган қизиқиш жуда эрта уйғонади. У жисмонан фавқулодда жуда бақувват бўлган. Чавандозлик ва суворийлик унинг энг яхши кўрган машқларидан бўлган.
Соҳибқирон Амир Темур тарихан ўта мураккаб вазиятда, XIV асрнинг 60-йилларида сиёсат майдонига чиқади. Бир томондан мўғул хонлари томонидан ўтказилаётган зуғумлар, иккинчи томондан эса маҳаллий ҳокимлар ўртасида тўхтовсиз давом этаётган низо ва урушлар ўлкани мушкул аҳволга солиб, оддий халқ оммасининг турмушини оғирлаштирибгина қўйгани йўқ, айни замонда бой ва зодагонларнинг ҳам манфаатларига путур етказади. Шу боисдан ҳам ўлкада феодал тарқоқликка барҳам бериш, марказлашган кучли давлат ҳокимияти барпо этиш ва сўнгра мўғулларнинг истибдодидан озод бўлишга интилиш ғояси тобора кучайиб боради. Халқнинг ана шу истак ва орзусини биринчилар қаторида тушунган маҳаллий амирлардан бири Темурбек эди.
Соҳибқирон Амир Темур Мовароуннаҳрнинг ягона ҳукмдори бўлиб олгач, буюк салтанат барпо этишни ўз олдига мақсад қилиб қўяди. Ўзининг порлоқ истиқболига катта умид ва ишонч билан қараган Темур руҳиятини нафақат ўзининг туғма баҳодирлиги ва жасорати билан, балки айни замонда Аллоҳга ва Қуръонга бўлган ишончу эътиқоди билан ҳам мустаҳкамлаган эди. Бу ҳол унинг ҳар қандай оғир ва қийин шароитларда ҳам тўғри тадбир белгилаш ва ундан чиқиб кетишини таъминлар эди. Асосан энг эътиборли ишларда Куръони каримга қаттиқ эътиқод қўйган эди. Бирор-бир муҳим ва мушкул масалани ҳал қилишда аввал Куръонни дастурил-амал деб биларди.
У мамлакат ободончилигига жуда катта эътибор беради. Мовароуннаҳрнинг деҳқончилик воҳаларида, хусусан, Зарафшон водийсида ўнлаб суғориш тармоқлари чиқарилади, суғорма деҳқончилик майдонлари кенгайтирилади, янги шаҳар ва қишлоқлар барпо этилади. «Тузуклар»да Амир Темур: «Ҳар бир шаҳарда масжидлар, мадрасалар, хонақолар қуришни, йўловчи мусофирлар учун йўл устига работлар бино қилишни, дарёлар устига кўприклар қуришни буюрдим», дейди.
Бу ҳол мамлакатда барча маҳсулотларнинг мўл-кўл бўлишига қулай шароит яратади. Буни биз Испаниянинг Самарқандда Темур саройидаги элчиси Гонзалес де Клавихонинг кундалик дафтарида ёзиб қолдирган қуйидаги сўзларидан яққол кўрамиз: «Бу ернинг бойлиги фақат емакларнинг мўл-кўллигидагина эмас, балки ўзида кўплаб ишлаб чиқариладиган ипак матолар: атлас, кимхоб, ҳар хил ип ва жун тўқима моллар, мўйнали ва ипакли пўстинликлар, атторлик моллари, зиравор ва дориворлар, зарҳал ва ложувардлар, ҳамда бошқа молларнинг сероблигидадир», деб ёзади.
Мамлакат ободончилигини юксалтириш, аҳолининг иқтисодий турмуш тарзини яхшилаш ва мўл-кўлчиликни таъминлашга муттасил урушлардан боши чиқмаган Соҳибқирон қандай қилиб эришди, деган қонуний савол туғилиши табиийдир, албатта. Бунга улуғ Амир пирлари Зайниддин Абубакр Тойбодий уқтирган салтанат ишларидаги тўрт нарсага:
1. Кенгаш;
2. Машварату маслаҳат;
3. Мустаҳкам қарор, тадбиркорлик ва ҳушёрлик;
4. Эҳтиёткорликка амал қилганлиги туфайли эришган.
