Қабрда савол-жавоб қандай бўлади?

Баро розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади. Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Қачон мўмин қабрида ўтирғизилса, унга келинади. Сўнгра «Ашҳаду алла илааҳа иллаллоҳу ва анна Муҳаммадан Расулуллоҳи», деб шаҳодат келтиради. Ана ўша Аллоҳнинг «Аллоҳ иймон келтирганларни бу дунё ҳаётида ҳам, охиратда ҳам собит сўз ила собитқадам қилур», деганидир» (Иброҳим сураси, 27-оят), дедилар».

Шарҳ: «Қачон мўмин қабрида ўтирғизилса» –  бу иш у дафн қилиниб, устига тупроқ тортилганидан кейин бўлади. Уни қабрида ўтирғизиб, сўроқ қилиш бошланади.
«Унга келинади», яъни унинг олдига сўроқ қилиниши учун келинади. Бу ишни бажаргани Мункар ва Накир исмли иккита қорамтир кўк рангдаги фаришталар келадилар. Уларнинг кўриниши фариштага ҳам, одамга ҳам ўхшамайди. Савол-жавоб қандай бўлиши келгуси ҳадисда баён қилинади. Мўмин-мусулмон киши иймони ва солиҳ амаллари туфайли калимаи шаҳодатни айтишга муяссар бўлади. Бу ҳақда Аллоҳ таоло Қуръони Каримда ҳам хабар берган экан.
Аллоҳ таоло бизларни ҳам ана шундай собит калима эгаси бўлган бандаларидан қилсин.

عَنْ أَنَسٍ رَضِي اللهُ عَنْهُ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: إِنَّ الْعَبْدَ إِذَا وُضِعَ فِي قَبْرِهِ وَتَوَلَّى عَنْهُ أَصْحَابُهُ وَإِنَّهُ لَيَسْمَعُ قَرْعَ نِعَالِهِمْ، أَتَاهُ مَلَكَانِ فَيُقْعِدَانِهِ فَيَقُولَانِ: مَا كُنْتَ تَقُولُ فِي هَذَا الرَّجُلِ؟ – لِمُحَمَّدٍ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ -، فَأَمَّا الْمُؤْمِنُ فَيَقُولُ: أَشْهَدُ أَنَّهُ عَبْدُ اللهِ وَرَسُولُهُ، فَيُقَالُ لَهُ: انْظُرْ إِلَى مَقْعَدِكَ مِنَ النَّارِ، قَدْ أَبْدَلَكَ اللهُ بِهِ مَقْعَدًا مِنَ الْجَنَّةِ، فَيَرَاهُمَا جَمِيعًا، وَأَمَّا الْكَافِرُ أَوِالْمُنَافِقُ فَيُقَالُ لَهُ: مَا كُنْتَ تَقُولُ فِي هَذَا الرَّجُلِ؟ فَيَقُولُ: لَا أَدْرِي، كُنْتُ أَقُولُ مَا يَقُولُ النَّاسُ، فَيُقَالُ: لَا دَرَيْتَ وَلَا تَلَيْتَ، وَيُضْرَبُ بِمَطَارِقَ مِنْ حَدِيدٍ ضَرْبَةً، فَيَصِيحُ صَيْحَةً يَسْمَعُهَا مَنْ يَلِيهِ غَيْرَ الثَّقَلَيْنِ. رَوَاهُمَا الْخَمْسَةُ.

Анас розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади:
«Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам:
«Албатта, банда қачон қабрига қўйилса-ю, ундан соҳиблари қайтиб кетса, у уларнинг кавушларининг тақиллаганини эшитиб турганида олдига икки фаришта келиб, уни ўтирғизишади ва:
«Бу одам – Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳақида нима дер эдинг?» дейишади. Мўмин бўлса:
«Шаҳодат бераманки, албатта, у Аллоҳнинг бандаси ва Расулидир», дейди.
Унга: «Дўзахдаги ўрнингга назар сол, батаҳқиқ, Аллоҳ сенга уни жаннатдаги ўринга алмаштириб берди», дейилади. У икковини ҳам кўради.

