Гўзал хулқли киши тунлари бедор, кундузлари рўзадор киши даражасини қўлга киритади, деган ривоятлар бор. Одатимизга мувофиқ, гўзал хулқни улуғ васиятлар соҳиби Расулуллоҳдан излайлик. У зот айтадилар: “Мен комил хулқларни маромига етказиш учун юборилдим”. Ҳазрати Ойша онамиздан у зотнинг ахлоқлари ҳақида сўралганда: “Ахлоқлари Қуръон эди”, деганлар.

“Гўзал хулқ соҳиби ҳузур-ҳаловатдадир, инсонлар ундан мамнун бўладилар, ёмон хулқли кишилардан ҳамма безор. Фазилат ақл ва одоб билан кўринади, бойлик билан эмас. Кимнинг одоби ёмон бўлса, насаби йўқ бўлиб кетади, кимнинг ақли адашса, асли ҳам адашади”.

Ҳазрати Умар розияллоҳу анҳу зот тунда уйқу ва роҳатларини тарк этдилар, раийатларини назорат қилдилар. Туғишга яқин қолган аёлнинг ҳолини, унга ёрдам қиладиган киши йўқлигини билган пайтларида уйга қайтдилар, хотинларини кўндирдилар. Икковлон – эр таом, хотин кийимларни кўтариб, қоронғу зулматида йўлга чиқишди. Чодирга етиб келишгач, хотинлари, янги таъбиримизча, давлатнинг биринчи рақамли хоними доялик вазифасини, ўзлари эса ошпазликни қойилмақом бажаришди.

Салжуқийлар султонлиги энг гуллаб-яшнаган даврларда ҳукмронлик қилган Маликшоҳ фатҳ этилган ерларнинг халқларига бағрикенглик ва меҳрибонлик билан муносабатда бўлган, ҳаттоки мусулмон бўлмаганлар ҳам уни чинакамига севиб, ҳурмат қилганлар. Барча холис тарихчилар Маликшоҳнинг адолати ва бағрикенглигини тан олганлар. Унинг ахлоқи ва олийжаноблиги аҳли китоблар қалбида ҳам унга муҳаббат уйғотган. Кичик Осиёдаги кўпгина шаҳарларнинг аҳолиси Маликшоҳ ҳукмронлиги остига ихтиёрий равишда ўтишга қарор қилишганки, бу тарихда кам учрайдиган ноёб ҳодисадир.

Иброҳим ибн Ҳубайб айтадилар: «Отам менга бундай дер эдилар: «Эй ўғлим, фақиҳ ва олимларнинг олдига бориб, улардан таълим олгин ҳамда уларнинг одоб – ахлоқлари ва кўрсатмаларини олгин. Зеро бу иш менга сенинг кўп ҳадис ёдлашингдан кўра маҳбуброқдир».

Ибн Муборак айтдилар: «Муҳаммад ибн Ҳусайн менга бундай дедилар: «Биз кўп ҳадисдан кўра кўп одобга муҳтождирмиз».

Закариё Анбарий айтадилар: «Одобсиз илм ўтинсиз олов кабидир. Илмсиз одоб эса жасадсиз руҳ кабидир».

Молик ибн Анасдан ривоят қилинади. Оналари уларга бундай дер эканлар: «Робиъанинг олдига бор. Унинг илмидан олдин одобини ўрган». («Танвийрул – ҳаволик» китобидан)

Гўзал хулқ тўғрисида Аҳмад Яссавий ҳам ажойиб сарлар битган:

Сен сақласанг одобни, эранларнинг олдида,

Билгил, алар қошида сонсиз маъно билинур.

“Бахт-саодатга эришув йўлида нимаики (ахлоқ, касб-ҳунар кабилар) ёрдам берса,  уни сақламоқ ва мустаҳкамламоқ,  нимаики зарарли  бўлса, уни фойдали нарсага айлантиришга ҳаракат қилмок зарур”, деб ёзади Абу Наср Форобий бобомиз.

Кисро (форс подшоҳи) ўғлига таълим-тарбия берадиган устоз тайин қилди. Бола фазлу одобда баркамол бўлиб ўсди. Бир куни устози уни ёнига чорлаб, ҳеч бир сабабсиз, айбдор бўлмаса-да, болани қаттиқ урди. Бола эса катта бўлгунча, устозига нисбатан ич-ичидан кек сақлаб юрди. Унинг хаёлидан ўша сабабсиз урилган зарба кетмасди.

Отаси ўлиб тахтга чиққач, биринчи устозини ёнига чорлади:

– Фалон, фалон куни ҳеч бир сабабсиз, айбим бўлмаса-да, мени қаттиқ ургандингиз. Бунга сизни нима мажбур қилди?

– Эй подшоҳ, фазлу одобда камолга етганингизга, сиз отангиздан сўнг тахтга ўтиришингизни билган эдим. Шунинг учун сизга калтак оғриғини, зулм аламини тоттиришни хоҳладим, токи бирон кимсага ҳам зулм қилмагайсиз».

Подшоҳ бу жавобдан мамнун бўлиб: «Аллоҳ сизга яхши мукофотлар ато этсин», деди ва совға-салом билан кузатиб қўйди.

Ҳа, азизлар, одоб ўз эгасини зийнатлайди, азиз ва мукаррам қилади.