Буни биз Амир Темурнинг «Барча ишларимнинг тўққиз улушини кенгаш, тадбир ва машварат, қолган бир улушини эса қилич билан бажо келтирдим», деб айтган ибратомуз сўзларидан ҳам билсак бўлади.
Рус олими Д.Логофет Темур давридаги тузумга қуйидагича баҳо беради: «Европада Конституция ҳақида тушунчага ҳам эга бўлишмаган бир даврда ана шу Темур давлатида Конституцион қонунлар мажмуаси – «Тузук» мавжуд бўлган ва амал қилган». Давлатни бошқариш ва идора қилиш, барча соҳада адолат, инсоф, диёнат ва имон амрига қулоқ солиб маслаҳат, машварат ва кенгаш асосида иш юритишда улуғ бобокалонимиздан ўргансак ва ибрат олсак нур устига нур бўлур эди.
Тарихий манбаларда келтирилган маълумотлар асосида
Қувасой шаҳар «Ислом масжиди» имом-ноиби Олимжон Обиджонов тайёрлади
***
Amir Temur, Sharafuddin Ali Yazdiyning bergan maʼlumotiga ko‘ra, hijriy 736 yil (milodiy 1336 yil 9 aprel)da Qashqadaryo vohasining Shahrisabz (Kesh) bekligiga qarashli Xo‘ja Ilg‘or qishlog‘ida, barlos Tarag‘ay xonadonida tavallud topgan.
Rivoyat qilishlaricha, Tarag‘ay Bahodir kunlarning birida g‘alati tush ko‘radi. Tushida bir nuroniy odam uning qo‘liga qilich tutqazadi. Islomga eʼtiqodi kuchli bo‘lgan Tarag‘ay ertasiga bomdod namozidan keyin piri shayx Shamsuddindan ko‘rgan tushining taʼbirini so‘raydi. Shayx unga «sen o‘g‘il ko‘rasan, bu o‘g‘lon dunyoni zabt etadi», deydi. Chindan ham oilada o‘g‘il tug‘iladi.
Temur o‘smirlik yoshidayoq Kurʼonni yod bilgan. Uni ulamolar imtihon qilishib, quvvai xotirasiga tasannolar aytishgan. Temur 16-18 yoshida qilichbozlik, nayzabozlik va shikor (ov) qilish sanʼatini mohirona egallaydi va 20 yoshida esa abjir chavandoz bo‘lib yetishadi. Endi u o‘z tengqurlarini guruhlarga bo‘lib, jang mashqlarini o‘tkaza boshlaydi.
Bo‘lajak Sohibqiron o‘n olti yoshgacha faqat diniy emas, balki dunyoviy fanlar – tarix, falsafa, geografiya, hisob va boshqa ilmlardan ham xabardor bo‘lgan.
Rivoyatlarga ko‘ra, Tarag‘ay o‘zining eʼtiqod qo‘ygan piri Shamsuddin Kulolga o‘g‘lini olib borib, unga ham pir bo‘lishga qo‘l oldiradi. Bo‘lg‘usi Sohibqiron o‘zining keyinchalik qo‘lga kiritgan barcha zafarlarini piru ustozlari Shayx Shamsuddin kulol va Sayyid Baraka nomlari bilan bog‘lagan edi.
Temur dunyoqarashida davlatga, harbiy ishlarga bo‘lgan qiziqish juda erta uyg‘onadi. U jismonan favqulodda juda baquvvat bo‘lgan. Chavandozlik va suvoriylik uning eng yaxshi ko‘rgan mashqlaridan bo‘lgan.
Sohibqiron Amir Temur tarixan o‘ta murakkab vaziyatda, XIV asrning 60-yillarida siyosat maydoniga chiqadi. Bir tomondan mo‘g‘ul xonlari tomonidan o‘tkazilayotgan zug‘umlar, ikkinchi tomondan esa mahalliy hokimlar o‘rtasida to‘xtovsiz davom etayotgan nizo va urushlar o‘lkani mushkul ahvolga solib, oddiy xalq ommasining turmushini og‘irlashtiribgina qo‘ygani yo‘q, ayni zamonda boy va zodagonlarning ham manfaatlariga putur yetkazadi. Shu boisdan ham o‘lkada feodal tarqoqlikka barham berish, markazlashgan kuchli davlat hokimiyati barpo etish va so‘ngra mo‘g‘ullarning istibdodidan ozod bo‘lishga intilish g‘oyasi tobora kuchayib boradi. Xalqning ana shu istak va orzusini birinchilar qatorida tushungan mahalliy amirlardan biri Temurbek edi.
