Қуръон тиловати билан бошланган мажлисда 2025 йилги иш фаолият натижалари ва келгусидаги режалар атрофлича муҳокама қилинди.

Шайх Нуриддин Холиқназар ҳазратлари йиғилишда давлатимиз Раҳбари ташаббуси билан амалга оширилаётган диний-маърифий ислоҳотлар, янги очилган масжид-мадрасалар, Фатво маркази фаолияти, диний таълим муассасалари илмий салоҳиятини такомиллаштириш, имом-хатиблар касб-маҳоратини ошириш ва эҳтиёжманд оилаларга ёрдам кўрсатиш ишлари тўғрисида ахборот бердилар.

Йиғилишда Уламолар Кенгашининг янгиланган таркиби шакллантирилиб, Кенгаш аъзолигига янги уламолар ва Тафтиш ҳайъати сайланди.

Мажлис давомида жамиятда долзарб бўлиб турган қатор илмий-фиқҳий масалалар муҳокама қилинди. Хусусан, сафар масофасини аниқлаш, ватани аслий тушунчаси юзасидан ягона ёндашув белгилаш зарурлиги қайд этилди. Шунингдек, бидъат хурофотлардан сақланиш ҳақидаги фатво муҳокама этилди.

Муфтий ҳазратлари томонидан соҳа ходимлари фаолиятидаги айрим камчиликлар танқидий руҳда кўриб чиқилиб, қонунчилик, ахлоқ-одоб ва молиявий интизомга қатъий риоя этиш зарурлиги алоҳида таъкидланди.

Йиғилишда 2026 йилда қилиниши лозим бўлган муҳим вазифалар қайд этилди. Жумладан, имом-хатиблар, отинойилар ва диний таълим муассасалари педагог-ўқитувчилари малакасини ошириш, Рамазон ойига пухта тайёргарлик кўриш, иш фаолиятда шаффофлик ва рақамлаштиришни кучайтириш, маҳалла ва жамоатчилик билан ҳамкорликни янги босқичга олиб чиқиш ҳамда хайрия тадбирларини янада жадаллаштириш белгилаб олинди.

Шунингдек, энг фаол ва жонкуяр уламолар тақдирланди.

Қабул қилинган фатволар келгусида матбуотда эълон қилинади.

***

Shu yil, 29 dekabr kuni O‘zbekiston musulmonlari idorasi raisi, muftiy Shayx Nuriddin Xoliqnazar hazratlari raisliklarida Ulamolar Kengashining kengaytirilgan yig‘ilishi bo‘lib o‘tdi. Unda kengash a’zolari, Qoraqalpog‘iston musulmonlari qoziyoti qozisi, viloyatlar va Toshkent shahar bosh imom-xatiblari, barcha masjidlar imom-xatiblari, diniy ta’lim muassasalari rahbarlari hamda otinoyilar ishtirok etdi.

Qur’on tilovati bilan boshlangan majlisda 2025 yilgi ish faoliyat natijalari va kelgusidagi rejalar atroflicha muhokama qilindi.

Shayx Nuriddin Xoliqnazar hazratlari yig‘ilishda davlatimiz Rahbari tashabbusi bilan amalga oshirilayotgan diniy-ma’rifiy islohotlar, yangi ochilgan masjid-madrasalar, Fatvo markazi faoliyati, diniy ta’lim muassasalari ilmiy salohiyatini takomillashtirish, imom-xatiblar kasb-mahoratini oshirish va ehtiyojmand oilalarga yordam ko‘rsatish ishlari to‘g‘risida axborot berdilar.

Yig‘ilishda Ulamolar Kengashining yangilangan tarkibi shakllantirilib, Kengash a’zoligiga yangi ulamolar va Taftish hay’ati saylandi.

Majlis davomida jamiyatda dolzarb bo‘lib turgan qator ilmiy-fiqhiy masalalar muhokama qilindi. Xususan, safar masofasini aniqlash, vatani asliy tushunchasi yuzasidan yagona yondashuv belgilash zarurligi qayd etildi. Shuningdek, bid’at xurofotlardan saqlanish haqidagi fatvo muhokama etildi.

Muftiy hazratlari tomonidan soha xodimlari faoliyatidagi ayrim kamchiliklar tanqidiy ruhda ko‘rib chiqilib, qonunchilik, axloq-odob va moliyaviy intizomga qat’iy rioya etish zarurligi alohida ta’kidlandi.

Yig‘ilishda 2026 yilda qilinishi lozim bo‘lgan muhim vazifalar qayd etildi. Jumladan, imom-xatiblar, otinoyilar va diniy ta’lim muassasalari pedagog-o‘qituvchilari malakasini oshirish, Ramazon oyiga puxta tayyorgarlik ko‘rish, ish faoliyatda shaffoflik va raqamlashtirishni kuchaytirish, mahalla va jamoatchilik bilan hamkorlikni yangi bosqichga olib chiqish hamda xayriya tadbirlarini yanada jadallashtirish belgilab olindi.

Shuningdek, eng faol va jonkuyar ulamolar taqdirlandi.

Qabul qilingan fatvolar kelgusida matbuotda e’lon qilinadi.

Унда Ўзбекистон мусулмонлари идораси раиси ўринбосари Зайниддин домла Эшонқулов, бўлим бошлиқлари Исломиддин Зуҳриддинов, Музаффар Камолов,Тошкент шаҳар бош имом-хатиби ўринбосарлари, туманлар бош имом-хатиблари ва масжидлар имом-домлалари қатнашди.

Тақдимот жараёнида асарнинг мазмун-моҳияти, унда кўтарилган ғоялар ва жамият ҳаётидаги аҳамияти хусусида атрофлича фикр алмашилди. Сўзга чиққанлар бу каби асарлар одамийлик, меҳр-оқибат ва масъулият туйғуларини мустаҳкамлашда муҳим аҳамият касб этишини алоҳида таъкидладилар.