Элёр ЗИЁВУДДИНОВ,
Янги ҳаёт тумани “Ниёзмат ота” жоме масжиди имом ноиби

Устозлар ҳурмати ҳақида шайх ул-ислом Имом Бурҳониддин Аз-Зарнужий «Таълим ул-мутааллим» номли китобида шундай дейди:

«Толиби илмнинг муҳим вазифаларидан бири, бу устоз ҳурматини сақламоғидир. Одоблар жумласига устоз олдида юрмаслиги, ўрнига ўтирмаслиги, ҳузурида рухсатсиз сўз бошламаслиги ва гапирганда ҳам кўп гапирмаслиги, устоз толиққан пайтида ундан бирор нарса сўрамаслиги, таълим учун ҳовлисига борганда, то устоз ўзи чиққунича эшик қоқмай, кутиб ўтириши, кабилар киради…».

Буюк аллома Бурҳониддин Марғинонийнинг ҳикоя қилишларича, Бухоро уламоларидан бири кунларнинг бирида дарс асносида бир неча марта ўрнидан туриб, ташқарига қараб, бир оз таъзим қилиб, яна ўтиради. Толиблар бундан ҳайрон бўлиб, сабабини сўрашади. Устоз: «Ташқарида устозимнинг ўғилларидан бири болалар билан ўйнаб юрибди. Қачон бу ерга яқинлашганини кўрсам, устозим ҳурматидан ўрнимдан туряпман», деб жавоб берадилар.

Аббосийлар сулоласининг бешинчи халифаси Ҳорун ар-Рашид (763-809 ) ўғилларидан бирини замон олими Асмаий – Абу Саид Абдул Малик ибн Қариб Боҳилий (122/740-216/831)га шогирдликка беради. Бир куни халифа аёнлари билан кетаётиб, йўлда Асмаийнинг таҳоратда оёғини юваётганини ўғлини эса унга сув қуйиб бераётганини кўриб қолади ва дарғазаб бўлиб ўтиб кетади. Буни кўрган устоз, ўғлини хизмат қилдирганимга халифанинг аччиғи келдида, деб афсусланади.

Кечқурун халифа Асмаийни чақиртиради. Кириб борганида халифа: «Мен сени нима учун чақирганимни биласанми, – деб сўрайди. Асмаий: «Ҳа, кундузи ўғлингни хизмат қилдирганим учун аччиғланиб чақирдинг», – дейди. «Тўғри», – дейди халифа, – нима учун у сув қуйиб беради сен оёғингни ювасан? Сен устозмисан, устоз бўлсанг, қўйиб бер уни ўзига, бир қўлида сув қуйиб, бир қўлида ювсин! Ахир, мен сенга ўғлимни тарбия қилишинг учун берган эдим, сен эса тарбия қилишни билмабсан», дея, койиб беради.

Абдулазиз Ғолиб Марғилонийнинг (1899-1982) “Машъал” номли китобларида қуйидаги жумлалар бор: “Агар бир одам сени йўлга солиб, ҳидоят йўлини кўрсатиб, сенга Аллоҳ таолони танитиб, мусулмонликни ўргатса, шундай одам ўзингни қул қилиб, ҳамма молингни олганида ҳам  ўшал раҳбарни сенда ҳаққи боқий қолади. Чунки у сени абадий азобдан сақлана олишингга сабаб бўлди.

Аҳмад ибн Яҳё Ал-Абюрий айтадилар:  “Кимнинг устози ундан рози бўлса ҳаётлик чоғида уни мукофотламайди, токи қалби устозидан хотиржам бўлиб қолмаслиги учун. Устози вафот топгачгина унинг розилиги натижасини кўради”.

Рисолайи Қушайрияда келтиришларича, Абдуллоҳ Ар-Розий Абу Усмон Ҳирийнинг Муҳаммад ибн Фазл ал-Балхийни таърифлаётганини эшитади ва у зот зиёратига муштоқ бўлиб боради. Лекин  зиёратдан кўнгли тўлмайди. Келгач, бу ҳақда Абу Усмон Ҳирийга айтади. Шунда у зот: “Сен у зотни менсимагансан, агар ихлос ва чин эътиқод билан борганингда эди, бундай бўлмас эди. Ким бировни енгил санаса, ундан ҳеч қандай фойда ололмайди. Уни ҳузурига ҳурмат билан бор, дейди. Абдуллоҳ у зот ҳузурига айтилганидек бориб, катта фойдалар олиб қайтади.

Муҳаммад Шановий айтадилар: “Мен қачон шайхларнинг ҳузурига кирсам, ақлимни синдирар эдим, яъни улардан содир бўлган нарсаларни ўзимча таъвил қилишдан сақланар ва ўзимни уларнинг оёғини остида кўрар эдим, шунда мен улар ҳузуридан катта  фойдалар билан чиқар эдим”.

Устоз-шогирд муносабатлари ҳақида гап кетганида Муҳаммад Мунир Самнудийнинг “Туҳфат ус-соликин”да келтирган  тавсиялари аҳамиятлидир.

“Шогирд-мурид одоблари кўп бўлиб, улардан баъзиси, устоз-шайх ҳузурида борганида агар рухсат берса кириши, бордию, рухсат бермаса, қайтиб кетавериши керак. Унинг ҳузурида ўтирганида, бошини қуйи қилсин, дилини, тилини ва бутун вужудини бежо фикр ва ноўрин ҳаракатлардан сақлаши лозим. Фақат жавоб бериш учунгина гапириши ва шунда ҳам паст ва майин овоз билан сўзлаши керак.

