“Ғулув” арабча сўз бўлиб, “чегарадан чиқиш ва меъёрдан ошиш” деган маъноларни билдиради. Яна мажозий маноси дин таълимотини талқин қилишда ҳаддан ошишни англатади.
Ғулувга бориш илмий ва амалий масалаларга хос бўлмай, балки ояти карима тафсирларида шариат мақсадларига зид фикрларни баён қилишда ҳам бўлиши мумкин. Масалан, ояти карималар тафсирини бирон фикр ва ғояга мослаштиришга уриниш кабилар ҳам динда хаддан ошиш ҳисобланади. Диндаги ғулувга кетишнинг энг ёмон оқибати етарли илми бўлмаса ҳам қуръонни ўзича тушунишдир. Бундан ташқари, хадисларга ўзича амал қилиш ва тўрт мазҳабдан бирортасига қатъий эргашмасликдир. Аллоҳ таоло бундай огоҳлантиради: “Айтинг: “Эй аҳли китоблар! Динингизда ҳаддан ошмангиз ва олдиндан адашган ва кўпларни адаштирган, ҳамда тўғри йўлдан чалғиганларнинг ҳавойи нафсларига эргашмангиз! (Моида сураси, 77-оят).
Динда чуқур кетмаслик хақида Расулуллоҳ соллоллоҳу алайҳи ва саллам бундай деганлар: “Аллоҳ таоло шариатида чуқур кетувчилар ҳалок бўлдилар, деб уч марта айтишларида, динда ҳаддан ташқари зиёдалик қилиш инсонни ҳалок қилиш билан тенг эканлигидан огоҳлантирдилар”.
Ҳаромни ҳалол деб билиш, гуноҳкор кишини кофирга чиқариш, Аллоҳ таоло ҳалол қилган нарсаларни бирон – бир шаръий далилсиз, масалан, қошиқ билан таом истеъмол қилишни ёки соат тақишни ножоиз деб билиш кабилар ҳам динда ғулувга кетиш хисобланади.
Ким Аллоҳ таолога У Зотнинг Ўзи жорий қилган шариатдан бошқа йўл билан қурбат хосил қилишга ҳаракат қилса, шубхасиз, адашган бўлади. “Билингизки, ораларингизда Аллоҳнинг Пайғамбари бордир. Агар у кўп ишларда сизларга бўйинсунса, албатта, сизлар машаққатларга дучор бўлур эдингиз” (Ҳужурот сураси, 7-оят).
Динимиз дунёдан юз ўгириб бутунлай ибодатга берилишдан қайтаради.Ҳаким донишманд исонлар айтган бир жумла бор:,,Дунёда йўловчи каби бўл.Ортингдан фақат чиройли изларни қолдир.Биз бу дунёда бир меҳмонмиз,холос.Меҳмоннинг жўнашдан бошқа чораси йўқ»Шундай экан дин ва дунё ишини тенг олиб борган одам барчани муҳаббатига эга бўлади ҳам чиройли амалари билан эсланади. Чунки саҳобалар розияллоҳу анҳумдан уч нафари насороларнинг роҳибларига ўҳшаб дунёдан бутунлай узилишни ирода қилди. Улардан бирлари кечанинг хаммасини бедор ўтказишни, иккинчиси доимо рўза тутиб юришни, учинчилари аёллардан узоқда бўлишни қасд қилганларида. Бу ҳолатдан пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳабар топдилар ва барчаларини чақириб, қилган ишларини инкор этганлари ва: “Огоҳ бўлинг! Аллоҳга қасамки, мен Аллоҳдан энг кўп қўрқадиганингизман, Унга энг кўп тақво қиладиганингизман. Аммо рўза ҳам тутаман, оғзим очиқ ҳам бўлади. Намоз ўқийман, ухлайман ҳам, аёлларни никоҳимга ҳам оламан. Дедилар.