Айтиб ўтилганидек, китобда ислом таълимотига кўра инсоннинг ҳақиқий қадри унинг ташқи кўриниши, бойлиги ёки мансаби билан эмас, балки қалб поклиги, нияти, одоб-ахлоқи ва эзгу амаллари билан ўлчаниши Қуръон ва суннат асосида ёритиб берилган. Асарда инсон қадри, тарбия, илм-маърифат, соғлом турмуш тарзи, ҳалол меҳнат ва касб-ҳунарнинг ҳаётдаги ўрни содда ва халқчил услубда баён этилган.

Китоб кенг китобхонлар оммаси учун мўлжалланган бўлиб, у инсонни англаш, унинг қадр-қимматини асраш ва жамиятда соғлом маънавий муҳитни шакллантиришга хизмат қилади.

***

Poytaxtimiz imom-xatiblari ishtirokida Oʻzbеkiston musulmonlari idorasi raisi, muftiy Shayx Nuriddin Xoliqnazar hazratlari qalamiga mansub “Inson qadri” asarining taqdimoti boʻlib oʻtdi.

Unda Oʻzbеkiston musulmonlari idorasi raisi oʻrinbosari Zayniddin domla Eshonqulov, boʻlim boshliqlari Islomiddin Zuhriddinov, Muzaffar Kamolov,Toshkеnt shahar bosh imom-xatibi oʻrinbosarlari, tumanlar bosh imom-xatiblari va masjidlar imom-domlalari qatnashdi.

Taqdimot jarayonida asarning mazmun-mohiyati, unda koʻtarilgan gʻoyalar va jamiyat hayotidagi ahamiyati xususida atroflicha fikr almashildi. Soʻzga chiqqanlar bu kabi asarlar odamiylik, mеhr-oqibat va mas’uliyat tuygʻularini mustahkamlashda muhim ahamiyat kasb etishini alohida ta’kidladilar.

Aytib oʻtilganidеk, kitobda islom ta’limotiga koʻra insonning haqiqiy qadri uning tashqi koʻrinishi, boyligi yoki mansabi bilan emas, balki qalb pokligi, niyati, odob-axloqi va ezgu amallari bilan oʻlchanishi Qur’on va sunnat asosida yoritib bеrilgan. Asarda inson qadri, tarbiya, ilm-ma’rifat, sogʻlom turmush tarzi, halol mеhnat va kasb-hunarning hayotdagi oʻrni sodda va xalqchil uslubda bayon etilgan.

Kitob kеng kitobxonlar ommasi uchun moʻljallangan boʻlib, u insonni anglash, uning qadr-qimmatini asrash va jamiyatda sogʻlom ma’naviy muhitni shakllantirishga xizmat qiladi.

Муфтий ҳазратлари устоз ва мураббийларни яқинда ўтган касб байрамлари билан қутлар экан, муаллим бўлишдек шарафли касб эгаларига эҳтироми жуда баланд эканини изҳор этиб, жумладан, бундай дедилар:

“Дарҳақиқат, ўзгаларга илму маърифат зиёсини тарқатиш бениҳоя улуғ ва савобли амал. Бу вазифага мутасадди бўлган кишининг даражаси ҳам мислсиздир. Шунинг учун ҳам борлиқдаги ҳамма нарса устозларнинг ҳаққига дуо қилиб туради. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам бундай марҳамат қилганлар: “Албатта, Аллоҳ таоло, Унинг фаришталари, осмонлару ер аҳли, ҳатто инидаги чумоли ва ҳаттоки балиқлар ҳам одамларга яхшиликни таълим берувчига салавот айтадилар” (Имом Термизий ривояти).

Шунингдек, ўқувчиларга илм-маърифатнинг фойдалари ҳақида сўзлаб, динимизда таълим олишга кучли тарғиб қилингани, илм инсонни комил даражага етказиб, икки дунёда ҳам азиз ва иззатли қиладиган катта инъомлиги, шундай экан, муҳтарам Юртбошимиз томонидан яратиб берилаётган бугунги имкониятлардан тўла фойдаланган ҳолда замонавий илмларни ҳам пухта ўзлаштириш лозимлигини таъкидладилар.

Таълим масканига синфхоналар учун

• янги дарс стол-стуллари,
• 30 та доска,
• 10 та ноутбук,
• 500 та китоблар жамланмаси ҳадя қилинди.

Ташриф ва ҳадялардан мактаб маъмурияти, ўқитувчи ва ўқувчилар жуда мамнун бўлиб, миннатдорлик билдиришди.

***

Andijon viloyatida bo‘lib o‘tayotgan ilmiy-amaliy seminarda ishtirok etish uchun borgan O‘zbekiston musulmonlari idorasi raisi, muftiy Shayx Nuriddin Xoliqnazar hazratlari safarini bugun, 7 oktyabr kuni o‘zlari ta’lim olgan Asaka tumanidagi 53-o‘rta umumta’lim maktabiga tashrifdan boshladilar.

Muftiy hazratlari ustoz va murabbiylarni yaqinda o‘tgan kasb bayramlari bilan qutlar ekan, muallim bo‘lishdek sharafli kasb egalariga ehtiromi juda baland ekanini izhor etib, jumladan, bunday dedilar:

“Darhaqiqat, o‘zgalarga ilmu ma’rifat ziyosini tarqatish benihoya ulug‘ va savobli amal. Bu vazifaga mutasaddi bo‘lgan kishining darajasi ham mislsizdir. Shuning uchun ham borliqdagi hamma narsa ustozlarning haqqiga duo qilib turadi. Rasululloh sollallohu alayhi va sallam bunday marhamat qilganlar: “Albatta, Alloh taolo, Uning farishtalari, osmonlaru yer ahli, hatto inidagi chumoli va hattoki baliqlar ham odamlarga yaxshilikni ta’lim beruvchiga salavot aytadilar” (Imom Termiziy rivoyati).