Устозининг шаръийга мувофиқ бўлган ҳар бир ишини сўзсиз бажарсин. Унинг амрларини бажаришда дилига ҳам бирор нарсани келтириб, қарши чиқмасин. Чунки кўпинча устоз шогирдда ҳосил бўлаётган, аммо шогирд уни ўзи учун макр-ёмонлик бўлишини сезмайдиган нарсаларни билади.

Шогирд устоз билан бирга таом емасин, агар у ўзи таклиф қилса у ҳолда мумкин. Кечаси ва заруратдан бошқа пайтларда унинг олдида юрмасин. Ўзининг бирор бир ҳолатини ундан яширмасин. У келганида таъзими учун ўрнидан турсин ва унга юзлансин. Унинг ҳузурида эснамасин, оёғини узатиб, суяниб ва чордана қуриб ўтирмасин. Магар у ўзи рухсат берса, у ҳолда ўтирса мумкин.

Устоздан берухсат унинг жойида ўтирмасин, кийимини берухсат киймасин,  тасбеҳи, қалами ва бошқа нарсаларини ҳам ишлатмасин. Агар унга меҳри товлаб бирор нарса, масалан, кийим, кавуш, салла ва бошқа нарсалар   ҳадя қилса дарҳол уни олиб, унинг кўзи олдида ўша нарсаларни кийиб юрсин. Бунда ўша нарсаларни эҳтиёт қилаётганини билдириб турсин. Имкони борича ўзини тақвода, динда, ахлоқда, ички ва ташқи покликда устозининг аҳволига яқин олиб боришга ҳаракат қилсин. Бунда пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламнинг Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳуга кийим бериб, уни унга ўраб олганлари ва шундан кейин у зотнинг зеҳни зиёда бўлгани воқеасини хаёлига келтирсин.

Имом Шаъроний айтадилар: “Бир куни устозим ҳузурларига кавушли боришни ўзимга эп кўрмай, кавушимни ечиб, ялангоёқ кириб бордим. Бу иш у зотга таъсир қилди ва ёнларида ўтирган кишига паст овозда: “Бу йигитнинг  ўзига фойда ва зарарига қодир бўлмаган махлуқ – бандага қилган одоби шунчалик бўлса, барча нарсанинг молики – эгаси бўлган холиққа нисбатан одоби қанчалик юқори экан-а”, деганларини эшитдим. Билдимки, бундан у зот хурсанд бўлибдилар. Шаъроний яна шундай дейдилар: “Ҳақиқий шогирд устоз-шайхини ҳеч қачон машаққатга солмаслиги керак. Ҳақиқий толиб устози билан шарафланмай, балки устозни шарафлантирадиган бўлади”.

Шогирд одобларидан яна бири, унинг ҳузурида гўё, қул хожа ҳузурида ўтирганидек, чўкка тушиб ўтиришидир. Ортиқча ҳаракат билан унинг дилидан тушиб қолиши мумкин, бундан хушёр бўлсин. Натижада эса устозининг  баракаси ва илмининг фойдасидан бебаҳра қолади.

Одоблардан яна бири, устоз ҳузуридан чиқаётганида орқа қилмай олди билан чиқиб кетсин. Чунки содиқ шогирд улуғликка фақат устозининг ҳурмати билангина етади. Агар у шайхининг одобини жойига қўйса, демак у Аллоҳ таоло билан бўладиган одобларни ҳам жойига қўядиган кишига айланади.

Устознинг уйига кирса у йўқлик пайтида ҳам унинг олдида ўтирганидек ўтирсин. Унга устозининг фарзандлари, дўстлари, қариндошларининг ҳам ҳурмати вожиб бўлади. Ҳатто унинг гўдак фарзандларига ҳам шу каби ҳурматли бўлиши ва бу ҳурмат унинг вафотидан кейин ҳам давом этиши керак.

Одоблардан яна бири, у ўта зийрак ва хушёр  бўлишидир, токи устоз буюраётган ишни биргина ишора билан англаб олсин. Уни назарининг ўзи кифоя демай, унинг бошқа хизматларини ҳам бажарсин. Чунки саҳобалар Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламдан жаннатда у зот билан бирга бўлишни сўраганларида уларга ёлғиз муҳаббатни ўзи кифоя қилади, демай уларни саждани кўпайтиришга, яъни, амал-меҳнатга буюрганларидан ҳам бу нарса маълум бўлади. Ҳадисда: “Кимни амали ўтказиб қўйса, уни насабининг тозалиги тургизиб қўймайди”, дейилган.[1]

Ўзида бирор фазилатни кўрса, албатта буни устозининг хизматидан деб билсин, агар ёмонлик кўрса буни ўз нафсининг ёмонлигидан билсин…”.[2]

Шуни билсинки, устозга бўлган одоб унга бўлган муҳаббат билан бўлади, шунга кўра, ким устозини ўзининг  барча истак ва хоҳишларидан устун қўймаса,  илм ва сулукда зафарга эриша олмайди.

Раҳматуллоҳ ФАЙЗУЛЛАЕВ,
Марғилолн шаҳар “Робия ҳожи она” мсжиди имом-хатиби

[1] Мазкур ҳадисни Имом Муслим, Абу Довуд, Термизий,  Насоий ва Ибн Можалар Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилишган.

