Жавоб: Ва алайкум ассалом!

— Йўқ, савобдан қуруқ қолишмайди, балки улар учун ҳам бу кечани ибодат билан ўтказиш йўллари бор. Гарчи улар намоз ўқиб, Қуръон тиловат қила олмасаларда, Қуръонни ушламасдан туриб эшитиш, барча зикр ва тасбеҳларни айтиш, Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламга салавот ва салом йўллаш, истиғфор айтиш, тавба-тазарру ва дуо қилиш, илм олиш ҳамда маърузалар эшитиш каби савоби кўп амалларни бемалол бажараверадилар. Шунингдек, барча турдаги молиявий ибодатлар: закот, фитр садақаси, ҳадя, эҳсон бериш ва ифторликларни қила оладилар.

Ҳадиси шарифларда киши касал бўлса ёки сафарда бўлиб қолса, у соғлиги ёки муқимлигида одатланган нафл ибодатларнинг савобини олиши ҳақида хушхабарлар бор. Худди шундай аёлларнинг узрли ҳолатларида ҳам поклик ҳолатида одат қилиб олган нафл ибодатларининг савобини олишлари умид қилинади.

عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: إذا مرض العبد أو سافر كتب له مثل ما كان يعمل مقيماً صحيحاً
رواه البخاري.

Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: “Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам айтдилар: “Қачонки банда касал бўлса ёки сафар қилса, унга муқимлиги ва соғлигида амал қилгани баробарича ажр ёзилади”” (Имом Бухорий ривоятлари).

Демак, ҳурматли опа-сингилларимиз ҳеч ҳам тушкунликка тушмасдан, Қадр кечаларида имконлари борича юқорида санаб ўтилган ибодатларни ишонч ва савоб умидида бажарсинлар, Аллоҳ таолонинг фазли кенг, албатта, муродлари ҳосил бўлади. Валлоҳу аълам.

Ўзбекистон мусулмонлари идораси
Фатво маркази

***

Savol: Аssalomu alaykum!

— Hayz yoki nifos holatidagi xotin-qizlar bu kechani qanday oʼtkazish kerak, ular namoz va Qurʼon oʼqiy olmaydilarku, savobdan quruq qolishadimi?

Javob: Va alaykum assalom!

— Yoʼq, savobdan quruq qolishmaydi, balki ular uchun ham bu kechani ibodat bilan oʼtkazish yoʼllari bor. Garchi ular namoz oʼqib, Qurʼon tilovat qila olmasalarda, Qurʼonni ushlamasdan turib eshitish, barcha zikr va tasbehlarni aytish, Paygʼambarimiz sollallohu alayhi vasallamga salavot va salom yoʼllash, istigʼfor aytish, tavba-tazarru va duo qilish, ilm olish hamda maʼruzalar eshitish kabi savobi koʼp amallarni bemalol bajaraveradilar. Shuningdek, barcha turdagi moliyaviy ibodatlar: zakot, fitr sadaqasi, hadya, ehson berish va iftorliklarni qila oladilar.

Hadisi shariflarda kishi kasal boʼlsa yoki safarda boʼlib qolsa, u sogʼligi yoki muqimligida odatlangan nafl ibodatlarning savobini olishi haqida xushxabarlar bor. Xuddi shunday ayollarning uzrli holatlarida ham poklik holatida odat qilib olgan nafl ibodatlarining savobini olishlari umid qilinadi.

عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: إذا مرض العبد أو سافر كتب له مثل ما كان يعمل مقيماً صحيحاً
رواه البخاري.

Аbu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: “Rasululloh sollallohu alayhi vasallam aytdilar: “Qachonki banda kasal boʼlsa yoki safar qilsa, unga muqimligi va sogʼligida amal qilgani barobaricha ajr yoziladi”” (Imom Buxoriy rivoyatlari).

Demak, hurmatli opa-singillarimiz hech ham tushkunlikka tushmasdan, Qadr kechalarida imkonlari boricha yuqorida sanab oʼtilgan ibodatlarni ishonch va savob umidida bajarsinlar, Аlloh taoloning fazli keng, albatta, murodlari hosil boʼladi. Vallohu aʼlam.

Oʼzbekiston musulmonlari idorasi
Fatvo markazi

Жавоб: Ва алайкум ассалом!