Кофир ёки мунофиққа эса:
«Бу одам ҳақида нима дер эдинг?» дейилади.
«Билмадим, одамлар айтадиган нарсани айтар эдим», дейди. Бас, унга:
«Билмадинг ҳам, (билганларга) эргашмадинг ҳам», дейилади ва темирдан бўлган гурзи билан бир урилади. Ўшанда у шунақанги қичқирадики, инсу жиндан бошқа ҳамма эшитади», дедилар» (Бешовлари ривоят қилганлар).

Шарҳ: Ушбу ҳадисда Аҳли Сунна вал жамоа ақийдаси бўйича Қуръон ва суннат билан собит бўлган ақийдавий масала – қабр саволи ва азоби ҳақ эканлиги ва унинг қай йўсинда бўлиши ҳақида сўз бормоқда. Бу ҳадисни диққат билан ўрганишимиз ва ундаги ҳар бир масалани ақийда маъносида сингдириб олишимиз ҳамда ҳар лаҳзада ундаги ҳолатни эслаб туришимиз лозим.
Ўлмайдиган ким бор? Ҳамма ҳам ўлади. Ўлим ҳар банданинг бошида бор.
Ўлим нима?
Инсон ўлганидан кейин нима бўлади?
Унинг ҳоли не кечади?
Ўлим кишининг юраги уришдан тўхтаб, қон айланмай, қимирламай қолишидан иборат холосми?
Ёки бошқа нарсалар ҳам борми?
Инсон ўлганидан кейин ҳамма иш битадими?
Қабрида чириб, тупроққа қўшилиб кетаверадими?
Ундай бўлса, уни бошқа ҳайвонлар, қурт-қумурсқалардан нима фарқи бор?
Ёки инсон бу дунёда турли ҳайвон ва қурту қумурсқалардан фарқли бўлиб, ақл билан яшаганлиги учун ўлганидан кейин ҳам унга бошқача, инсонга тўғри келадиган муносабат бўлиши керакми?
Ислом ақийдаси бўйича, бу дунё инсон учун синов майдони, холос. Асосий ҳаёт диёрига ўтишдан олдин имтиҳон топшириб, у ёқдаги ҳаётга ўзининг нақадар ҳақли эканлигини исбот қилиш фурсати, холос.
Ана ўша боқий дунёдаги мартабаси учун инсон ушбу фоний дунёда ҳаракат қилади.
Исломда инсоннинг ўлиши – бу дунёдан у дунёга ўтгани, фоний дунёдан боқий дунёга кўчиши, холос.
Янги, боқий дунёда уни фаришталар кутиб олиб, ўз ўрнига жойлаштирадилар. Қандай жойга муносиб эканлигини ўзига билдириш учун сўроқ-савол қиладилар, қўлидаги номаи аъмолини кўрадилар. Сўнг унга жой кўрсатадилар. Ана шу ишлар қабрдан бошланади. Ушбу биз ўрганаётган ҳадиси шарифда айнан қабрда нималар кечиши ҳақида сўз кетмоқда. Келинг, бир-бир ўрганиб чиқайлик:

1. Қабрдаги янги кўмилган киши ўзини кўмиб кетаётган одамларнинг оёқ товушларини эшитиши. Бу ҳақиқат ҳозирги замон илми орқали ҳам тасдиқланди.
2. Қабр саволининг кўмиб, қайтаётган кишилар қабрдан узоқлашмай турибоқ бошланиши.
3. Қабр саволининг икки фаришта томонидан олиб борилиши.
4. Қабрдаги кишини ўтирғизиб олиб, сўроқ қилиниши.
5. Бериладиган саволлардан бири Пайғамбаримиз Муҳаммад мустафо соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳақларида бўлиши.
6. Бу дунёда мўмин-мусулмон бўлиб, иймони ва амали жойида бўлган киши қабр саволи вақтида Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳақларидаги саволга дадил ва аниқ жавоб бериши.
7. Мўмин-мусулмон кишининг дадил ва аниқ жавобидан кейин ҳалиги икки фаришта агар у мўмин-мусулмон бўлмаганида, дўзахдаги унинг жойи қайси бўлишини кўрсатиши.
Сўнгра мўмин-мусулмонлиги туфайли унга жаннатдан бериладиган жойни кўрсатишлари. Аллоҳ барчамизни ана ўшандай бахтли кишилардан қилсин.
8. Кофир ва мунофиқлар ҳам Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳақларида сўроқ қилинишлари. «У дунёда бу одам ҳақида нима дер эдинг?» деб сўралиши.
9. Кофир «Билмасам», деб жавоб бериши.
Тилида мусулмонман, деб юрган одам эса «Одамлар нима деса, ўшани айтар эдим», дейиши.
Демак, Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳақларида одамлар нима деса, ўшани айтиб юриш кифоя қилмас экан. Кишининг қалбида у зот соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳақларида мустаҳкам эътиқод бўлиши, зоти шарифларини аниқ билиш лозим экан.
10. Кофир ва мунофиқ саволга жавоб бера олмаганидан кейин унга қаттиқ сўз айтилиб, бошига темир гурзи билан уриб, азоб бериш бошланиши.
Қабр азоби мана шу бўлади. Қабр азобининг баёнотлари бошқа ҳадисларда ҳам келади.
11. Қабрида темир гурзидан калтак еган кофир ва мунофиқнинг дод-войини одам ва жинлардан бошқа ҳамма мавжудот эшитиши.
Бу дунё ҳаётида ушбу нарсаларга тўлиқ иймон келтириб, қабрга кирганда яхши ҳолда бўлишга лойиқ ишларни қилишга ўтиш лозим.

«Ҳадис ва ҳаёт» китоби асосида тайёрланди

***

Bismillahir Rohmanir Rohiym.
Alloh taologa bitmas-tuganmas hamdu sanolar bo‘lsin.
Payg‘ambarimizga mukammal va batamom salavotu durudlar bo‘lsin.

Baro roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi. Nabiy sollallohu alayhi vasallam: «Qachon mo‘min qabrida o‘tirg‘izilsa, unga kelinadi. So‘ngra «Ashhadu alla ilaaha illallohu va anna Muhammadan Rasulullohi», deb shahodat keltiradi. Ana o‘sha Allohning «Alloh iymon keltirganlarni bu dunyo hayotida ham, oxiratda ham sobit so‘z ila sobitqadam qilur», deganidir» (Ibrohim surasi, 27-oyat), dedilar».

Sharh: «Qachon mo‘min qabrida o‘tirg‘izilsa» –  bu ish u dafn qilinib, ustiga tuproq tortilganidan keyin bo‘ladi. Uni qabrida o‘tirg‘izib, so‘roq qilish boshlanadi.
«Unga kelinadi», ya’ni uning oldiga so‘roq qilinishi uchun kelinadi. Bu ishni bajargani Munkar va Nakir ismli ikkita qoramtir ko‘k rangdagi farishtalar keladilar. Ularning ko‘rinishi farishtaga ham, odamga ham o‘xshamaydi. Savol-javob qanday bo‘lishi kelgusi hadisda bayon qilinadi. Mo‘min-musulmon kishi iymoni va solih amallari tufayli kalimai shahodatni aytishga muyassar bo‘ladi. Bu haqda Alloh taolo Qur’oni Karimda ham xabar bergan ekan.
Alloh taolo bizlarni ham ana shunday sobit kalima egasi bo‘lgan bandalaridan qilsin.