[2] Муҳаммад Мунир Самнудий. «Туҳфатус-соликин» Миср, «Маҳмудийя» матбаъаси, 1310/1889. 58-65-бетлар.

Ҳар бир инсоннинг жамиятда ўз ўрни, мавқеи, иззат-ҳурмати бўлгани каби, у ўтганидан кейин ҳам ортда қолганлар хотирасида шу иззат-ҳурмат сақланиши керак. Муқаддас динимизда ўтганлар қабрини зиёрат қилиш ҳам энг катта савоблар қаторига киритилган.

Азизлар, ўтганларимизни ёдга олиб, уларнинг руҳларини шод этиш улуғ савобли амаллардандир. Зеро марҳумларнинг ҳоки поклари қўним топган масканларни обод қилиш ва уларнинг ҳақларига дуолар қилиш – барчамизнинг инсоний бурчимиздир. Бу ҳақда Аллоҳ таоло Ўзининг Каломи мажидида марҳамат қилиб айтадики: “Улардан кейин (дунёга) келган зотлар айтурлар: “Эй Раббимиз! Ўзинг бизларни ва биздан илгари имон билан ўтганларни мағфират этгин ва қалбларимизда имон келтирган зотларга нисбатан гина пайдо қилмагин! Эй Раббимиз! Албатта, Сен меҳрибон ва раҳмли зотдирсан!” (Қуръони карим, Ҳашр сураси 10 оят).

Ушбу оятда инсоннинг вафотидан кейинги ҳақларидан бири уни яхшилик билан эслаш, хотиралаш ва ҳаққига хайрли дуо қилиш, мағфират сўраш экани айтилмоқда. Имом Насафий ўзларининг “Мадорикут танзил ва ҳақоиқул таъвил” номли тафсирларида келтиришларича, Ҳазрат Умар разияллоҳу анҳу оятда зикр қилинган кишилар ҳақида: “Бу жамоага Қиёматгача Исломда таваллуд топганлар барчаси киради”, деган эканлар.

Муборак дини мубинимизда ўтганларимизнинг қабрларини зиёрат қилиш – суннат амаллардир. Жаноби Пайғамбаримиз саллаллоҳу алайҳи ва саллам Мадинаи мунавварага келганларидан кейин шундай марҳамат қилдилар: “Сизларга қабрлар зиёратини тақиқлаган эдим. Мана энди қабрларни зиёрат этаверинг, зеро у сизларга охиратни эслатади” (Имом Термизий ривоятлари).

Демак, қабристонга борганда у ерда ётган марҳумларнинг аҳволини ўйлаб, ундан ҳар ким ўзига дарс ва ибрат олиши лозим.

Шунга қарамасдан, диёримизнинг айрим қабристонларида аҳвол кўнгилдагидек эмаслиги маълум бўлиб қоляпти. Афсуски, баъзи мозорлар қаровсиз ҳолда ётгани, у ерда номуносиб хатти-ҳаракатлар қилинаётгани, қабрларни пайхон қилинаётгани, қабр оралаб, ўзбошимчалик билан ўтиш йўли қилингани аён бўлмоқда. Шунингдек, баъзи қабрларнинг йиллаб (!) тозаланмагани ҳам жуда ташвишланарли ҳолатлардир. Айрим қабристонларда чиқиндилар йиғилиб ётганидан ҳам кўз юмиб бўлмайди.

Қабристон, аслини олганда, фақат Арафа, Ҳайит, Рамазон ёки бошқа байрамлар кунлари эмас, балки мунтазам эътиборда бўлиши лозим! Маҳаллалар, корхона ва ташкилотлар жамоалари ташаббус кўрсатиб, яқин ҳудудлардаги кабристонлар, қариндош-уруғларининг хилхоналарини тозалаб, обод этишга бош қўшишга, қабристонларни ободонлаштириш ишларига бел боғласак, айни муддао бўлар эди.

Таассуфки, шу кунларда қабристонлар ёки унинг ёнидаги бирор жойга келувчилар қабристон оралаб, мозорларни босиб келиш ҳолатлари кузатилаётгани, қабристонга зиёратга борганда зиёрат одобларига риоя қилинмаётгани, хусусан, қабрларни босиш, оёқости қилиш ва бошқа шу каби ҳолатлари учрамоқда.

Ислом динимизда вафот этганларга эҳтиром кўрсатиш, мусулмон киши тириклар тугул, маййитларга ҳам озор бермаслиги ҳақида кўп баён этилган. Барча ўтган аждодлар хотирасини улуғлаш, уларга ҳурмат-эҳтиром кўрсатиш ва қабристонларни ободонлаштириш – ҳам диний, ҳам дунёвий бурчимиздир!

Халқимизда “мозорга, бозорга эътибор берган элнинг келажаги бор” деб бежиз айтилмаган. Аждодлар хотирасини ёд этиб, эзгу ишларини давом эттириш, ўтганларимизнинг манзил-маконларини обод қилиш, озода сақлаш – тенги йўқ савобли иш!

Демак, қабристонларни обод қилиш, қабрлар атрофини тартибга келтириш ва мозорларни пайхон қилмаслик ҳар биримизнинг муҳим ишларимиздан эканини унутмаслигимиз зарур.