— Маълумки, фитр садақаси зиммасига вожиб бўлган кимса, уни Рамазон ҳайити намозини адо қилишдан аввал чиқаришлиги лозим эди. Лекин шу вақтга қадар улгурмаса ҳам у соқит бўлмайди, балки уни қачон бўлса ҳам бериш керак. Ҳаттоки, узоқ йиллар, масалан, ўн, йигирма йиллардан бери зиммаларига вожиб бўлган фитр садақасини ўз вақтида бериб келмаганлар ўтган йилларнинг ҳаммаси учун уни адо қилишлари лозим бўлади. Вафот этгунича ҳам бера олмаган киши эса меросхўрларига бу ҳақда васият қилиши вожиб бўлади. Валлоҳу аълам.

Ўзбекистон мусулмонлари идораси
Фатво маркази

***

Savol: Assalomu alaykum!

— Fitr sadaqasi uni bera olmagan kishining zimmasidan soqit bo‘ladimi?

Javob: Va alaykum assalom!

— Ma’lumki, fitr sadaqasi zimmasiga vojib bo‘lgan kimsa, uni Ramazon hayiti namozini ado qilishdan avval chiqarishligi lozim edi. Lekin shu vaqtga qadar ulgurmasa ham u soqit bo‘lmaydi, balki uni qachon bo‘lsa ham berish kerak. Hattoki, uzoq yillar, masalan, o‘n, yigirma yillardan beri zimmalariga vojib bo‘lgan fitr sadaqasini o‘z vaqtida berib kelmaganlar o‘tgan yillarning hammasi uchun uni ado qilishlari lozim bo‘ladi. Vafot etgunicha ham bera olmagan kishi esa merosxo‘rlariga bu haqda vasiyat qilishi vojib bo‘ladi. Vallohu a’lam.

O‘zbekiston musulmonlari idorasi
Fatvo markazi

Жавоб: Ва алайкум ассалом!

— Ният қалб амали бўлгани учун уни тил билан махсус лафзларни айтишнинг ўзи деб тушуниб қолмаслик лозим. Одатда тил билан ният қилиш қалбдаги васвасани йўқотгани учун яхши иш саналган. Рўзадаги ният деганда инсон қалби билан рўза тутишини билишлиги назарда тутилади.
Уламолар рамазон ойида саҳарлик қилиш ниятга ўтади, дейишган. Чунки мусулмон саҳарликка уйқусини бузиб, шунчаки қорин тўйдириш учун турмайди. Саҳарликка туришнинг ўзи рўза тутишига далолат қилади. Аммо “Мен рўза тутиш учун эмас, нонушта қилиш учун турдим”, деб қасд қилса, бу ҳолда шу куни рўзадор бўлмайди. Валлоҳу аълам.

Ўзбекистон мусулмонлари идораси
Фатво маркази

***

Savol: Assalomu alaykum!

— Saharlik qilish niyat o‘rniga o‘tadimi?

Javob: Va alaykum assalom!

— Niyat qalb amali bo‘lgani uchun uni til bilan maxsus lafzlarni aytishning o‘zi deb tushunib qolmaslik lozim. Odatda til bilan niyat qilish qalbdagi vasvasani yo‘qotgani uchun yaxshi ish sanalgan. Ro‘zadagi niyat deganda inson qalbi bilan ro‘za tutishini bilishligi nazarda tutiladi.
Ulamolar ramazon oyida saharlik qilish niyatga o‘tadi, deyishgan. Chunki musulmon saharlikka uyqusini buzib, shunchaki qorin to‘ydirish uchun turmaydi. Saharlikka turishning o‘zi ro‘za tutishiga dalolat qiladi. Ammo “Men ro‘za tutish uchun emas, nonushta qilish uchun turdim”, deb qasd qilsa, bu holda shu kuni ro‘zador bo‘lmaydi. Vallohu a’lam.

O‘zbekiston musulmonlari idorasi
Fatvo markazi

Жавоб: Ва алайкум ассалом!