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг суннатлари – киши бу дунёдаги ўз насибасини ҳаддан ошмасдан олишидир. Аллома ибн Ҳажар раҳимаҳуллоҳнинг ғулувга “Бирор нарсадан муболаға қилиб, унда қаттиқлик қилишдир”, деб таъриф берган. Имом Нававий эса ғулувни “Шариатда талаб этилган нарсага қўшимча киритиш”, деб атаган.
Абдул Карим Юнус Хатибнинг таърифи қуйидагичаа: Динда ғулувга кетиш мусулмон жамиятида ихтилоф ва гурухбозликка, фитнага ва охир – оқибат, ақиданинг бузилишига олиб келади. Ислом тарихида хавориж, мўтазила ва бошқа оқим, тоифаларнинг вужудга келиши ҳам асосан, динда ғулувга кетиш оқибатида содир бўлган. Айни вақтда, ғулувга берилганлар динни ўта оғир ва машаққатли тушунтирганлари боис, одамлар тўғри йўлдан адашиб, ундан безиб қоладилар.
Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам ғулув масаласида қуйидаги ҳадисни айтганлар: “Динда ғулувга кетишдан сақланинглар. Сизлардан олдингиларни динда ғулувга кетишдан бошқа нарса ҳалок қилган эмас”, деганлар (Имом Насоиий, “Сунан”, “Маносиклар китоби”, 5/278).
Жумҳур уламолар динда ғулувга кетиш оқибатида юзага келадиган оғир зарарлар сифатида қуйидагиларни қайд этишган: Аллоҳдан узоқлаштиради; дўзаҳни вожиб қилади.
Мазҳаббошимиз Имом Абу Ҳанифа раҳимаҳуллоҳу алайҳи “Мусулмон кишини, бир гуноҳни қилгани билан, ўша гуноҳни ҳалол санамаса, уни кофирга чиқармаймиз”, деганлар.Аллоҳ таоло доим эътиқодда,амалда,сўзиммизда бизларни тойилишликдан сақласин.
Абдурашид Иминов,
Учқўрғон тумани “Ҳўжа Саид” жоме
масжиди имом хатиби
***
“G‘uluv” arabcha so‘z bo‘lib, “chegaradan chiqish va me’yordan oshish” degan ma’nolarni bildiradi. Yana majoziy manosi din ta’limotini talqin qilishda haddan oshishni anglatadi.
G‘uluvga borish ilmiy va amaliy masalalarga xos bo‘lmay, balki oyati karima tafsirlarida shariat maqsadlariga zid fikrlarni bayon qilishda ham bo‘lishi mumkin. Masalan, oyati karimalar tafsirini biron fikr va g‘oyaga moslashtirishga urinish kabilar ham dinda xaddan oshish hisoblanadi. Dindagi g‘uluvga ketishning eng yomon oqibati yetarli ilmi bo‘lmasa ham qur’onni o‘zicha tushunishdir. Bundan tashqari, xadislarga o‘zicha amal qilish va to‘rt mazhabdan birortasiga qat’iy ergashmaslikdir. Alloh taolo bunday ogohlantiradi: “Ayting: “Ey ahli kitoblar! Diningizda haddan oshmangiz va oldindan adashgan va ko‘plarni adashtirgan, hamda to‘g‘ri yo‘ldan chalg‘iganlarning havoyi nafslariga ergashmangiz! (Moida surasi, 77-oyat).
Dinda chuqur ketmaslik xaqida Rasululloh sollollohu alayhi va sallam bunday deganlar: “Alloh taolo shariatida chuqur ketuvchilar halok bo‘ldilar, deb uch marta aytishlarida, dinda haddan tashqari ziyodalik qilish insonni halok qilish bilan teng ekanligidan ogohlantirdilar”.
Haromni halol deb bilish, gunohkor kishini kofirga chiqarish, Alloh taolo halol qilgan narsalarni biron – bir shar’iy dalilsiz, masalan, qoshiq bilan taom iste’mol qilishni yoki soat taqishni nojoiz deb bilish kabilar ham dinda g‘uluvga ketish xisoblanadi.