Қабристонларни тоза тутиш, манзарали дарахтлар ва гуллар экиб обод қилиш хайрли ва намунали ишлардан саналади. Шариатимизда қабрларни босиб, устидан ўтиш макруҳ ҳисобланади. Демак, инсоннинг қадри шунчалик улуғ ва азиз, юксак ва баландки, у тириклик даврида ҳам, вафот этгандан кейин ҳам бирдек ҳурматга лойиқ зотдир!

Яна шу нарсани таъкидлаш лозимки, бизнинг доно халқимиз вафот этган марҳумлар қабрларини мунтазам зиёрат қилиб туриш билан бирга, уларнинг қабр ва мозорларини кўркамли холатга келтириб қўйишни ҳам чиройли одат тусига айлантирганлар.

Ёши улуғ инсонларимиз вақти-вақти билан ўз фарзандлари, набиралари, эвараларини қабристонга олиб келиб, аждодлари ётган маконни зиёрат қилиши: «Бу ерда буванг, бу ерда бувинг, бу ерда тоғанг, бу ерда амакинг, бу ерда холанг, бу ерда амманг… ётибди», – деб тушунтириши, ўтганларнинг яхши ишларини эслаб, ёд этиши, қабристон атрофини тозалаб туришни ўргатиши, ушбу жойнинг муқаддас ва азиз эканлиги тўғрисида панд-насиҳатлар беришлари динимизнинг ҳам, халқимизнинг ҳам мақсадига мувофиқ бўлади.

Доно халқимиз “бу дунё – қайтар дунё” деб бежиз айтмаган. Ҳозир биз бу дунёдан ўтганларимизга қандай муносабат қилсак, эртага бизга ҳам фарзандларимиз шуни ўзгинасини қайтарадилар… Вояга етаётган фарзандларимиз онгига авлодларимиз қабрини зиёрат қилиб туришнинг муҳим (!) лигини сингдириб бориш улкан тарбиявий ва маънавий аҳамиятга эга. Бугун биз фарзандларимизни у ерга олиб бориб, ўз аждодларимиз ётган жойни зиёрат қилиб, қабр атрофини саранжом-саришта тутишни ўргатсак, бу беқиёс одат кейинчалик улғайган фарзандларимизга бебаҳо маънавий бойлик бўлиб қолади. Зеро, шуни унутмаслигимиз керакки, буни одат қилган кишилар оиласида доим қут-барака бўлади. Кўнглига авлодлар руҳи сингган ёшлар ҳаргиз адашмайди ва ҳеч қачон ёмон йўлни тутмайди.

Ёшларимизни миллий қадриятларимизга ҳурмат ва садоқат руҳида тарбиялаш, юртимиздаги тарихий қадамжоларни, қабристон ва зиёратгоҳларни обод қилиш ва бу каби жойларни қадрлаш каби туйғуларни уларда шакллантиришга жойлардаги жамоат тадбирларида алоҳида эътибор қаратиш – ҳам замон-ҳам давр талаби, ҳам ҳаёт-ҳам шариат талабидир!

Қабр зиёрати муборак жума, якшанба, душанба ва пайшанба кунлари бўлганда фазилати кўпроқ ҳисобланади. Ҳасан Басрий раҳматуллоҳи алайҳи ҳазратлари айтадилар: “Зиёратнинг афзали – ота-онанинг қабрини зиёрат қилмоқдир. Зиёрат қилмоққа кунларнинг афзали одина, яъни, жума кунидир. Бу кунда тирикларни кўрса хуш бўладур. Ўликлар ҳам ушбу кунда хушвақт ва осудадир”. 

Ёшларда аждодларга бўлган ҳурмат ва эҳтиром туйғусини ошириш, уларга муносиб ворис бўлиш ва аждодлар руҳини шод этиш инсоний фазилат экани ҳақида маърифий тадбирларда маърузалар қилиш;

қабристонларда йўлакларга шағал ва бетон ётқизиш, гул ва манзарали дарахт кўчатлари ўтқазиш масалаларига катта эътибор бериш зарур.

Шу ўринда қабристон зиёрати одобларининг баъзиларини келтириб ўтамиз:

1.    ниятни тўғриламоқ, ихлос билан ибрат учун зиёрат қилмоқ.

2.    таҳоратли бўлмоқ;

3.    қабристонга аёллар очиқ кийимларда кирмайдилар;

4.    қабристонга киришда аҳли қабрларга салом бермоқ.

Ҳазрати Бурайда разияллоҳу анҳудан ривоят қилинади:

Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи васаллам саҳобаи киромларга, қачон улар қабристонга борсалар, ушбу дуони таълим қилар эдилар:

“Ассалому алайкум, эй бу диёрнинг мўъмин-мусулмонлари! Худо хохласа, бизлар ҳам сизларга келиб қўшилурмиз. Аллоҳ таолодан бизлар ва сизлар учун офият – тинчлик-омонлик тилайман!” (Имом Муслим, Имом Насоий, Имом Ибн Можа ривоятлари);

5.    қисқа муддат бўлса ҳам, дунё  ишларини унутиб, охиратни ўйламоқ;

6.    қабристонда виқор билан, вазмин, сокин юрилади. Баланд овозда сўзланмайди. Эҳтиёж зарур бўлса, зарурий сўзларни оҳиста ва одоб билан гапирилади;

7.    қабр ёнига борганда қабрдаги зотга салом берилади;