Sohibqiron Amir Temur Movarounnahrning yagona hukmdori bo‘lib olgach, buyuk saltanat barpo etishni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘yadi. O‘zining porloq istiqboliga katta umid va ishonch bilan qaragan Temur ruhiyatini nafaqat o‘zining tug‘ma bahodirligi va jasorati bilan, balki ayni zamonda Allohga va Qurʼonga bo‘lgan ishonchu eʼtiqodi bilan ham mustahkamlagan edi. Bu hol uning har qanday og‘ir va qiyin sharoitlarda ham to‘g‘ri tadbir belgilash va undan chiqib ketishini taʼminlar edi. Asosan eng eʼtiborli ishlarda Kurʼoni karimga qattiq eʼtiqod qo‘ygan edi. Biror-bir muhim va mushkul masalani hal qilishda avval Kurʼonni dasturil-amal deb bilardi.
U mamlakat obodonchiligiga juda katta eʼtibor beradi. Movarounnahrning dehqonchilik vohalarida, xususan, Zarafshon vodiysida o‘nlab sug‘orish tarmoqlari chiqariladi, sug‘orma dehqonchilik maydonlari kengaytiriladi, yangi shahar va qishloqlar barpo etiladi. «Tuzuklar»da Amir Temur: «Har bir shaharda masjidlar, madrasalar, xonaqolar qurishni, yo‘lovchi musofirlar uchun yo‘l ustiga rabotlar bino qilishni, daryolar ustiga ko‘priklar qurishni buyurdim», deydi.
Bu hol mamlakatda barcha mahsulotlarning mo‘l-ko‘l bo‘lishiga qulay sharoit yaratadi. Buni biz Ispaniyaning Samarqandda Temur saroyidagi elchisi Gonzales de Klavixoning kundalik daftarida yozib qoldirgan quyidagi so‘zlaridan yaqqol ko‘ramiz: «Bu yerning boyligi faqat yemaklarning mo‘l-ko‘lligidagina emas, balki o‘zida ko‘plab ishlab chiqariladigan ipak matolar: atlas, kimxob, har xil ip va jun to‘qima mollar, mo‘ynali va ipakli po‘stinliklar, attorlik mollari, ziravor va dorivorlar, zarhal va lojuvardlar, hamda boshqa mollarning serobligidadir», deb yozadi.
Mamlakat obodonchiligini yuksaltirish, aholining iqtisodiy turmush tarzini yaxshilash va mo‘l-ko‘lchilikni taʼminlashga muttasil urushlardan boshi chiqmagan Sohibqiron qanday qilib erishdi, degan qonuniy savol tug‘ilishi tabiiydir, albatta. Bunga ulug‘ Amir pirlari Zayniddin Abubakr Toybodiy uqtirgan saltanat ishlaridagi to‘rt narsaga:
1. Kengash;
2. Mashvaratu maslahat;
3. Mustahkam qaror, tadbirkorlik va hushyorlik;
4. Ehtiyotkorlikka amal qilganligi tufayli erishgan.
Buni biz Amir Temurning «Barcha ishlarimning to‘qqiz ulushini kengash, tadbir va mashvarat, qolgan bir ulushini esa qilich bilan bajo keltirdim», deb aytgan ibratomuz so‘zlaridan ham bilsak bo‘ladi.
Rus olimi D.Logofet Temur davridagi tuzumga quyidagicha baho beradi: «Yevropada Konstitutsiya haqida tushunchaga ham ega bo‘lishmagan bir davrda ana shu Temur davlatida Konstitutsion qonunlar majmuasi – «Tuzuk» mavjud bo‘lgan va amal qilgan». Davlatni boshqarish va idora qilish, barcha sohada adolat, insof, diyonat va imon amriga quloq solib maslahat, mashvarat va kengash asosida ish yuritishda ulug‘ bobokalonimizdan o‘rgansak va ibrat olsak nur ustiga nur bo‘lur edi.
Tarixiy manbalarda keltirilgan maʼlumotlar asosida
Quvasoy shahar «Islom masjidi» imom-noibi Olimjon Obidjonov tayyorladi