— Тўғри фиқҳий китобларимизда “Бир кунлик озуқаси бор одам садақа сўраши мумкин эмас”, деган гап бор. Аммо бундан “озиқ-овқати, егулиги учун сўраши мумкин эмас” деган маъно назарда тутилган. Шунинг учун кунлик озиқ-овқати бўлган одам кийим-кечаги, уйининг ижараси каби муҳтож бўлиб юрган бошқа эҳтиёжлари учун закот сўраса бўлади.
Аслида касб-корга қодир соғлом одам ҳатто бир кунлик озиқ-овқатга маблағи бўлмаса ҳам садақа сўраши мумкин эмас. Аммо илм талаби билан машғул киши муҳтож бўлса, илмни ташлаб касб-кор қилсин дейилмайди, балки илм олиши тўхтаб қолмаслиги учун бойлардан ёрдам сўрашига рухсат берилади. Валлоҳу аълам.

Ўзбекистон мусулмонлари идораси
Фатво маркази

***

Savol: Assalomu alaykum!

— Men institutda kontraktda o‘qiyman, ijarada turaman. Xarajatlarimga pul yetkazishga qiynalaman. Ammo kundalik oziq-ovqatim bor alhamdulillah. Qarindoshlardan zakotingizni menga bersangiz deb so‘ramoqchi edim, ammo kitobda “Bir kunlik ozuqasi bor odam sadaqa so‘rashi mumkin emas”, degan gap o‘qib qoldim. Shunga qanday yo‘l tutsam bo‘ladi?

Javob: Va alaykum assalom!

— To‘g‘ri fiqhiy kitoblarimizda “Bir kunlik ozuqasi bor odam sadaqa so‘rashi mumkin emas”, degan gap bor. Ammo bundan “oziq-ovqati, yeguligi uchun so‘rashi mumkin emas” degan ma’no nazarda tutilgan. Shuning uchun kunlik oziq-ovqati bo‘lgan odam kiyim-kechagi, uyining ijarasi kabi muhtoj bo‘lib yurgan boshqa ehtiyojlari uchun zakot so‘rasa bo‘ladi.
Aslida kasb-korga qodir sog‘lom odam hatto bir kunlik oziq-ovqatga mablag‘i bo‘lmasa ham sadaqa so‘rashi mumkin emas. Ammo ilm talabi bilan mashg‘ul kishi muhtoj bo‘lsa, ilmni tashlab kasb-kor qilsin deyilmaydi, balki ilm olishi to‘xtab qolmasligi uchun boylardan yordam so‘rashiga ruxsat beriladi. Vallohu a’lam.

O‘zbekiston musulmonlari idorasi
Fatvo markazi

ФИТР САДАҚАСИ НИМА УЧУН БЕРИЛАДИ?

Фитр садақаси – рўзадан чиқиш муносабати билан бериладиган садақа. У Рамазон ойида беҳуда гап-сўзлар, қилинган хато ва камчиликларни ювиш ҳамда камбағал, мискинлар, етим ва бечораларнинг очликларини кетказиш мақсадида жорий қилинган.

Имом Вакиъ ибн Жарроҳ раҳимаҳуллоҳ айтадилар: “Фитр садақаси – саҳв саждасига ўхшайди. Намознинг вожиб амали тарк бўлганда, саҳв саждаси билан намоз тўғрилангандек, фитр садақаси ҳам рўзанинг камчиликларини тўлдиради”.

Ҳанафий мазҳабида фитр садақаси вожиб амал ҳисобланади.

ҚАЧОН БЕРИЛИШИ КЕРАК?

Фитр садақасини рамазон ҳайити куни тонг отгандан яъни бомдод намозининг вақти киргандан бошлаб ҳайит намозига чиқишдан олдинги вақтга қадар бериш вожиб. Рамазон ойи бошланиши билан берилса ҳам бўлади.

Аммо ҳайит намозидан кейинга қолдирмаслик керак. Агарда киши фитр садақасини ҳайит намозигача бера олмаса, намоздан кейин беради, лекин савоби рамазон ойида берганчалик бўлмайди, аммо бериши шарт. Яъни уни беролмай қолган киши зиммасида фитр садақасини бериш вожиб бўлиб қолаверади.

КИМЛАР БЕРИШИ КЕРАК?

Хур, нисоб миқдоридаги мулкка эга бўлган (фитр садақасининг нисобида молнинг ўсувчи бўлиши эътиборга олинмайди) мусулмон эркак ва аёлнинг зиммасига фитр садақасини бериш вожиб бўлади. Нисоб миқдоридаги мулкка эга киши балоғатга етмаган болалари номидан фитр садақасини бериши вожиб.