Shuningdek, o‘quvchilarga ilm-ma’rifatning foydalari haqida so‘zlab, dinimizda ta’lim olishga kuchli targ‘ib qilingani, ilm insonni komil darajaga yetkazib, ikki dunyoda ham aziz va izzatli qiladigan katta in’omligi, shunday ekan, muhtaram Yurtboshimiz tomonidan yaratib berilayotgan bugungi imkoniyatlardan to‘la foydalangan holda zamonaviy ilmlarni ham puxta o‘zlashtirish lozimligini ta’kidladilar.

Ta’lim maskaniga sinfxonalar uchun

•  yangi dars stol-stullari,
• 30 ta doska,
• 10 ta noutbuk,
• 500 ta kitoblar jamlanmasi hadya qilindi.

Tashrif va hadyalardan maktab ma’muriyati, o‘qituvchi va o‘quvchilar juda mamnun bo‘lib, minnatdorlik bildirishdi.

Жума намозидан олдин муфтий ҳазратлари жамоатга устоз ва муаллимларнинг мақоми, қадр-қиммати, жамиятдаги ўрни қандай бўлиши ҳақида манфаатли суҳбат қилиб бердилар.

Дарҳақиқат, динимизда ҳам устознинг қадри, фазли жуда улуғланган. Чунки айнан муаллимлар келажак авлоднинг эътиқоди ва тафаккури тўғри шаклланишида муҳим ўрин тутади.

Шайх Нуриддин Холиқназар ҳазратлари ўз маърузаларида ана шу муҳим нуқтага эътибор қаратиб, оят ва ҳадислар асосида устоз ва мураббий бўлган зотларга юксак эҳтиромда бўлиш лозимлигини эслатиб ўтдилар. Зеро, Қуръони каримнинг бир ўрнида: «Аллоҳ сизлардан имон келтирган ва илм ато этилган зотларни (баланд) даража (мартаба)ларга кўтарур” (Мужодала сураси, 11-оят) дейилган бўлса, яна бир ўринда: «Биладиганлар билан билмайдиганлар баробар бўлурми?» (Зумар сураси, 9-оят) дея илм аҳли бўлганларнинг даражалари жуда юқори экани баён этилган.

Ҳадиси шарифда эса: «Албатта, уламолар пайғамбарларнинг меросхўрларидир. Пайғамбарлар динор ва дирҳам (мол-дунё) мерос қолдирмаган. Балки илм мерос қолдиришган. Ким бу илмдан насибадор бўлган бўлса, улкан бахтга муяссар бўлибди» деб келтирилади (Имом Термизий ривояти).

Муфтий ҳазратлари таълим-тарбиядек шарафли иш пайғамбарларнинг вазифаларидан бири экани, ўқитувчи ва мураббийларнинг машаққатли меҳнатлари эвазига ёш авлоднинг илмига илм, одобига одоб қўшилишини таъкидлар эканлар, “Ким устозини ранжитса илмнинг баракасидан маҳрум бўлади”, дея уқтирдилар.

Манфаатли маъруза давомида кейинги йилларда юртимизда устозлар мақоми, уларга бўлган эътибор юқори бўлаётгани эътироф этилиб, муаллим ва мураббийлар ҳақига хайрли дуолар қилинди.

***

Xabar berganimizdek, O‘zbekiston musulmonlari idorasi raisi, muftiy Shayx Nuriddin Xoliqnazar hazratlari bugungi juma namozini poytaximizning Olmazor tumanidagi «Islomobod» jome masjidida ado etdilar.

Juma namozidan oldin muftiy hazratlari jamoatga ustoz va muallimlarning maqomi, qadr-qimmati, jamiyatdagi o‘rni qanday bo‘lishi haqida manfaatli suhbat qilib berdilar.

Darhaqiqat, dinimizda ham ustozning qadri, fazli juda ulug‘langan. Chunki aynan muallimlar kelajak avlodning e’tiqodi va tafakkuri to‘g‘ri shakllanishida muhim o‘rin tutadi.

Shayx Nuriddin Xoliqnazar hazratlari o‘z ma’ruzalarida ana shu muhim nuqtaga e’tibor qaratib, oyat va hadislar asosida ustoz va murabbiy bo‘lgan zotlarga yuksak ehtiromda bo‘lish lozimligini eslatib o‘tdilar. Zero, Qur’oni karimning bir o‘rnida: «Alloh sizlardan imon keltirgan va ilm ato etilgan zotlarni (baland) daraja (martaba)larga ko‘tarur” (Mujodala surasi, 11-oyat) deyilgan bo‘lsa, yana bir o‘rinda: «Biladiganlar bilan bilmaydiganlar barobar bo‘lurmi?» (Zumar surasi, 9-oyat) deya ilm ahli bo‘lganlarning darajalari juda yuqori ekani bayon etilgan.

Hadisi sharifda esa: «Albatta, ulamolar payg‘ambarlarning merosxo‘rlaridir. Payg‘ambarlar dinor va dirham (mol-dunyo) meros qoldirmagan. Balki ilm meros qoldirishgan. Kim bu ilmdan nasibador bo‘lgan bo‘lsa, ulkan baxtga muyassar bo‘libdi» deb keltiriladi (Imom Termiziy rivoyati).

Muftiy hazratlari ta’lim-tarbiyadek sharafli ish payg‘ambarlarning vazifalaridan biri ekani, o‘qituvchi va murabbiylarning mashaqqatli mehnatlari evaziga yosh avlodning ilmiga ilm, odobiga odob qo‘shilishini ta’kidlar ekanlar, “Kim ustozini ranjitsa ilmning barakasidan mahrum bo‘ladi”, deya uqtirdilar.

