Абу Юсуф (раҳимаҳуллоҳ) қози бўлган пайтларида улардан бир савол сўрадилар, лекин у зот жавобни билмасликларини айтдилар. Савол берган кишилар ҳайрон қолдилар:
– Сиз ҳар куни давлат ғазнасидан маош оласиз ва саволларимизга “билмайман”, – деб жавоб берасизми?
Абу Юсуф (раҳимаҳуллоҳ) шундай жавоб бердилар:
-Мен билган илмим учун маош оламан. Агар мен билмаган илмим учун ҳам маош олганимда эди, бутун дунёнинг бойликлари менинг маошим учун етмас эди.
Бир олим киши минбарда ўтирар эди. Шу вақт у кишидан бир савол сўрадилар ва у: «Билмайман», – деб жавоб берди.
Савол берган кишилар: «Минбар жоҳиллар учун эмас”, – деб айтганларида, у киши шундай жавоб бердилар:
– Мен илмимга мувофиқ баландликдаги минбарда ўтирибман. Агар билмайдиган илмим даражасида ўтирганимда эди, осмонга етган бўлар эдим.
ЎГИТ. Инсон ҳамма нарсани билишининг иложи йўқ, шунинг учун ундан бирор савол сўралганда, у: «мен китобдан қараб кўраман» ёки “биладиган кишидан сўраб кўраман», – деб жавоб бериши ёки бу саволга жавобни биладиган кишининг ҳузурига жўнатиши керак. Баъзида инсон биладиган масаласида ҳам хатога йўл қўйиши мумкин. Шу боис, фатво чиқараётганда ўта эҳтиёткор ва диққатли бўлиш керак. Балки, бизнинг саволимизга жавоб берган кишини ортиқ кўрмасмиз, шу сабабли агар у бизга хато жавоб берган бўлса, буни тўғрилашнинг иложи бўлмайди. Айтган гапларимиз оддий инсонларга тегишли, лекин бутун ҳаётларини шунга бағишлаган фақиҳларга ҳам бунинг алоқаси бор.
Шаъбий (раҳимаҳуллоҳ) дедилар: «Билмайман», – деб айтиш илмнинг ярмидир. Илмсизликни тан олиш нафс учун жуда мушкул, шу сабабли бу иш албатта мукофотланади».
Абдурраҳмон ибн Абу Лайло шундай деганлар: “Мен бу йиғилишда Аллоҳнинг Расули (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)нинг бир юз йигирма саҳобаларини кўрдим. Агар улардан бирор ҳадис ёки фатво беришларини сўрашса, улар савол берувчини биродарларининг ёнига жўнатар эдилар. У биродар эса бошқа бирига жўнатар эди. Бу ҳолат сўровчи биринчи сўраган кишисининг ёнига қайтиб келмагунга қадар давом этар эди”.
(“Руҳул-баён” тафсири, 1-жилд, 102-бет).
***
Abu Yusuf (rahimahulloh) qozi bo‘lgan paytlarida ulardan bir savol so‘radilar, lekin u zot javobni bilmasliklarini aytdilar. Savol bergan kishilar hayron qoldilar:
– Siz har kuni davlat g‘aznasidan maosh olasiz va savollarimizga “bilmayman”, – deb javob berasizmi?
Abu Yusuf (rahimahulloh) shunday javob berdilar:
-Men bilgan ilmim uchun maosh olaman. Agar men bilmagan ilmim uchun ham maosh olganimda edi, butun dunyoning boyliklari mening maoshim uchun yetmas edi.
Bir olim kishi minbarda o‘tirar edi. Shu vaqt u kishidan bir savol so‘radilar va u: «Bilmayman», – deb javob berdi.
Savol bergan kishilar: «Minbar johillar uchun emas”, – deb aytganlarida, u kishi shunday javob berdilar:
– Men ilmimga muvofiq balandlikdagi minbarda o‘tiribman. Agar bilmaydigan ilmim darajasida o‘tirganimda edi, osmonga yetgan bo‘lar edim.
O‘GIT. Inson hamma narsani bilishining iloji yo‘q, shuning uchun undan biror savol so‘ralganda, u: «men kitobdan qarab ko‘raman» yoki “biladigan kishidan so‘rab ko‘raman», – deb javob berishi yoki bu savolga javobni biladigan kishining huzuriga jo‘natishi kerak. Ba’zida inson biladigan masalasida ham xatoga yo‘l qo‘yishi mumkin. Shu bois, fatvo chiqarayotganda o‘ta ehtiyotkor va diqqatli bo‘lish kerak. Balki, bizning savolimizga javob bergan kishini ortiq ko‘rmasmiz, shu sababli agar u bizga xato javob bergan bo‘lsa, buni to‘g‘rilashning iloji bo‘lmaydi. Aytgan gaplarimiz oddiy insonlarga tegishli, lekin butun hayotlarini shunga bag‘ishlagan faqihlarga ham buning aloqasi bor.
Sha’biy (rahimahulloh) dedilar: «Bilmayman», – deb aytish ilmning yarmidir. Ilmsizlikni tan olish nafs uchun juda mushkul, shu sababli bu ish albatta mukofotlanadi».
Abdurrahmon ibn Abu Laylo shunday deganlar: “Men bu yig‘ilishda Allohning Rasuli (sollallohu alayhi va sallam)ning bir yuz yigirma sahobalarini ko‘rdim. Agar ulardan biror hadis yoki fatvo berishlarini so‘rashsa, ular savol beruvchini birodarlarining yoniga jo‘natar edilar. U birodar esa boshqa biriga jo‘natar edi. Bu holat so‘rovchi birinchi so‘ragan kishisining yoniga qaytib kelmagunga qadar davom etar edi”.
(“Ruhul-bayon” tafsiri, 1-jild, 102-bet).