Киши аёли ва балоғатга етган фарзандлари учун фитр садақасини бериши вожиб эмас, балки уларнинг ўзлари бериши мақсадга мувофиқ саналади. Аммо балоғатга етган фарзандлари ва аёли учун улар айтишмаса ҳам, фитр садақасини берса, улар зиммасидан фитр садақаси соқит бўлади.

Ҳайит кечаси туғилган чақалоқ учун ҳам отаси фитр садақа бериши вожиб бўлади. Ҳомила ва ҳайит кунидан олдин вафот этганлар учун эса вожиб бўлмайди.

КИМЛАРГА БЕРИЛАДИ?

Фитр садақаси мусулмон камбағал-мискинларга берилади. “Фатавои Ҳиндия” китобида келтирилишича, фитрни беришда энг афзали, аввало, (камбағал) ака-ука, опа-сингиллар ҳисобланади. Сўнгра уларнинг фарзандлари. Улардан кейин амаки-аммалар, сўнгра уларнинг фарзандлари. Тоға-холалар ва уларнинг фарзандлари сўнг юқоридагилардан ташқари қариндошлар. Улардан кейин қўшнилар, касбдошлар, кейин ҳамшаҳарлар ёки қишлоқдошлар ҳақли ҳисобланади.

КИМЛАРГА БЕРИЛМАЙДИ?

Фитр садақаси нисоб миқдорича моли бўлган бой кишига, ўзининг ота-онаси, бобо-момосига, ўзининг ўғил-қизларига ва уларнинг фарзандларига, эр-хотин бир-бирига бериш мумкин эмас.

Шунингдек, ғайридинга, фосиққа, гуноҳ ва маъсиятга, шунингдек мусулмонларга зарар келтирадиган ҳар қандай ишларга сарфлайдиган кимсаларга берилмайди.

Фитр садақасини муҳтожларнинг қўлларига қийматини бериш жоиз. Бу пуллар масжид қурилиши, умумий хайрия ишлари учун берилиши мумкин эмас.

РЎЗА ТУТМАГАНЛАР ҲАМ ФИТР САДАҚАСИНИ БЕРАДИМИ?

Бирор узр сабабли рўза тута олмаганлар ҳам ўзлари ёки улар номидан нафақа бериши керак бўлган одам фитр садақасини бериши керак.

ФИТР САДАҚАСИ ҚАНЧА МИҚДОРДА БЕРИЛАДИ?

2025 йил учун ҳар бир жон бошига фитр садақасининг миқдори:

• буғдой унидан – 10 000 (ўн минг) сўм;
• арпадан – 16 000 (ўн олти минг) сўм;
• майиздан – 110 000 (бир юз ўн минг) сўм;
• хурмодан – 180 000 (бир юз саксон минг) сўм деб белгиланди.

Ҳар ким ўз имкониятига қараб ушбу тўрт маҳсулотнинг хоҳлаган бир туридан фитр садақасини берса кифоя.

Эслатма! Фитр садақаси қийматлари Тошкент шаҳар бозорларидаги нархга асосан белгиланган бўлиб, ҳар бир вилоят ўз бозорларидаги нархга қараб фитр садақасини белгилайди.

Даврон НУРМУҲАММАД

***

Bismillahir Rohmanir Rohiym

FITR SADAQASI NIMA UCHUN BЕRILADI?

Fitr sadaqasi – ro‘zadan chiqish munosabati bilan beriladigan sadaqa. U Ramazon oyida behuda gap-so‘zlar, qilingan xato va kamchiliklarni yuvish hamda kambag‘al, miskinlar, yetim va bechoralarning ochliklarini ketkazish maqsadida joriy qilingan.

Imom Vaki’ ibn Jarroh rahimahulloh aytadilar: “Fitr sadaqasi – sahv sajdasiga o‘xshaydi. Namozning vojib amali tark bo‘lganda, sahv sajdasi bilan namoz to‘g‘rilangandek, fitr sadaqasi ham ro‘zaning kamchiliklarini to‘ldiradi”.

Hanafiy mazhabida fitr sadaqasi vojib amal hisoblanadi.

QACHON BЕRILISHI KЕRAK?