8.    қабрларни босмаслик керак, Жаноби Пайғамбаримиз Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи васаллам: “Биронтангиз қабрнинг устига ўтиргандан кўра, чўғнинг устига ўтирганингиз ва чўғ кийимларингизни куйдириб, терингизгача етгани яхшироқдир”, –  дедилар (Имом Муслим ривоятлари);

9.    ўтганлар қабри ёнига борганда додлаб, қабр устига ўзини ташлаш, ҳар хил ножўя сўзларни айтишдан тилни тийиш зарур;

10.   қабр ёнида шам, пилик ёқиш, дарахтларга латта боғлаш макруҳ;

11.  қабр тошини, темирларини ўпиш, қабрни айланиб тавоф қилиш макруҳ;

12.  эркак-аёл аралашиб, қабр зиёрати қилиш макруҳ;

13.  қабрга сағаналар қуриш, мармар тош қўйиш макруҳдир, чунки  қабрлардан ўсган гиёҳларни ўсишига тўсқинлик қилади. Ўсимликлар Аллоҳ таолога тасбеҳ айтади. Уларнинг тасбеҳлари сабабли ўша жойда ётган маййитларга Аллоҳнинг раҳмати ёғилиб туради;

14.  белги учун кичикроқ тошга қабрдаги зотни исми, отасининг исми ёзилиши мумкин;

15.  қабристондагиларга атаб, фарзанд тилаб жонликлар сўйиш ман этилади. Жаноби Пайғамбаримиз саллаллоҳу алайҳи васаллам мусулмонларни бундай ишлардан қайтариб, ўз ҳадиси шарифларида: “Ислом динида мозорга атаб ҳайвонлар сўйиш йўқдир”, – деганлар;

16.   қабристонга борганлар ҳожатларини қабрдаги зотдан эмас, балки ёрдамни, нажотни ёлғиз Аллоҳдан тиламоқ лозим;

17.   қабр бошида, қабрлар зич бўлса, қабрларни босмаслик учун яқинроқ жойда Қуръон тиловат қилиниши лозим;

18.  зиёратдан сўнг яна беҳад сокин ва вазмин ҳолатда чиқиб кетилади.   Чиқиш вақтида қабрга таъзим қилиш жоиз эмас.

“Ота-онанг, қариндош қаён кетди фикр қил –
Тўрт оёқли чўпин от бир кун сенга етаро…”            (Аҳмад Яссавий)

Хулоса: инсон бу дунёдан ўтганидан кейин ҳам унинг руҳи абадий қолади. Биз ўтганларимиз ёди билан яшаймиз. Улар хотираси – ҳаммамиз учун улуғ қадрият! Келинглар, шу муқаддас қадрият ва хотира олдидаги бурчимизни теран англайлик!

Иброҳимжон ИНОМОВ,
Ўзбекистон мусулмонлари идораси раиси ўринбосари

Манба: hidoyat.uz

Солим ибн Абдуллоҳдан ривоят қилинади: “Абдуллоҳнинг бирор кимсани лаънатлаганини ҳеч эшитмадим. Фақат инсоннигина эмас (бошқа нарсаларни ҳам)”.

Солим яна айтади: Абдуллоҳ ибн Умар Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг “Мўмин киши лаънатловчи бўлмайди”, деганларини айтиб берган.  Бу ҳадиси шарифда баён қилинганидек мўмин киши лаънатловчи бўлмас экан.

Сўкиш, лаънат айтиш, хусусан “лаънат” деган сўзни ишлатишдан жуда эҳтиёт бўлишимиз лозим. “Лаънат” сўзи луғатда лаънатламоқ, қарғамоқ, узоқлаштирмоқ ва ҳайдамоқ маъноларини билдиради. Истилоҳда эса, “Аллоҳнинг раҳматидан узоқ бўлиш” деган маънони англатади. Шунинг учун, эътиқодимизда маълум бир шахсни, ҳатто кофир бўлса ҳам, лаънатлаб бўлмайди. Ояти карималардаги кофирларга айтилган лаънат умумий бўлиб, жоиздир. Бироқ, маълум бир шахсни лаънатлаб, унга “Сенга Аллоҳнинг лаънати бўлсин” дейиш жоиз эмас. Келинг, гапимиз ҳужжатли бўлиши учун “Ҳакимул умма” деб таърифланган Ашроф Алий Таҳонавий роҳматуллоҳи алайҳнинг “Ал-мухтасар фил фиқҳ ал-ҳанафийя” номли асарларида ақоид бобида келтирилган қуйидаги сўзларга эътибор қаратсак:

لاَ يَجُوزُ لِمُسْلِمٍ أَنْ يُخَاطِبَ أَحَدًا بِقَوْلِهِ «يَا كَافِرُ» وَكَذَلِكَ لاَ يَجُوزُ أَنْ يَلْعَنَ أَحَدًا بِعَيْنِهِ، بَلْ يَقُولُ: «لَعْنَةُ اللهِ عَلَى الظَّالِمِينَ»، «لَعْنَةُ اللهِ عَلَى الْكَاذِبِينَ»، إِلاَّ إِذَا سَمَّي اللهُ وَرَسُولُهُ أَحَدَا كَافِرًا أَوْ لَعَنَهُ اللهُ أَوْ رَسُولُهُ بِالتَّعِيِينِ: فَيَجُوزُ لَهُ ذَالِكَ

Мусулмон одам бирор кишига “Эй кофир” деб хитоб қилмоғи жоиз эмас. Шунингдек, бирор одамни айнан ўзини лаънатлаш жоиз эмас. Балки “золимларга Аллоҳнинг лаънати бўлсин”, “ёлғончиларга Аллоҳнинг лаънати бўлсин” дейилади. Лекин, Аллоҳ ва расули бир одамни “кофир” деб, номлаган бўлса, ёки айнан бир инсонни ўзига “лаънат бўлсин” деган бўлса – буларга ишлатиш жоиз бўлади.