Manfaatli ma’ruza davomida keyingi yillarda yurtimizda ustozlar maqomi, ularga bo‘lgan e’tibor yuqori bo‘layotgani e’tirof etilib, muallim va murabbiylar haqiga xayrli duolar qilindi.

Муфтий ҳазратлари жума намозидан олдин йиғилган жамоатга мавъиза қилиб бердилар. Мусулмоннинг мусулмонга эҳтироми мавзусида қилинган гўзал суҳбат давомида Аллоҳ таоло инсон зотини азизу мукаррам этиб, борлиқдаги барча нарсани инсонга хизмат қилдириб қўйгани, шундай экан, инсонлар ҳам ўзаро аҳл-иноқ, меҳр-муҳаббатли, бир-бирларига доимо ёрдамчи бўлиб ҳаёт кечиришлари динимиз амри экани эслатиб ўтилди.

Маъруза асносида Қуръони карим ва ҳадиси шарифлар келтириб ўтилди. Жумладан, машҳур саҳобий Абдуллоҳ ибн Умар розияллоҳу анҳудан келтирилган ҳадисда бундай дейилади: “Мен Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг Каъба атрофида тавоф қилаётганларини кўрдим. У зот Каъбага қараб бундай дер эдилар: «Сен ва сенинг ҳидинг қандай ҳам гўзал! Сен қандай улуғсан ва сенинг ҳурматинг қандай буюк! (Лекин) Муҳаммаднинг жони қўлида бўлган Зотга қасамки, Аллоҳ наздида мўминнинг ҳурмати сенинг ҳурматингдан ҳам улуғдир» (Имом Ибн Можа ривояти).

Мусулмон кишининг Аллоҳ наздидаги ҳурмати мана шундай баланд экан, ўзаро ҳурмат-эҳтироми ҳам шунга монанд бўлиши таъкидланди. Манфаатли суҳбат якунида бутун дунё мусулмонлари, хусусан, халқимизнинг ўзаро аҳил-иноқлиги бундан ҳам зиёда бўлишини сўраб хайрли дуолар қилинди.

***

Bugun, 19 sentyabr kuni O‘zbekiston musulmonlari idorasi raisi, muftiy Shayx Nuriddin Xoliqnazar hazratlari juma namozini Toshkent shahri Yakkasaroy tumanidagi «Rakat» jome masjidida ado etdilar.

Muftiy hazratlari juma namozidan oldin yig‘ilgan jamoatga mav’iza qilib berdilar. Musulmonning musulmonga ehtiromi mavzusida qilingan go‘zal suhbat davomida Alloh taolo inson zotini azizu mukarram etib, borliqdagi barcha narsani insonga xizmat qildirib qo‘ygani, shunday ekan, insonlar ham o‘zaro ahl-inoq, mehr-muhabbatli, bir-birlariga doimo yordamchi bo‘lib hayot kechirishlari dinimiz amri ekani eslatib o‘tildi.

Ma’ruza asnosida Qur’oni karim va hadisi shariflar keltirib o‘tildi. Jumladan, mashhur sahobiy Abdulloh ibn Umar roziyallohu anhudan keltirilgan hadisda bunday deyiladi: “Men Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning Ka’ba atrofida tavof qilayotganlarini ko‘rdim. U zot Ka’baga qarab bunday der edilar: «Sen va sening hiding qanday ham go‘zal! Sen qanday ulug‘san va sening hurmating qanday buyuk! (Lekin) Muhammadning joni qo‘lida bo‘lgan Zotga qasamki, Alloh nazdida mo‘minning hurmati sening hurmatingdan ham ulug‘dir» (Imom Ibn Moja rivoyati).

Musulmon kishining Alloh nazdidagi hurmati mana shunday baland ekan, o‘zaro hurmat-ehtiromi ham shunga monand bo‘lishi ta’kidlandi. Manfaatli suhbat yakunida butun dunyo musulmonlari, xususan, xalqimizning o‘zaro ahil-inoqligi bundan ham ziyoda bo‘lishini so‘rab xayrli duolar qilindi.

Мулоқотда Шайх Нуриддин Холиқназар ҳазратлари мезбонни Туркий давлатлар муфтийларининг йиғилиши муваффақиятли ўтгани билан муборакбод этиб, икки мамлакат раҳбарларининг саъй-ҳаракатлари билан ҳамкорлик муносабатлари кенгаяётгани, айниқса, уламолар ўртасидаги ўзаро алоқалар янги босқичга кўтарилганини таъкидладилар.

Муфтий ҳазратлари мусулмон уммати олдидаги муҳим масалалар юзасидан замонавий фатволар, долзарб баёнотлар ва муҳим мурожаатлар қабул қилингани барча халқлар учун фойдали бўлишини таъкидладилар. Шунингдек, илмий анжуманда Сирожиддин Ўший Самарқандда Ҳанафий мазҳаби ва Имом Мотуридий ақийдаси бўйича устозлардан таълим олгани, Фарғона водийсида дин йўлида хизмат қилгани ва туркий халқлар учун муштарак уламо саналишини таъкидланганини алоҳида қайд этдилар.

Ўз навбатида Абдулазиз қори Зокиров Ўзбекистон муфтийсини “Олий Даражали Имом Бухорий” ордени билан мукофотлагани муносабати ила самимий қутлаш баробарида Туркий давлатлар муфтийлари йиғилишидаги фаол иштироки учун миннатдорлик изҳор этди. Шунингдек, у Рамазон ойи бошланиши, икки ҳайит кунини белгилаш ва муҳим фатволар эълон қилишда қардош муфтийлар доимо Ўзбекистон муфтийсининг хулосаларига таянишларини эътироф этди.

