Диний китобларни таҳорат билан ушлаш керакми?

Жавоб: Ва алайкум ассалом!

— Қуръони карим китоби – мусҳафни таҳоратсиз ушлаш жоиз эмас. Қуръони карим ва тафсир китоблардан бошқа барча диний китобларни таҳоратсиз ушлаш жоиз.

Аслида ушбу масала катта уламолар ўртасида ихтилофли масала бўлиб, Имом Абу Ҳанифа диний китобларни таҳоратсиз ушлашни жоиз десалар, у зотнинг икки шогирдлари – Имом Абу Юсуф ва Имом Муҳаммадлар макруҳ амал дейишган. Аллома Ҳалабий Имом Абу Ҳанифа раҳимаҳуллоҳнинг сўзларини қуйидагича изоҳлаганлар: “Фиқҳ, ҳадис каби диний китобларни ушлаган киши Қуръон оятларини ушлаган ҳисобланмайди, чунки китобда келтирилган оятлар ундаги маълумотларга қўшилиб, унга манусуб бўлиб қолади” (“Шарҳул-муня” китоби).

Мазҳабимизнинг кейинги давр фуқаҳолари ушбу масалада уч хил қарашни келтириб ўтганлар:

1. Диний китобларни таҳоратсиз ушлаш макруҳ.

Аллома Камол Ибн Ҳумумон фуқаҳоларни сўзларини нақл қилиб, шундай дейдилар:

“Фуқаҳолар: “Тафсир, фиқҳ, ҳадис китобларни таҳоратсиз ушлаш макруҳ, чунки ушбу китоблар Қуръон оятларидан холи эмас”, дейишган. Бундай сабаб келтириш наҳв китобларининг шарҳларини таҳоратсиз ушлашни ҳам ман қилади” (“Фатҳул Қодир” китоби).

2. Диний китоблардаги Қуръон оятлари ўрнини таҳоратсиз ушлаш макруҳ.

Яна бир тоифа фуқаҳолар барча диний китобларни ушлаш жоиз, фақат оят ўринларини ушлаш ножоиз, дейишган. Масалан, “Мухтасарул Қудурий”нинг шориҳи Аллома Ҳаддодий бундай деганлар: “Тафсир китобларнинг Қуръон оятлари ўрнини таҳоратсиз ушлаш жоизмас. Китобдаги оятлардан бошқа жойларини таҳоратсиз ушлаш жоиз. Шунингдек, фиқҳ китобларида Қуръон оятлари бўлса, оят ўрнидан бошқа жойларини таҳоратсиз ушлаш жоиз. Лекин мусҳафнинг ҳукми ундай эмас. Чунки мусҳафнинг ҳаммаси Қуръон оятларига мансуб ҳисобланади” (“Ас-Сирожул-ваҳҳож” китоби).

3. Тафсирдан бошқа барча диний китобларни таҳоратсиз ушлаш жоиз.

Бу ҳақда машҳур фақиҳ Муҳаммад Мулла Хисрав бундай деганлар: “Тафсир китобларидан бошқа диний китобларни таҳоратсиз ҳолда қўл билан ушлашга рухсат этилган” (“Дурарул ҳуккам” китоби).

Мазҳабимизнинг мўътабар манбаларида келтирилган ушбу уч хил қарашни синчковлик билан таҳлил қилган Аллома Ибн Обидийн тафсирдан бошқа барча диний китобларни таҳоратсиз ушлаш жоиз эканини мазҳабимиз қоидаларига мувофиқ экани ва далил жиҳатдан асосли эканини таъкидлаб, жумладан бундай хулоса қилганлар: “Бу масалада далили кучлиси ва эҳиётроғи – учунчи тоифа фуқаҳоларнинг қарашидир. Яъни, таҳоратсиз ҳолда тафсир китобларини ушлаш макруҳ, ундан бошқа диний китобларни ушлаш жоиз эканидир. Чунки диний китоблар билан бошқа диний китоблар ўртасидаги фарқ очиқ маълум. Зеро, тафсирдаги Қуръон оятлари бошқа китобларга нисбатан кўпроқ бўлиб, шу жиҳатдан фарқи катта. Қолаверса, тафсир китобларда Қуръон оятлари мустақил зикр қилинган, тобеъ шаклда эмас. Шунинг учун тафсирни мусҳафга ўхшашлиги бошқа китобларга нисбатан кўпроқ” (“Раддул муҳтор” китоби).

Юқоридагилардан келиб чиқиб, таҳоратсиз ҳолда тафсирдан бошқа диний китобларни ушлаш ва мутолаа қилиш жоиз экани келиб чиқади. Шундай бўлсада, имкони бор киши диний китобларни таҳорат билан ушлаши – тақвога ва шариатни улуғлашга яқин экани жиҳатидан мустаҳаб амал саналади. Валлоҳу аълам.

Ўзбекистон мусулмонлари идораси
Фатво маркази

***

Savol: Assalomu alaykum!

