Исломда инсоннинг фақат руҳига эмас, балки жисмига ҳам ўзига яраша алоҳида аҳамият берилган. Инсон жисмига берилган бу аҳамиятни Ислом унга ўз ҳаётини сақлаш ва ўзидан ҳалокатни даф қилиш учун зарур бўлган таом ва шаробни ис-теъмол қилишни вожибга айлантирганида кўрамиз.

Овқатланишда кўп таом истеъмол қилишдан инсон ўзини тия билиши лозим. Алишер Навоий ҳазратлари ҳам ўзларининг “Назмул-жавоҳир” асарларида шундай ёзадилар:

Ҳар кимгаки кўп таом емак фандур,
Билгилки, нажосатқа тани маскандур.
Қорнинг била дўст бўлмасанг аҳсандур,
Невчунки эр ўғлига қорин душандур.

Яна Навоий ҳазратлари шундай дейдилар:

Оғзига келганни гапириш нодоннинг иши,
Олдига келганни ейиш ҳайвоннинг иши.

Овқатланишда тартибга амал қилиш лозим. Пайғамбар (с.а.в.): “ Биз шундай қавмдирмизки, очликни ҳис қилмагунча овқатланмаймиз, овқатланганда ҳам тўйиб емаймиз” деганлар. Овқатланишда меъёрни билиш ва тартибга аҳамият бериш лозим. Меъёр ва тартибга амал қилмаслик турли хил касалликларни олиб келади. Овқатланишда ошқозонни учга бўлиб, бир қисмига сув, иккинчи қисмига ҳаво, учинчи қисмига овқатланиш лозим. Бу ҳақда Пайғамбар (с.а.в.): “ Инсон учун қаддини тутиб турадиган овқатланиш кифоя қилади. Агар жуда лозим бўлса, қориннинг учдан бирига таом, учдан бирига сув ва учдан бирига ҳаво бўлсин” деганлар. ( Термизий ривояти).

Исрофгарчилик билан истеъмол қилинган таом ва шароб жисм учун зарарли ва хатарли бўлгани учун таомнинг керагидан ортиқчаси ҳаромдир.

Барча нарсалардаги каби еб-ичишда ҳам Ислом мўътадилликни тавсия этади. Албатта, гап фақат Аллоҳ таоло ҳалол қилган таом ва шароблар ҳақида бормоқда. Абдуллоҳ ибн Аббосдан розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Сени икки хислат – фахрланиш ва исрофгарчилик хатога бошламаса, хоҳлаганингни еб, хоҳлаганингни ичавер», деганлар” (Имом Бухорий ривояти). Фахри коинот айтганларидек: “Енглар, ичинглар, садақа қилинглар, аммо исрофгарчилик ва фахрга ўтманглар»; «Ким ҳаётда тежамкор бўлса, зинҳор қашшоқликка тушмайди”. Яна бир ҳадисда: “Исрофгар жаннатга кирмайди”, дейилган.

Лекин таассуфлар бўлсинки, бугунги кунга келиб аксарият ҳолларда  исрофдан сақланишга эътибор бермаймиз, исрофгарга айланиб қолаётганимизни сезмаймиз. Деярли кўп нарса, у қимматми ёки арзон, аҳамиятлими ёки аҳамиятсиз, нодирми ёки сероб, олди-кетига қарамай бирваракайига исроф қилиняпти. Хонадонларимизда ортиб қолган таомлар ташлаб юборилмоқда. Ахлат уюмлари орасида энг азиз неъмат бўлмиш нон ҳам пайдо бўлгани айниқса ачинарли ҳолат.

Ҳаёт ва меҳнат тарзимизнинг фаоллиги, саломатлигимиз кўп жиҳатдан қандай овқатланаётганимизга боғлиқ. Ўзимизни лоҳас ҳис қилсак, бошимиз тинимсиз оғриса, ошқозонимиз тез-тез безовта бўлса, озиб ёки семириб кета бошласак, бу овқатланиш тартибимизни ўзгартиришимиз кераклигини англатувчи қўнғироқдир.

Овқатланиш — бу дуч келганини паққос тушириш дегани эмас. Унинг ҳам ўз одоби, тартиби бор. Масалан, айни пайтда кўпчилик кунига уч марта овқатланиш керак деб ҳисоблайди. Аммо мутахассисларнинг айтишича, одамларнинг неча марта овқатланиши, овқатнинг калориялилиги улар бажарадиган меҳнатнинг оғир-енгиллигига, яъни энергиянинг қай даражада сарф бўлишига мувофиқ келиши керак. Оғир жисмоний иш билан банд бўлган кишиларга нонуштага суткалик овқат калориялилигининг 25-30 фоизи, тушки овқатга 45-50 фоиз ва кечки овқатга тахминан 25 фоизи ажратилади. Ақлий ва жисмоний меҳнат билан банд бўлган кишилар учун ҳам суткалик овқат рационининг калориялилиги шундай принципда тақсимланади.