***

Bishkek safari davomida Oʼzbekiston musulmonlari idorasi raisi, muftiy Shayx Nuriddin Xoliqnazar hazratlari va Qirgʼiziston musulmonlari diniy idorasi raisi, muftiy Аbdulaziz qori Zakirov oʼrtasida ikki tomonlama uchrashuv oʼtkazildi.

Muloqotda Shayx Nuriddin Xoliqnazar hazratlari mezbonni Turkiy davlatlar muftiylarining yigʼilishi muvaffaqiyatli oʼtgani bilan muborakbod etib, ikki mamlakat rahbarlarining saʼy-harakatlari bilan hamkorlik munosabatlari kengayayotgani, ayniqsa, ulamolar oʼrtasidagi oʼzaro aloqalar yangi bosqichga koʼtarilganini taʼkidladilar.

Muftiy hazratlari musulmon ummati oldidagi muhim masalalar yuzasidan zamonaviy fatvolar, dolzarb bayonotlar va muhim murojaatlar qabul qilingani barcha xalqlar uchun foydali boʼlishini taʼkidladilar. Shuningdek, ilmiy anjumanda Sirojiddin Oʼshiy Samarqandda Hanafiy mazhabi va Imom Moturidiy aqiydasi boʼyicha ustozlardan taʼlim olgani, Fargʼona vodiysida din yoʼlida xizmat qilgani va turkiy xalqlar uchun mushtarak ulamo sanalishini taʼkidlanganini alohida qayd etdilar.

Oʼz navbatida Аbdulaziz qori Zokirov Oʼzbekiston muftiysini “Oliy Darajali Imom Buxoriy” ordeni bilan mukofotlagani munosabati ila samimiy qutlash barobarida Turkiy davlatlar muftiylari yigʼilishidagi faol ishtiroki uchun minnatdorlik izhor etdi. Shuningdek, u Ramazon oyi boshlanishi, ikki hayit kunini belgilash va muhim fatvolar eʼlon qilishda qardosh muftiylar doimo Oʼzbekiston muftiysining xulosalariga tayanishlarini eʼtirof etdi.

Анжуман доирасида Туркий давлатлар муфтийлари кенгаши ҳузуридаги Фатволар кенгаши ҳайъатининг мажлиси, «Имом Сирожиддин Ўший ва унинг исломий илмларга қўшган ҳиссаси» мавзусида халқаро илмий-амалий конференция, икки томонлама музокаралар, муборак қадамжоларга зиёратлар режалаштирилган.

Ушбу халқаро тадбирларда уммат бирлигини таъминлаш, туркий дунё диний идоралари ва мусулмонлари ўртасидаги алоқаларни янада мустаҳкамлаш, глобал муаммоларга биргаликда ечим топиш ва Ислом дини софлигини асраш каби муҳим масалалар муҳокама қилинади.

Маълумот ўрнида, Туркий давлатлар ташкилоти таркибига Ўзбекистон, Туркия, Озарбайжон, Қозоғистон ва Қирғизистон киради. Венгрия ва Туркманистон унинг фаолияти кузатувчиси ҳисобланади.

***

Joriy yilning 10-13 sentyabr kunlari Turkiy davlatlar muftiylari kengashining VI yig‘ilishi Bishkek shahrida bo‘lib o‘tadi. Unda O‘zbekiston musulmonlari idorasi raisi, muftiy shayx Nuriddin Xoliqnazar hazratlari, Turkiya diyonat ishlari boshqarmasi raisi, doktor Ali Erbosh, Ozarbayjon musulmonlari idorasi raisi, shayxulislom Ollohshukur Poshozoda, Qozog‘iston musulmonlari diniy idorasi raisi, bosh muftiy Navro‘zboy hoji Tag‘anuli, Qirg‘iziston musulmonlari diniy idorasi raisi, muftiy Abdulaziz qori Zokirov qatnashadi.

Anjuman doirasida Turkiy davlatlar muftiylari kengashi huzuridagi Fatvolar kengashi hay’atining majlisi, «Imom Sirojiddin O‘shiy va uning islomiy ilmlarga qo‘shgan hissasi» mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya, ikki tomonlama muzokaralar, muborak qadamjolarga ziyoratlar rejalashtirilgan.

Ushbu xalqaro tadbirlarda ummat birligini ta’minlash, turkiy dunyo diniy idoralari va musulmonlari o‘rtasidagi aloqalarni yanada mustahkamlash, global muammolarga birgalikda yechim topish va Islom dini sofligini asrash kabi muhim masalalar muhokama qilinadi.

Ma’lumot o‘rnida, Turkiy davlatlar tashkiloti tarkibiga O‘zbekiston, Turkiya, Ozarbayjon, Qozog‘iston va Qirg‘iziston kiradi. Vengriya va Turkmaniston uning faoliyati kuzatuvchisi hisoblanadi.

Ислом дини таълимотини кенг ёйиш, халқимизни дину диёнатли, ҳалол-пок, элу юртига муҳаббатли қилиб тарбиялаш, ёшларни рушду ҳидоятга бошлаш йўлидаги хизматлари инобатга олиниб, Ўзбекистон мусулмонлари идораси раиси, муфтий Шайх Нуриддин Холиқназар ҳазратлари Мустақиллигимизнинг ўттиз тўрт йиллик байрами муносабати билан Президент фармонига мувофиқ “Олий даражали Имом Бухорий” ордени билан тақдирландилар.