عَنْ أَنَسٍ رَضِي اللهُ عَنْهُ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: إِنَّ الْعَبْدَ إِذَا وُضِعَ فِي قَبْرِهِ وَتَوَلَّى عَنْهُ أَصْحَابُهُ وَإِنَّهُ لَيَسْمَعُ قَرْعَ نِعَالِهِمْ، أَتَاهُ مَلَكَانِ فَيُقْعِدَانِهِ فَيَقُولَانِ: مَا كُنْتَ تَقُولُ فِي هَذَا الرَّجُلِ؟ – لِمُحَمَّدٍ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ -، فَأَمَّا الْمُؤْمِنُ فَيَقُولُ: أَشْهَدُ أَنَّهُ عَبْدُ اللهِ وَرَسُولُهُ، فَيُقَالُ لَهُ: انْظُرْ إِلَى مَقْعَدِكَ مِنَ النَّارِ، قَدْ أَبْدَلَكَ اللهُ بِهِ مَقْعَدًا مِنَ الْجَنَّةِ، فَيَرَاهُمَا جَمِيعًا، وَأَمَّا الْكَافِرُ أَوِالْمُنَافِقُ فَيُقَالُ لَهُ: مَا كُنْتَ تَقُولُ فِي هَذَا الرَّجُلِ؟ فَيَقُولُ: لَا أَدْرِي، كُنْتُ أَقُولُ مَا يَقُولُ النَّاسُ، فَيُقَالُ: لَا دَرَيْتَ وَلَا تَلَيْتَ، وَيُضْرَبُ بِمَطَارِقَ مِنْ حَدِيدٍ ضَرْبَةً، فَيَصِيحُ صَيْحَةً يَسْمَعُهَا مَنْ يَلِيهِ غَيْرَ الثَّقَلَيْنِ. رَوَاهُمَا الْخَمْسَةُ.

Anas roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi:
«Nabiy sollallohu alayhi vasallam:
«Albatta, banda qachon qabriga qo‘yilsa-yu, undan sohiblari qaytib ketsa, u ularning kavushlarining taqillaganini eshitib turganida oldiga ikki farishta kelib, uni o‘tirg‘izishadi va:
«Bu odam – Muhammad sollallohu alayhi vasallam haqida nima der eding?» deyishadi. Mo‘min bo‘lsa:
«Shahodat beramanki, albatta, u Allohning bandasi va Rasulidir», deydi.
Unga: «Do‘zaxdagi o‘rningga nazar sol, batahqiq, Alloh senga uni jannatdagi o‘ringa almashtirib berdi», deyiladi. U ikkovini ham ko‘radi.

Kofir yoki munofiqqa esa:
«Bu odam haqida nima der eding?» deyiladi.
«Bilmadim, odamlar aytadigan narsani aytar edim», deydi. Bas, unga:
«Bilmading ham, (bilganlarga) ergashmading ham», deyiladi va temirdan bo‘lgan gurzi bilan bir uriladi. O‘shanda u shunaqangi qichqiradiki, insu jindan boshqa hamma eshitadi», dedilar» (Beshovlari rivoyat qilganlar).

Sharh: Ushbu hadisda Ahli Sunna val jamoa aqiydasi bo‘yicha Qur’on va sunnat bilan sobit bo‘lgan aqiydaviy masala – qabr savoli va azobi haq ekanligi va uning qay yo‘sinda bo‘lishi haqida so‘z bormoqda. Bu hadisni diqqat bilan o‘rganishimiz va undagi har bir masalani aqiyda ma’nosida singdirib olishimiz hamda har lahzada undagi holatni eslab turishimiz lozim.
O‘lmaydigan kim bor? Hamma ham o‘ladi. O‘lim har bandaning boshida bor.
O‘lim nima?
Inson o‘lganidan keyin nima bo‘ladi?
Uning holi ne kechadi?
O‘lim kishining yuragi urishdan to‘xtab, qon aylanmay, qimirlamay qolishidan iborat xolosmi?
Yoki boshqa narsalar ham bormi?
Inson o‘lganidan keyin hamma ish bitadimi?
Qabrida chirib, tuproqqa qo‘shilib ketaveradimi?
Unday bo‘lsa, uni boshqa hayvonlar, qurt-qumursqalardan nima farqi bor?
Yoki inson bu dunyoda turli hayvon va qurtu qumursqalardan farqli bo‘lib, aql bilan yashaganligi uchun o‘lganidan keyin ham unga boshqacha, insonga to‘g‘ri keladigan munosabat bo‘lishi kerakmi?
Islom aqiydasi bo‘yicha, bu dunyo inson uchun sinov maydoni, xolos. Asosiy hayot diyoriga o‘tishdan oldin imtihon topshirib, u yoqdagi hayotga o‘zining naqadar haqli ekanligini isbot qilish fursati, xolos.
Ana o‘sha boqiy dunyodagi martabasi uchun inson ushbu foniy dunyoda harakat qiladi.
Islomda insonning o‘lishi – bu dunyodan u dunyoga o‘tgani, foniy dunyodan boqiy dunyoga ko‘chishi, xolos.
Yangi, boqiy dunyoda uni farishtalar kutib olib, o‘z o‘rniga joylashtiradilar. Qanday joyga munosib ekanligini o‘ziga bildirish uchun so‘roq-savol qiladilar, qo‘lidagi nomai a’molini ko‘radilar. So‘ng unga joy ko‘rsatadilar. Ana shu ishlar qabrdan boshlanadi. Ushbu biz o‘rganayotgan hadisi sharifda aynan qabrda nimalar kechishi haqida so‘z ketmoqda. Keling, bir-bir o‘rganib chiqaylik:

1. Qabrdagi yangi ko‘milgan kishi o‘zini ko‘mib ketayotgan odamlarning oyoq tovushlarini eshitishi. Bu haqiqat hozirgi zamon ilmi orqali ham tasdiqlandi.
2. Qabr savolining ko‘mib, qaytayotgan kishilar qabrdan uzoqlashmay turiboq boshlanishi.
3. Qabr savolining ikki farishta tomonidan olib borilishi.
4. Qabrdagi kishini o‘tirg‘izib olib, so‘roq qilinishi.
5. Beriladigan savollardan biri Payg‘ambarimiz Muhammad mustafo sollallohu alayhi vasallam haqlarida bo‘lishi.
6. Bu dunyoda mo‘min-musulmon bo‘lib, iymoni va amali joyida bo‘lgan kishi qabr savoli vaqtida Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam haqlaridagi savolga dadil va aniq javob berishi.
7. Mo‘min-musulmon kishining dadil va aniq javobidan keyin haligi ikki farishta agar u mo‘min-musulmon bo‘lmaganida, do‘zaxdagi uning joyi qaysi bo‘lishini ko‘rsatishi.
So‘ngra mo‘min-musulmonligi tufayli unga jannatdan beriladigan joyni ko‘rsatishlari. Alloh barchamizni ana o‘shanday baxtli kishilardan qilsin.
8. Kofir va munofiqlar ham Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam haqlarida so‘roq qilinishlari. «U dunyoda bu odam haqida nima der eding?» deb so‘ralishi.
9. Kofir «Bilmasam», deb javob berishi.
Tilida musulmonman, deb yurgan odam esa «Odamlar nima desa, o‘shani aytar edim», deyishi.
Demak, Muhammad sollallohu alayhi vasallam haqlarida odamlar nima desa, o‘shani aytib yurish kifoya qilmas ekan. Kishining qalbida u zot sollallohu alayhi vasallam haqlarida mustahkam e’tiqod bo‘lishi, zoti shariflarini aniq bilish lozim ekan.
10. Kofir va munofiq savolga javob bera olmaganidan keyin unga qattiq so‘z aytilib, boshiga temir gurzi bilan urib, azob berish boshlanishi.
Qabr azobi mana shu bo‘ladi. Qabr azobining bayonotlari boshqa hadislarda ham keladi.
11. Qabrida temir gurzidan kaltak yegan kofir va munofiqning dod-voyini odam va jinlardan boshqa hamma mavjudot eshitishi.
Bu dunyo hayotida ushbu narsalarga to‘liq iymon keltirib, qabrga kirganda yaxshi holda bo‘lishga loyiq ishlarni qilishga o‘tish lozim.

«Hadis va hayot» kitobi asosida tayyorlandi