Кунлик овқатланиш қуввати, одамнинг кунлик сарфлайдиган энергисига мос келиши соғлом овқатланишнинг муҳим жиҳати ҳисобланади. Биз кўп холларда сарф қилинадиган энергияга қараганда, овқат орқали кўпроқ энергия қабул қиламиз. Таркибида ёғ, қанд миқдори кўп бўлган, ўта калорияли озиқ-овқат маҳсулотларинг кўпроқ истеъмол қиламиз. Ҳаёт тарзимиздаги бу нуқсонлар семизлик, диабет, қон босимининг кўтарилиши, атереосклероз, инсульт, инфаркт ва шу каби бир қанча юрак-қон томир касалликларнинг келиб чиқишига сабаб бўлади. Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилотининг маълумотига кўра, жисмоний фаоллик ҳамда овқатланиш меъёр ва қоидаларига амал қилмаслик, таркибида туз, қанд, ёғ миқдори кўп бўлган таом ва ширинликларни меъёридан ортиқ истеъмол қилиш, шунингдек, етарли даражада витамин ва минераллар истеъмол қилмаслик оқибатида ёшларда рационал ўсиш ва ақлий ривожланишда ортда қолиш, катталарда эса юрак қон-томир, эндокрин, хавфли ўсма каби инсоннинг эрта ўлимига олиб келувчи қатор касалликларнинг ривожланишига сабаб бўлади.  Ортиқча вазн ва семириш турли сурункали касалликларни, хусусан, қон босимининг ошиши,  қандли диабет, юрак ишемия касаллиги, қон айланишининг бузилиши ва саратон касалликларининг келиб чиқишидаги етакчи хавфли омил ҳисобланади. Азизлар мана шундай ҳолатларда Башарият саййиди бўлмиш суюкли Пайғамбаримиз Муҳаммад (алайҳиссалом)нинг кечирган ҳаётларини озгина эсга олайлик. Ул зот қандай еб-ичдилар? Ҳеч тўйиб овқатланганмилар? Арпа унидан тайёрланган нонга қорнилари тўйганми? Оқ нон деган нарсани кўрганмилар? Субҳоналлоҳ… Аллоҳнинг энг азиз бандаси бўлмиш Набиййимиз (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) кўпинча қоринлари очлигидан ошқозонда пайдо бўлган очлик алангасини сўндириш учун қоринларига тош боғлаб юрардилар.

Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) вафотидан йиллар ўтиб, бир куни Абу Ҳурайра разияллоҳу анҳуни қовурилган қўй гўштига таклиф қилишганда, кўзларига ёш келиб, Аллоҳнинг элчиси бу дунёдан бундай таомни кўрмасдан ўтдилар, дея бурилиб кетган эканлар…

Исрофгарчиликка берилган пайтларимизда шу нарсаларни ҳам бирров эсга олсак фойдадан холи бўлмасди…

Алишер домла Наимов,
ЎМИ Фарғона вилояти вакили ўринбосари

Жавоб: Ва алайкум ассалом!
— Қабристон вақф жой бўлиб у ерга охиратни, ўлимни эслаш ва марҳумларнинг ҳаққига дуо хайр қилиш учун борилади. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи васаллам: “Ўлим насиҳат олиш учун етарли ҳодисадир”, деганлар (Имом Табароний ривояти).

Абу Ҳурайра разияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи васаллам: “Бирингизнинг бир чўғ устига ўтириб, кийими титилиб, терисигача етиб бориши унинг учун қабрга ўтирганидан яхшидир”, дедилар. (Имом Муслим ривояти).

Қабристондан бошқа жойларда ҳам емакхоналар кўпайган пайтда қабрстонни емакхонага айлантириб олишдан сақланиш керак. Валлоҳу аълам.

ЎМИ Фатво ҳайъати

Расулуллоҳ саллоллоҳу алайҳи васаллам бу борада ҳакимона маслаҳат қиладиларки: “Ошқозон хасталиклар уйидир,парҳезли овқатланиш эса барча даволар асосидир”.

Меъёрида овқатланиш ҳам одобга киради.Хилма-хил овқатлар,доимий қуюқ зиёфатларга ўчлик одамни ялқов қилиб қўяди,соғлигига путур етказади,тоатдан чалғитади.Кўп таом ейиш инсон табиатига ёт нарса,табиблар ҳамиша кўп таом ейишдан қайтаришган,таомни кам ейишни кўплаб фойдали томонларини айтиб ўтишган.