Буюк муҳаддис бобомиз Имом Бухорий номидаги ушбу мукофотнинг Муфтий ҳазратларига тақдим этилгани юксак эҳтиром ва улкан шарафдир. Зеро, Янги Ўзбекистон бунёдкори бўлган Президентимиз томонидан Шайх Нуриддин Холиқназар ҳазратларининг ушбу нуфузли мукофотга муносиб деб топилиши бежиз эмас. Аллоҳ таолонинг инояти ила Ватан равнақи, дин ривожи ва халқ саодати йўлидаги 35 йилдан зиёд вақт мобайнидаги меҳнат самарасидир.

Шайх Нуриддин Холиқназар ҳазратлари меҳнат қилиб келаётган қарийб 4 йиллик муфтийлик даврида амалга оширган энг асосий фаолият йўналишларини қуйида мухтасар баён этамиз.

Илм олиш ва халқ хизматидаги машаққатли йўл

Муфтий ҳазратлари зиёли оилада таваллуд топиб, мустабид тузум давридаги мураккаб шароитга қарамасдан, аввал Бухорои шарифдаги Мир Араб мадрасаси, кейин эса Имом Бухорий номидаги Тошкент ислом институтини “аъло” баҳоларга тамомлаб, ўзларининг ҳусни хулқлари, гўзал одоблари, самарали меҳнат фаолиятлари ва интизомли ҳаёт тарзлари билан барчага ибрат бўлиб келганлар. Ўз вақтида Андижон тиббиёт институти ва Фарғона давлат университетида ҳам таҳсил олганлар.

Шайх Нуриддин Холиқназар ҳазратлари пайғамбарларнинг меросхўри, шариат ходими сифатида ён-атрофни илм нури, маърифат зиёси билан ёритиб, оғир даврларда ҳам муроса йўлидан юриб, бир қўлда қалам, иккинчисида шариатни маҳкам тутиб, халққа хизмат қилиш мақсадида бутун илму салоҳиятлари, катта ҳаётий тажрибалари ва бор куч-қувватларини динимиз равнақи йўлига сафарбар қилдилар. Натижада Муфтий ҳазратларининг ваъз-насиҳатлари, руҳий тарбияга оид чиқишлари ва Расул алайҳиссаломнинг сийратларига оид гўзал суҳбатлари ила нафақат юртимиз мўмин-мусулмонлари, балки қардош халқлар ҳамда ўзбекзабон миллатлар ўртасида ҳам кучли воиз сифатида танилиб, “Нуриддин домла” номи ила маълуму машҳур бўлдилар.

Шундай фидокорона ва серқирра хизматларини инобатга олиб, Ўзбекистон мусулмонлари идораси Уламолар Кенгаши Шайх Нуриддин Холиқназар ҳазратларини 2021 йил октябрь ойида муфтий лавозимига сайлади. Муфтий ҳазратлари масъулиятли лавозимга киришганларининг дастлабки кунлариданоқ Диний идора таркибий тузилмаси тубдан янгиланиб, Фатво маркази ҳамда Ҳаж ва умра маркази ташкил этилди. Муҳим бўғинлар малакали, ташаббускор ва илғор кадрлар билан таъминланди, ходимларнинг шахсий фазилатларида тавозелик, тақво, хушмуомалалик шаклланиб, ўз вазифасига нисбатан фидойилик, жонкуярлик сифатлари сайқал топиб, жамоада уюшқоқлик, иноқлик ва аҳиллик фазилатлари намоён бўлди.

Марказий Осиёда ягона марказ

Холис эътироф этиш керак, нафақат Марказий Осиёда, айни пайтда Мустақил Давлатлар Ҳамдўстлиги давлатлари орасида ҳам ягона бўлган ва 2022 йил март ойида асос солинган Ўзбекистон мусулмонлари идораси қошидаги Фатво марказининг иш бошлашида Шайх Нуриддин Холиқназар ҳазратларининг ташаббуслари ва бевосита саъй-ҳаракатлари беқиёс.

Бугун алоҳида бинода жойлашган ушбу Фатво марказида 25 нафар етук уламо етти йўналиш – “Ақида”, “Ибодатлар”, “Оила ва ижтимоий масалалар”, “Ислом молияси”, “Тақвим ва қибла”, “Қўнғироқлар маркази”, “Ёзма мурожаатлар ва медиа” кабиларда фаолият юритмоқда. Диний савол-жавобларга ихтисослашган Колл-марказда бир неча мутахассислар ҳафтанинг ҳар куни турли масалалар юзасидан бериладиган саволларга жавоб қайтармоқда.

2025 йилдан ишлаш ёки ўқиш мақсадида чет давлатларда бўлиб турган ватандошларимизнинг саволларига ижтимоий тармоқлар орқали жавоб бериш имкони яратилди. Ижтимоий, молиявий ва оилавий масалаларда Марказга келган фуқароларнинг мурожаати доимо эътиборда. Бир кунда ўрта ҳисобда 1000 та саволга жавоб бераётган Марказ ўтган фаолият даврида бир миллиондан ортиқ саволга асосли жавобни тақдим этди. Таъкидлаш керакки, марказ фаолиятига қўшни ва хорижий давлатларнинг етук уламолари юқори баҳо бермоқдалар.

Фатво маркази фаолияти билан яқиндан танишган кишининг хаёлига Аллоҳ таолонинг: “Агар билмасангиз, зикр аҳлидан сўранг…” (“Наҳл” сураси 43-оят) деб марҳамат қилган ояти каримаси келади. Аминмизки, Шайх Нуриддин Холиқназар ҳазратлари ҳам айнан мўмин-мусулмонларнинг эътиқодий бирлигини таъминлаш, шаръий масалаларга бўлган эҳтиёжини қондириш, уларнинг маънавияти ва маърифатини янада юксалтириш мақсадида мазкур хайрли ишга бош бўлганлар.