— Hozirgi kunda Alixonto‘ra Sog‘uniyning “Tarixi Muhammadiy” kitobini o‘qiyapman. O‘qiyotgan vaqtimda tahoratli bo‘lishim kerakmi? Umuman Qur’ondan boshqa shunaqa dinga oid kitoblarni yoki Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusufning kitoblarini mutolaa qilganda tahoratli bo‘lish kerakmi?

Javob: Va alaykum assalom!

— Qur’oni karim kitobi – mus’hafni tahoratsiz ushlash joiz emas. Qur’oni karim va tafsir kitoblardan boshqa barcha diniy kitoblarni tahoratsiz ushlash joiz.

Aslida ushbu masala katta ulamolar o‘rtasida ixtilofli masala bo‘lib, Imom Abu Hanifa diniy kitoblarni tahoratsiz ushlashni joiz desalar, u zotning ikki shogirdlari – Imom Abu Yusuf va Imom Muhammadlar makruh amal deyishgan. Alloma Halabiy Imom Abu Hanifa rahimahullohning so‘zlarini quyidagicha izohlaganlar: “Fiqh, hadis kabi diniy kitoblarni ushlagan kishi Qur’on oyatlarini ushlagan hisoblanmaydi, chunki kitobda keltirilgan oyatlar undagi ma’lumotlarga qo‘shilib, unga manusub bo‘lib qoladi” (“Sharhul-munya” kitobi).

Mazhabimizning keyingi davr fuqaholari ushbu masalada uch xil qarashni keltirib o‘tganlar:

1. Diniy kitoblarni tahoratsiz ushlash makruh.

Alloma Kamol Ibn Humumon fuqaholarni so‘zlarini naql qilib, shunday deydilar:

“Fuqaholar: “Tafsir, fiqh, hadis kitoblarni tahoratsiz ushlash makruh, chunki ushbu kitoblar Qur’on oyatlaridan xoli emas”, deyishgan. Bunday sabab keltirish nahv kitoblarining sharhlarini tahoratsiz ushlashni ham man qiladi” (“Fathul Qodir” kitobi).

2. Diniy kitoblardagi Qur’on oyatlari o‘rnini tahoratsiz ushlash makruh.

Yana bir toifa fuqaholar barcha diniy kitoblarni ushlash joiz, faqat oyat o‘rinlarini ushlash nojoiz, deyishgan. Masalan, “Muxtasarul Quduriy”ning shorihi Alloma Haddodiy bunday deganlar: “Tafsir kitoblarning Qur’on oyatlari o‘rnini tahoratsiz ushlash joizmas. Kitobdagi oyatlardan boshqa joylarini tahoratsiz ushlash joiz. Shuningdek, fiqh kitoblarida Qur’on oyatlari bo‘lsa, oyat o‘rnidan boshqa joylarini tahoratsiz ushlash joiz. Lekin mus’hafning hukmi unday emas. Chunki mus’hafning hammasi Qur’on oyatlariga mansub hisoblanadi” (“As-Sirojul-vahhoj” kitobi).

3. Tafsirdan boshqa barcha diniy kitoblarni tahoratsiz ushlash joiz.

Bu haqda mashhur faqih Muhammad Mulla Xisrav bunday deganlar: “Tafsir kitoblaridan boshqa diniy kitoblarni tahoratsiz holda qo‘l bilan ushlashga ruxsat etilgan” (“Durarul hukkam” kitobi).

Mazhabimizning mo‘tabar manbalarida keltirilgan ushbu uch xil qarashni sinchkovlik bilan tahlil qilgan Alloma Ibn Obidiyn tafsirdan boshqa barcha diniy kitoblarni tahoratsiz ushlash joiz ekanini mazhabimiz qoidalariga muvofiq ekani va dalil jihatdan asosli ekanini ta’kidlab, jumladan bunday xulosa qilganlar: “Bu masalada dalili kuchlisi va ehiyotrog‘i – uchunchi toifa fuqaholarning qarashidir. Ya’ni, tahoratsiz holda tafsir kitoblarini ushlash makruh, undan boshqa diniy kitoblarni ushlash joiz ekanidir. Chunki diniy kitoblar bilan boshqa diniy kitoblar o‘rtasidagi farq ochiq ma’lum. Zero, tafsirdagi Qur’on oyatlari boshqa kitoblarga nisbatan ko‘proq bo‘lib, shu jihatdan farqi katta. Qolaversa, tafsir kitoblarda Qur’on oyatlari mustaqil zikr qilingan, tobe’ shaklda emas. Shuning uchun tafsirni mus’hafga o‘xshashligi boshqa kitoblarga nisbatan ko‘proq” (“Raddul muhtor” kitobi).

Yuqoridagilardan kelib chiqib, tahoratsiz holda tafsirdan boshqa diniy kitoblarni ushlash va mutolaa qilish joiz ekani kelib chiqadi. Shunday bo‘lsada, imkoni bor kishi diniy kitoblarni tahorat bilan ushlashi – taqvoga va shariatni ulug‘lashga yaqin ekani jihatidan mustahab amal sanaladi. Vallohu a’lam.

O‘zbekiston musulmonlari idorasi
Fatvo markazi