Kim Alloh taologa U Zotning O‘zi joriy qilgan shariatdan boshqa yo‘l bilan qurbat xosil qilishga harakat qilsa, shubxasiz, adashgan bo‘ladi. “Bilingizki, oralaringizda Allohning Payg‘ambari bordir. Agar u ko‘p ishlarda sizlarga bo‘yinsunsa, albatta, sizlar mashaqqatlarga duchor bo‘lur edingiz” (Hujurot surasi, 7-oyat).
Dinimiz dunyodan yuz o‘girib butunlay ibodatga berilishdan qaytaradi.Hakim donishmand isonlar aytgan bir jumla bor:,,Dunyoda yo‘lovchi kabi bo‘l.Ortingdan faqat chiroyli izlarni qoldir.Biz bu dunyoda bir mehmonmiz,xolos.Mehmonning jo‘nashdan boshqa chorasi yo‘q»Shunday ekan din va dunyo ishini teng olib borgan odam barchani muhabbatiga ega bo‘ladi ham chiroyli amalari bilan eslanadi. Chunki sahobalar roziyallohu anhumdan uch nafari nasorolarning rohiblariga o‘hshab dunyodan butunlay uzilishni iroda qildi. Ulardan birlari kechaning xammasini bedor o‘tkazishni, ikkinchisi doimo ro‘za tutib yurishni, uchinchilari ayollardan uzoqda bo‘lishni qasd qilganlarida. Bu holatdan payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam habar topdilar va barchalarini chaqirib, qilgan ishlarini inkor etganlari va: “Ogoh bo‘ling! Allohga qasamki, men Allohdan eng ko‘p qo‘rqadiganingizman, Unga eng ko‘p taqvo qiladiganingizman. Ammo ro‘za ham tutaman, og‘zim ochiq ham bo‘ladi. Namoz o‘qiyman, uxlayman ham, ayollarni nikohimga ham olaman. Dedilar.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning sunnatlari – kishi bu dunyodagi o‘z nasibasini haddan oshmasdan olishidir. Alloma ibn Hajar rahimahullohning g‘uluvga “Biror narsadan mubolag‘a qilib, unda qattiqlik qilishdir”, deb ta’rif bergan. Imom Navaviy esa g‘uluvni “Shariatda talab etilgan narsaga qo‘shimcha kiritish”, deb atagan.
Abdul Karim Yunus Xatibning ta’rifi quyidagichaa: Dinda g‘uluvga ketish musulmon jamiyatida ixtilof va guruxbozlikka, fitnaga va oxir – oqibat, aqidaning buzilishiga olib keladi. Islom tarixida xavorij, mo‘tazila va boshqa oqim, toifalarning vujudga kelishi ham asosan, dinda g‘uluvga ketish oqibatida sodir bo‘lgan. Ayni vaqtda, g‘uluvga berilganlar dinni o‘ta og‘ir va mashaqqatli tushuntirganlari bois, odamlar to‘g‘ri yo‘ldan adashib, undan bezib qoladilar.
Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam g‘uluv masalasida quyidagi hadisni aytganlar: “Dinda g‘uluvga ketishdan saqlaninglar. Sizlardan oldingilarni dinda g‘uluvga ketishdan boshqa narsa halok qilgan emas”, deganlar (Imom Nasoiiy, “Sunan”, “Manosiklar kitobi”, 5/278).
Jumhur ulamolar dinda g‘uluvga ketish oqibatida yuzaga keladigan og‘ir zararlar sifatida quyidagilarni qayd etishgan: Allohdan uzoqlashtiradi; do‘zahni vojib qiladi.
Mazhabboshimiz Imom Abu Hanifa rahimahullohu alayhi “Musulmon kishini, bir gunohni qilgani bilan, o‘sha gunohni halol sanamasa, uni kofirga chiqarmaymiz”, deganlar.Alloh taolo doim e’tiqodda,amalda,so‘zimmizda bizlarni toyilishlikdan saqlasin.
Abdurashid Iminov,
Uchqo‘rg‘on tumani “Ho‘ja Said” jome
masjidi imom xatibi