Демак, юқорида қайд этилган сўзларга кўра, лаънатлаш ёки лаънат сўзини ишлатишда жуда эҳтиёт бўлишимиз лозим ва лобуддир.

Аллоҳ таоло барчамизни динимиз таълимоти ва эътиқодимизга кўра ҳаёт кечиришимизни насиб айласин!

Икромжон ТУРСУНОВ,
Марғилон шаҳар “Худоёр ҳожи” масжиди имом-хатиби

Абу Саъид Худрий розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади. Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Йўлларда ўтиришдан эҳтиёт бўлинглар”, дедилар. Шунда саҳобалар:
– Эй Аллоҳнинг Росули! Биз гаплашиб ўтиришга мажбур бўламиз.
– Агар ўтирсангиз йўлнинг ҳаққини  адо қилинг.
– Йўлнинг ҳаққи нима, эй Аллоҳнинг Расули?
– Кўзни тийиш, озор бермаслик, амру маъруф ва наҳий мункардир (Имом Бухорий, Имом Муслим ва Имом Абу Довуд ривоят қилганлар).

Эътибор берсак, ушбу ҳадис шарифда, аввало кўчада ўтирмасликка тарғиб қилинмоқда ва ўтиришга зарурат туғилганда кўчанинг ҳаққини адо этишга таклиф қилинмоқда:

Кўзни тийиш деганда номаҳрамларга қарашдан сақланиш ва бировларни келиш кетишига қўлидаги юкларига қараб тажассус (ковлаштириш)дан сақланиш кабилар.

Озор бермаслик – бу жуда ҳам муҳим иш. Чунки кўчада ўтириб қўпол гапи билан кимнингдир дилини оғритиб қўйса, гуноҳкор бўлади. Ёки бақир-чақир қилиб бошқаларни безовта қилади, ё ғийбат қилиб ўзи ҳам ва ёнида эшитувчиларни ҳам гуноҳкор бўлишига сабабчи бўлиб қолди.

Амру маъруф (яхшиликка буюриш)ни қандай адо этиш мумкин? Биламизки, “Амру маъруф ва наҳий мункар” динимизда фарз амаллардан ҳисобланади. Бу амални ижроси кўчада кетаётган ночор, кексаларга ёрдам бериш, ё қариялар ва кўзи ожизларни, ё уларнинг юкини йўлдан олиб ўтиш ва кўчани покизалигига эътиборли бўлиш кабилар.

Ҳасанбой ОЛИМНАЗАРОВ,
Марғилон шаҳар “Имом Заҳириддин” масжиди имом-хатиби

29 октябрь куни Франциянинг Ницца шаҳридаги Норм-Дам черковида ҳужум уюштирилди. Ҳужумчи одамларга пичоқ билан ташланган ва “Аллоҳу Акбар” дея бақирган.

2 ноябрь куни Австрия пойтахти Венанинг Сайитентенгассе кўчасида кечки пайт юз берган қуролли хужумда кафе, ресторанларда ўтирган одамларга қарата ўқ узилган. Ҳужум иштрокчиси Ишид тарафдори бўлиб чиқди. Сўнги маълумотларга қараганда, қуролли ҳужумда ҳалок бўлганлар сони 4 нафарга етди, 15 киши яраланган улардан айримларининг аҳволи оғир.

Охирги пайтда яна муқаддас ислом дини “ҳимоя қилувчилари” томонидан ислом динини ёмонотлиқ қилиб, кўрсатиб қўймоқдалар.

مَن قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا

“Ким бир жонни ноҳақдан ёки ер юзида фасод қилмаса ҳам ўлдирса, худди ҳамма одамларни ўлдирган бўлади” (Моида сураси, 32-оят).

Ислом динимиз ҳар бир жонни жуда қадрлайди, хоҳ мусулмон бўлсин, хоҳ ғайридин бўлсин, қандай ирққа тегишли бўлмасин, қайси миллатга тегишли бўлмасин, барибир барча-барчасини ардоқлайди. Бир беайб инсонни ўлдириш бутун бошли инсониятни ўлдиргандек жиноят ҳисобланади.

Маълумки, ислом динига эътиқод қилувчилар сони ғарб мамлакатларда кунда кунга ортиб бормоқда. Албатта, бу ҳолат баъзи “ташкилотларнинг” муаммосига айланган. Асрлар давомида муқаддас ислом динига қарши турли хил йўллар билан кураш олиб боришди. Урушлар, фитналар бу мусулмон оламини янада кучли бўлишига олиб келди. Энди улар ўз услубларини ўзгартиришди.  Мусулмон ёшлари ичидан мутаассиб, қайсар тоифаларни шаклланишини қўллаб-қуватлаб, уларни сиёсий саҳнага олиб чиқдилар. Ҳозир улар, ўзларида бўлган социал муамоларини бартараф этиш учун, яъни оммани фикрини чалғитиш учун фойдалинишмоқда. Европада бўлган қўпорувчилик амалиётлари ТВ, Радио, интернет сайтлари, ижтимоий тармоқларни “Кун мавзуси” бўлиб эгаллаб олди.