Fitr sadaqasini ramazon hayiti kuni tong otgandan ya’ni bomdod namozining vaqti kirgandan boshlab hayit namoziga chiqishdan oldingi vaqtga qadar berish vojib. Ramazon oyi boshlanishi bilan berilsa ham bo‘ladi.

Ammo hayit namozidan keyinga qoldirmaslik kerak. Agarda kishi fitr sadaqasini hayit namozigacha bera olmasa, namozdan keyin beradi, lekin savobi ramazon oyida berganchalik bo‘lmaydi, ammo berishi shart. Ya’ni uni berolmay qolgan kishi zimmasida fitr sadaqasini berish vojib bo‘lib qolaveradi.

KIMLAR BЕRISHI KЕRAK?

Xur, nisob miqdoridagi mulkka ega bo‘lgan (fitr sadaqasining nisobida molning o‘suvchi bo‘lishi e’tiborga olinmaydi) musulmon erkak va ayolning zimmasiga fitr sadaqasini berish vojib bo‘ladi. Nisob miqdoridagi mulkka ega kishi balog‘atga yetmagan bolalari nomidan fitr sadaqasini berishi vojib.

Kishi ayoli va balog‘atga yetgan farzandlari uchun fitr sadaqasini berishi vojib emas, balki ularning o‘zlari berishi maqsadga muvofiq sanaladi. Ammo balog‘atga yetgan farzandlari va ayoli uchun ular aytishmasa ham, fitr sadaqasini bersa, ular zimmasidan fitr sadaqasi soqit bo‘ladi.

Hayit kechasi tug‘ilgan chaqaloq uchun ham otasi fitr sadaqa berishi vojib bo‘ladi. Homila va hayit kunidan oldin vafot etganlar uchun esa vojib bo‘lmaydi.

KIMLARGA BЕRILADI?

Fitr sadaqasi musulmon kambag‘al-miskinlarga beriladi. “Fatavoi Hindiya” kitobida keltirilishicha, fitrni berishda eng afzali, avvalo, (kambag‘al) aka-uka, opa-singillar hisoblanadi. So‘ngra ularning farzandlari. Ulardan keyin amaki-ammalar, so‘ngra ularning farzandlari. Tog‘a-xolalar va ularning farzandlari so‘ng yuqoridagilardan tashqari qarindoshlar. Ulardan keyin qo‘shnilar, kasbdoshlar, keyin hamshaharlar yoki qishloqdoshlar haqli hisoblanadi.

KIMLARGA BЕRILMAYDI?

Fitr sadaqasi nisob miqdoricha moli bo‘lgan boy kishiga, o‘zining ota-onasi, bobo-momosiga, o‘zining o‘g‘il-qizlariga va ularning farzandlariga, er-xotin bir-biriga berish mumkin emas.

Shuningdek, g‘ayridinga, fosiqqa, gunoh va ma’siyatga, shuningdek musulmonlarga zarar keltiradigan har qanday ishlarga sarflaydigan kimsalarga berilmaydi.

Fitr sadaqasini muhtojlarning qo‘llariga qiymatini berish joiz. Bu pullar masjid qurilishi, umumiy xayriya ishlari uchun berilishi mumkin emas.

RO‘ZA TUTMAGANLAR HAM FITR SADAQASINI BЕRADIMI?

Biror uzr sababli ro‘za tuta olmaganlar ham o‘zlari yoki ular nomidan nafaqa berishi kerak bo‘lgan odam fitr sadaqasini berishi kerak.

FITR SADAQASI QANCHA MIQDORDA BЕRILADI?

2025 yil uchun har bir jon boshiga fitr sadaqasining miqdori:

bug‘doy unidan – 10 000 (o‘n ming) so‘m;
arpadan – 16 000 (o‘n olti ming) so‘m;
mayizdan – 110 000 (bir yuz o‘n ming) so‘m;
xurmodan – 180 000 (bir yuz sakson ming) so‘m deb belgilandi.

Har kim o‘z imkoniyatiga qarab ushbu to‘rt mahsulotning xohlagan bir turidan fitr sadaqasini bersa kifoya.

Eslatma! Fitr sadaqasi qiymatlari Toshkent shahar bozorlaridagi narxga asosan belgilangan bo‘lib, har bir viloyat o‘z bozorlaridagi narxga qarab fitr sadaqasini belgilaydi.

Davron NURMUHAMMAD