Бугунги кунда озиқ-овқатни исроф даражасида ортиқча истеъмол қилишнинг соғликка асорати яққол намоён бўлмоқда.Ҳозирги даврнинг кўпгина касалликларига шу исрофгарчиликлар сабаб бўлмоқда.Ҳадиси шарифдаРасулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Одам боласи тўлдирадиган идишларнинг энг ёмони қориндир.Одам боласига қаддини турғазадиган емаклар етади. Агар жуда лозим бўлса, таоми учун учдан бир, шароби учун учдан бир ва  ҳавоси учун учдан бир”, деганлар.

Таомланиш олдидан қўлни ювиш,еб-ичишни “Бисмиллаҳир роҳманир роҳим” билан бошлаш,ўнг қўлда ейиш, таомни ўз олдидан бошлаш,дастурхонга тўкилган ушоқ ва гуруч каби доналарини териб ейиш,қорин тўгандан кейин “Алҳамдулиллаҳ”, деб яратганга ҳамд айтиш” овқатланишнинг энг муҳим одобларидир”. Дастурхонга тортилган таомнинг айбини қидирилмайди. Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳу: “Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳеч қачон,ҳеч қандай таомни айбламадилар.Агар иштаҳалари тортса,ер эдилар.Кўнгиллари тусамаса,тарк қилар эдилар”, деди”. Мусулмонлик одоби ҳар қандай таом тановвул қилганда уни мақташни, айбламасликни ва таом тайёрлаган шахсга ташаккур айтишни унутмаслик керак.  Яқин атрофда турган кишиларни ҳам дастурхонга таклиф қилиш лозим. Дастурхон устида яхши гапларни гапириб суҳбатлашишлик ҳамчиройлик амал ҳисобланади.

Ҳар қандай ҳалол таом банда учун  Аллоҳ таолонинг неъматидир. Ҳар қандай неъмат учун банда Аллоҳ таолога шукр қилиши лозим.Фақат ношукр инсонгина шукр ўрнига, таомнинг айбини қидиради. Таомни ёнбошлаган ҳолатда ейилмайди.Бу иш беодоблик ва маданиятсизлик бўлиб инсон соғлигига ҳам зарардир.Ёши улуғлар ва фозил кишилар дастурхондаги таомга қўл узатмагунча  бошқалар кутиб туришади.Ҳозирги кунда бизлар бу одобни кўп ҳолатларда унутиб қўймоқдамиз. Айниқса, фарзандларимизга ёшлик чоғларидан ўргатиб, унга амал қилдириб борсак дастурхон устидаги бу одобни ҳам кенг ёйган бўламиз.

Овқатланишда тез ва шошиб ейиш ҳам соғлиққа зарар қилади. Таом иссиқ ёки жуда совуқ  ҳолда ейилмайди,унга пуфланмайди,ҳидлаб кўрилмайди,ҳўриллатиб ёки шапиллатиб ейилмайди.

Таом ейилаётган қўл коса ёки товоққа,дастурхонга  силкитилмайди.Дастурхон устида  ўзгаларнинг нафратини ва ижирғанишини қўзғайдиган қилиқларни қилишдан  сақланиш керак.Таомни ўнг қўл билан ейилади.Ҳар ким ўз олдидан ейди. Луқмани одамлар олдидан олмаслик керак. Чунки одамлар олдидаги луқмани олиш, одобсизликдир. Шунинг учун ҳам Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Олдингдан егин!», дедилар. Бировни олдидаги таомга қўл узатиш беодобликдир.Таомдансўнг икки қўлини ювади.

Таомнинг борига шукр ва қаноат қилиш, яхшисини ахтариб, ўзини овора қилмаслик мусулмоннинг юксак одобидандир.

Мусулмон киши турмушини яхши таъмин қилиш учун имкониятидаги барча ҳалол воситаларни ишга солиб, ҳаракат қилаверади. Аммо ризқ бериш Аллоҳдан эканини ҳеч қачон унутмайди. Шунинг учун ўзига берилган ризқ-насиба Аллоҳнинг иродаси ила бўлган, деб билади. Оз бўлса, норози бўлмайди, кўп бўлса, ҳовлиқиб кетмайди. Чунки Аллоҳнинг иродасига қарши чиқиш мусулмон одам учун тўғри келмайди.

Таомни ўтириб ейиш одобдандир, тик туриб ёки юрган ҳолда ейиш беодобликдир.

Анас розияллоҳу анҳудан ривоят қилган ҳадисда“Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам тик туриб ичишдан қайтардилар. Шунда: “Ейиш-чи?”дейилди.