Обод бўлаётган масжидлар

Сўнгги йилларда юртимизда барпо этилаётган муҳташам биноларга мос тарзда миллий меъморчиликни ўзида мужассам этган гўзал масжидлар юртимиз кўркига кўрк қўшмоқда. Ҳозирга қадар 114 та янги масжид рўйхатдан ўтказилиб, мўмин-мусулмонлар ихтиёрига топширилди, 389 та масжид қайтадан бунёд этилган бўлса, 227 таси жорий таъмирдан чиқарилди. Маърифат масканларида мўмин-мусулмонлар учун яратилган шарт-шароитлар барчанинг, хусусан хорижлик меҳмонларнинг ҳам ҳавасини келтираётгани айни ҳақиқат. Шундай тароватли масжидларни обод этиш ва қайта таъмирлаш ишлари Шайх Нуриддин Холиқназар ҳазратлари муфтий бўлиб сайланганларидан сўнг янада жадал тус олди. Аҳоли учун зарур бўлган ҳудудларда янги масжидлар очиш, фойдаланиш учун яроқсиз ҳолга келиб қолган жомеларни тубдан қайта қуриш ва таъмирлаш борасида эришилган натижалар ҳам киши қалбига катта қувонч киритади.

Зеро, Аллоҳ таоло Тавба сурасининг 18-оятида бундай марҳамат қилади: «Аллоҳнинг масжидларини фақат Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирган, намозни баркамол ўқиган, закот берган ва фақат Аллоҳдангина қўрққан кишилар обод қилурлар. Айнан ўшалар ҳидоят топувчилардан бўлишлари мумкин». Бу каби муждалар ҳадиси шарифларда ҳам келган бўлиб, масжид қурган ва обод этган кишига улуғ мукофотлар ваъда қилинган. Усмон ибн Аффондан ривоят қилинган ҳадиси шарифда бундай дейилади: Набий соллаллоҳу алайҳи вассалам: «Ким Аллоҳ таоло учун бир масжид қурса, Аллоҳ унинг учун жаннатда бир уй қуради», дедилар (Имом Муслим ривояти).

Имомлик мартабадир

Имом-хатибларнинг илмий салоҳияти, билим-кўникмаси ҳамда касб-маҳоратини ошириш борасида тизимли ишлар қилинмоқда. Ҳар йили 800-900 нафар имом-домланинг малакаси оширилиб, шу кунга қадар 3,5 минг нафар меҳроб эгаларининг илмий савияси янада юксалди.

Имомлик шараф ва мартаба бўлиб, айни пайтда жуда катта масъулиятли вазифадир. Пайғамбар алайҳиссалом: «Имом зомин (зиммасига олувчи), муаззин омонатдордир. Аллоҳим, имомларни тўғри йўлга бошлагин ва муаззинларни мағфират қилгин”, дея дуо қилганлар (Имом Абу Довуд ривояти).

Бугун Ўзбекистон мусулмонлари идораси тизимидаги 2 145 масжидда имом-хатиблар, имом ноиблари хизмат қилмоқда. Хатибларнинг 935 нафарини, ноибларнинг 393 нафарини олий маълумотли қилишга эришилди.

4 нафар фалсафа доктори (PhD) илмий даражасини олган ва 100 нафар магисратура йўналишини тамомлаган имом-домлалар халқ хизматида бўлмоқда.

Халқимизнинг диний саводхонлигини ошириш ва Ислом маърифатидан баҳраманд этиш мақсадида ҳар куни намоз олди ва ундан сўнг суҳбат ҳамда савол-жавобга алоҳида вақт ажратилаётгани янги жорий этилган анаънадир.

Бугун барқарор иш ҳақига эга бўлган ҳамда турли даражадаги моддий-молиявий рағбатлантиришлардан баҳра олаётган имом-хатиблар – ислом маърифатининг тарқатувчилари – илғор иш услубларини ўрганиш ва тажриба алмашиш мақсадида, Россия Федерацияси, АҚШ, Миср, Туркия, Иордания, БАА, Қозоғистон, Қирғизистон каби давлатларга хорижий сафарларга ҳам юборилмоқда.

14 ҳудуд, 160 туман ва шаҳарда аҳоли саводхонлигини ошириш, аёл-қизлар, ёшлар тарбиясини яхшилаш, оилаларни ислоҳ қилиш ва диний расм-русумларни тартибли ўтказиш билан шуғулланаётган отинойилар ҳам муносиб иш ҳақи билан таъминланган ҳолда бош имом-хатибларнинг аёл-қизлар масалалари бўйича ёрдамчилари сифатида самарали меҳнат қилмоқдалар.

“Қуръон ва тажвид” ўқув курслари фаолияти

Қуръони каримни ўрганиш, тиловат қилиш, оятлари мазмунини тафаккур ва тадаббур қилиш ҳар бир мусулмон учун чинакам саодат. Янги Ўзбекистондаги хайрли ислоҳотлардан яна бири мўмин-мусулмонларнинг Қуръони каримни тажвид қоидалари асосида ўқишни ўрганишга бўлган талаб ва истакларини инобатга олган ҳолда Ўзбекистон мусулмонлари идорасида “Қуръон ва тажвидни ўргатиш бўлими” ва ҳудудларда “Қуръон ва тажвид” ўқув курслари ташкил этилишидир.

Айни кунларда мамлакатимизнинг 28 ҳудудида “Қуръон ва тажвид” ўқув курслари фаолият юритмоқда. Ушбу бўлимга қироат илми бўйича ўнта ижоза соҳиби Шайх Алижон қори Файзуллоҳ Махдум ўғли раҳбар этиб тайинланган. Шу кунга қадар ушбу ўқув курсларида 70 мингдан зиёд юртдошимиз илм олди. Яна бир неча минг киши Қуръонни тажвид билан ўқиш бўйича савод чиқармоқда.