Исломни ҳимоя қилмоқчи бўлган “ҳимоячи” мусулмон исломни эзгулик дини эмас, балки ислом “террор” деб кўрсатиб қўймоқда.

Пайғамбаримиз (с.а.в.) аҳли китобдан қўшнилари бўлган. Улар билан яхши қўшничилик қилар, ҳадя берар ва улардан қабул қилардилар. Ҳабашистондан насронийлардан бир нечтаси келганда, Расулуллоҳ (с.а.в.) уларни масжидга тушуриб, ўзлари зиёфат бериб, хизмат қилганлар. У зот (с.а.в.) шу куни бундай деганлар: “Булар саҳобаларимизга ҳурматли эдилар, бугун мен ўзим уларни икром қиламан”.

Аллоҳ таоло Қуръони каримда шундай дейди:

وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلَا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَلَا يَزْنُونَ وَمَن يَفْعَلْ ذَلِكَ يَلْقَ أَثَامًا (68) يُضَاعَفْ لَهُ الْعَذَابُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَيَخْلُدْ فِيهِ مُهَانًا

“Мўминлар Аллоҳдан ўзгага илтижо қилмайдилар ва бирон жонни ноҳақ ўлдирмайдилар ва зино ҳам қилмайдилар. Ким ана шуларни қилса, уқубатга дучор бўлур. Қиёмат куни унинг азоби бир неча баробар кўпайтирилур ва у азобда хор бўлиб абадий қолур”.

Бутун дунёда ҳам кимнидир қўрқитиш, фитна, суиқасд қилиш, озор бериш Ислом динида йўқ эканини мусулмонлар таъкидлашади. Демак, бундай ҳаракатларни Исломга қарши фаолият, деб аташдан бошқа иложимиз йўқ!

Рустамжон ҚОДИРОВ,
Марғилон шаҳар “Жўра Олмон” масжиди имом-хатиби

«Эй, имон келтирганлар! Аллоҳга холис тавба ила тавба қилинглар. Шояд Роббингиз сизлардан ёмонликларингизга каффорат қилса ва сизларни остларидан анҳорлар оқиб турадиган жаннатга киритса…» (Таҳрим, 8).

Бошқа бир оятда: «Ва Парвардигорингизга истиғфор айтинглар ва унга тавба қилинглар! Зотан, Роббим ўта раҳмли ва ниҳоятда меҳрлидир» (Ҳуд, 90).

Сарвари Олам, барча пайғамбарларнинг афзали бўлган Пайғамбаримиз Муҳаммад Мустафо соллоллоҳу алайҳи васаллам ўтган ва келажак гуноҳлари кечирилган бўлишига қарамасдан, ҳар куни тавба қилар эдилар.

Бу ҳақда У зот ўзлари марҳамат қилиб: “Эй, инсонлар! Аллоҳга тавба қилинглар! Унга истиғфор айтинглар! Зеро, мен бир кунда юз марта тавба қиламан” (Имом Бухорий ривояти).

Имом Табароний ривоят қилган ҳадисда айтилишича Абу Фарва Расули Акрам соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ҳузурларига келиб:

– Айтинг-чи, бир одам ҳамма гуноҳларни қилган бўлса, каттаю кичигини қўймаган бўлса, тавба қилса бўладими? – деди. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам:

– Исломга кирдингми?! – дедилар. У:

– Ҳа! – деди. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам:

– Яхшиликларни қилавер. Ёмонликларни тарк эт. Аллоҳ сенга ҳаммасини яхшилик қилиб беради, – дедилар. У:

– Алдамчиликларим-у фожирликларимни ҳамми?! – деди. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам:

– Ҳа! – дедилар.

У такбир айтиб («Аллоҳу Акбар!!!» деб), қайтиб кетди. Кўздан кўринмай қолгунча такбири эшитилиб турди». Лекин бундай ҳолга эришиш учун тавба ҳақиқий бўлиши зарур. Шунинг учун ҳам бу ҳақиқат келаси оятда яна бир бор таъкидланмоқда:

“Ким тавба қилиб, солиҳ амал қилса, у, албатта, Аллоҳга (ҳақиқий) қайтиш ила қайтадир” (Фурқон, 71).

Тавба қилиш гуноҳга афсус-надомат чекиш билан бошланади. Сўнгра ўша гуноҳни қайтармасликка дилда қаттиқ аҳд қилинади. Кейин бу аҳд дилда тасдиқланади. Тавбанинг ҳақиқий ёки сохта экани унинг эълонидан кейинги амалдан билинади. Агар эълондан кейинги амал солиҳ – яхши бўлса, тавба ҳақиқий, ёмон бўлса, тавба сохта бўлади. Чунки гуноҳ ҳам фақат ният эмас, балки қилинган амалдир. Шунинг учун тавба ҳам амалсиз бўлмайди.

Интернет манбаларидан фойдаланган ҳолда
Фарғона тумани “Қалбичин ота” масжиди имом-хатиби
Абдулҳақ Абдулазизов тайёрлади