“У яна ҳам оғирроқ”, дедилар». Еб ичгандан кейин Аллоҳга шукрона айтишни ҳеч қачон унутмаслик керак.

Муоз Ибн Анас розияллоҳу анҳудан ривоят қилинган ҳадисда “Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Ким таом еса-ю, кейин:

“Шуни менга, менинг куч-қувватимсиз, таом қилиб ва ризқ қилиб берган Аллоҳга ҳамд бўлсин” деса, унинг олдинги гуноҳлари мағфират бўлгай”, дедилар”.

Бугун айримлар нормал ҳолат ҳисоблайдиган, аслида кўплаб касалликларнинг асосий сабабчиси бўлган семизлик ривожланган мамлакатларда катта тиббий ижтимоий муаммога айланди, деб ёзади интернет нашрлари. Маълумотларга кўра, АҚШ аҳолиси орасида семизлик 20 фоизни ташкил қилса, Европа мамлакатлари (Англия, Франция, Германия)да бу рақамни 20-30 фоизни ташкил этмоқда. Россияда ўтказилган охирги текширишлар мамлакатда бу рақамни 26 фоизга тенг, деб топди. Бу хасталик юртимизга ҳам бегона бўлмай, бошқа жойларда бўлгани каби бизда ҳам катталар қатори болалар ўртасида семизлик учрамоқда.

Ортиқча вазн ва семизлик саломатликка салбий таъсир кўрсатиб, бир қатор сурункали касалликларга сабаб бўлиши мумкинлигини тиббиёт ходимлари таъкидлаб келишмоқдаОвқатланиш тартиби ва қоидаларининг бузилиши семизлик келиб чиқишида катта роль ўйнайди. Олий тоифали шифокор Анвар Аралов шундай дейди: Калорияси баланд маҳсулотларни истеъмол қилгандан сўнг унинг ҳазми масаласига ҳам эътибор қаратиш керак. Аммо аксарият ҳолларда бунинг аксини қиламиз. Ўзбек хонадонларида кечки овқатга палов, қовурдоқ, хамирли таомлар тайёрланади ва кўпинча соат 19.00 дан кейин дастурхонга тортилади. Таом истеъмолидан сўнг бироз телевизор кўриб, ухлашга кирамиз. Ошқозонга тушиб, ҳаракатсизликдан ачий бошлаган овқат танага куч-қувват бўлмайди, аксинча, ҳужайраларга кислород ташиб дармон бўлиш ўрнига уларнинг “қотили”га айланади.

Камҳаракатлик ҳам вазн ошишига сабаб бўлади. Соғлом танада ҳамма нарса балансда бўлиши керак. Озуқавий миқдор билан организмнинг энергия сарфи бир-бирига тўғри келганда, ортиқча вазн муаммоси ҳам бўлмайди.

Бундан ташқари, жинс, ёшнинг ўтиши, касб-кор, ҳомиладорлик, руҳий омиллар ҳам семиришга туртки бўлиши мумкин. Аммо бу жараённи оқилона бошқариш шахснинг ўзига боғлиқ. Ҳолбуки, фақат серҳаракатлик, жисмоний фаоллик, турли хил жисмоний фаолият турлари билан машғул бўлиш орқали ҳар бир киши ўз саломатлигини сақлаши мумкин. “Узоқ умр кўрай десанг, кўпроқ ҳаракат қил”, деган мақол ҳам бежиз айтилмаган.

Семизликка қарши энг яхши самарали даво усули калорияси чекланган овқат рационини қўллашдан иборатдир.Эрталабки бадантарбия ва жисмоний меҳнатнинг бирор тури билан доимий равишда шуғулланиш ҳам мақсадга мувофиқ. Узоқ вақт пиёда юриш ҳам тана вазнини меъёрида сақлаш учун яхши самара беради.Семизлик тана учун ҳамиша ортиқча юк, ақл учун кераксиз ташвиш. Шунинг учун семизликни қўй кўтаради, дейишади. Бу муаммодан қутулишнинг ягона чораси шу лаҳзаданоқ унга қарши курашишдан иборат.

Абу Али ибн Сино ҳам “Тиб қонунлари” асарида тўғри овқатланиш ва унинг аҳамияти тўғрисида тўхталиб, “Кимки соғлом турмуш тарзига эришмоқчи бўлса, ўз соғлиғини сақламоқчи ва мустаҳкамламоқчи бўлса, овқатланиш тартибига, истеъмол қилинаётган овқатнинг сифатига, миқдорига, овқатни истеъмол қилиш вақти ва унинг ҳазм бўлиш жараёнига асосий эътиборини қаратмоғи лозим”, деб таъкидлаган.

А.Наимов,
Фарғона вилояти бош имом-хатиби ўринбосари