Мазкур бўлим юртимиз қориларини халқаро Қуръон мусобақаларига тайёрлаб, Саудия Арабистони, Миср, Туркия, Қатар, Қозоғистон каби давлатларда ташкил этилаётган Қуръони карим мусобақаларидаги иштирокларини таъминлашга ҳам эришди.

Диний таълимдаги қувончли янгиликлар

Мамлакатимизда ёшларимизга профессонал диний-таълим олишлари учун кенг имконият яратиш, мадрасаларда таълим сифатини ошириш ва дарс бериш учун хорижлик уламоларни жалб этиш йўналишларида бир қатор янгиликлар жорий этилди.

Алоҳида таъкидлаш лозимки, давлатимиз Раҳбари ташаббуслари билан Сурхондарё вилоятида Имом Термизий номидаги ислом институтининг ташкил этилиши билан юртимиздаги олий диний таълим муассасаларининг сони 4 тага етди.

Тошкент ислом институтида Магистратура босқичи йўлга қўйилиб, барча қулайликларга эга қўшимча бинолар ажратилди.

2000 нафарга яқин талаба Олий ва ўрта махсус ислом таълим муассасаларида таҳсил олади. Жумладан, 2025-2026 ўқув йилида олий диний таълим муассасаларида 742 нафар талабалар таҳсил олмоқда.

Ўзбекистон Республикаси Олий аттестация комиссияси илмий нашрлар рўйхатидан ўтган Тошкент ислом институти муассислигида «Ислом маърифати» илмий-адабий, маънавий-маърифий журнали чоп этиш йўлга қўйилди.

Ушбу институт илмий-тадқиқотчиларининг диссертация мавзуларини тасдиқлаш ва ҳимоя қилишгача бўлган жараёнларни амалга ошириш имкони яратилди.

Олий ва ўрта махсус ислом таълим муассасаларидаги талабаларга таълим берувчи профессор ўқитувчилар сони ва таркиби оширилиб, уларнинг жами сони 523 нафарга етказилди. Улар орасида DSc даражадаги 7 нафар педагог-ўқитувчи, 51 нафар PhD даражасидаги педагог-ўқитувчилар бор. Шунингдек, 6 нафар араб миллатига мансуб профессор-ўқитувчилар ҳам талабаларга сабоқ беришга жалб этилди.

Профессор-ўқитувчилар томонидан жорий ўқув йилида 10 га яқин ижтимоий-гуманитар фанлар ҳамда 20 тадан ортиқ мутахассислик фанлар бўйича янги авлод дарсликлари, монография, ўқув, ўқув-услубий қўлланмалар яратилиши йўлга қўйилди.

Ўзбекистон мусулмонлари идораси тизимида меҳнат қилаётган DSc илмий даражасига эга бўлганларга 50 фоиз, PhD илмий даражаси мавжудларга эса 30 фоиз устама ҳақ тўлаш жорий этилди.

Баҳоуддин Нақшбанд халқаро илмий-тадқиқот маркази таъсис этилиши натижасида илмий марказлар сони ҳам тўртта бўлди. Марказ илмий ходимлари томонидан бугунги кунгача 10 дан ортиқ маҳаллий ва хорижий конференцияларда иштирок этилди, 4 та семинар ташкил этилди, 18 та илмий-назарий мақолалар нашр этилди, 30 га яқин алломаларнинг илмий мероси тадқиқоти олиб борилмоқда.

“Кўкалдош”, “Хадичаи Кубро” мадрасалари ва Мир Араб олий мадрасаси замонавий шароитларга эга бўлган янги биноларга кўчиб ўтди. “Муҳаммад ибн Аҳмад ал-Беруний”, “Саййид Муҳйиддин махдум”, “Хожа Бухорий”, Мир Араб, “Жўйбори Калон” мадрасаларининг бинолари капитал таъмирланди.

Биргина 2024-2025 ўқув йилида 166 нафар Қуръони каримни тўлиқ ёдлаган талаба таълим муассасаларини муваффақиятли тамомлади. Уларнинг 16 нафари ижоза олди. 7 нафари эса халқаро Қуръони карим мусобақаларида муносиб иштирок этди.

Олий диний таълим муассасалари Hemis таълим тизимига уланди. Ўрта махсус диний таълим муассасаларида ўқув йилининг биринчи ярми якунига қадар мазкур платформага улаш ишлари режалаштирилган. Hemis ахборот тизимига уланиш натижасида профессор-ўқитувчи ва талабаларга қуйидаги имкониятлар яратилди:

– электрон ҳужжат алмашинуви йўлга қўйилди;
– my.gov.uz порталидан маълумотнома олиш имкони берилди;
– transfer.edu.uz тизими орқали ўқишни қайта тиклаш мумкин бўлди;
– ёшлар дафтарида рўйхатда турган ва ногиронлиги бор шахслар тегишли имтиёзлардан фойдалана олиши мумкин;
– mehnat.uz порталидан битирувчилар ҳақида маълумот олиш имконияти бор;
– diplom.edu.uz тизими орқали электрон диплом тақдим этиш имкони мавжуд.

Тошкент ислом институти ва Иордания Ҳошимийлар Қироллигининг “Ат-Танал ал-арабий” “Араб тилини билиш халқаро сертификати”ни берувчи ташкилоти ўртасида имзоланган англашув меморандуми асосида ушбу олий даргоҳда халқаро тил сертификатини бериш жорий этилди. Натижада бугунги кунга қадар 794 нафар фуқаро имтиҳон топшириб, уларнинг барчаси “Ат-Танал ал-арабий” “Араб тилини билиш халқаро сертификати”ни қўлга киритган. 

Интернет ва медиамаконда илму маърифат тарқатиш

Шайх Нуриддин Холиқназар ҳазратлари фаолиятлари давомида Интернет сайтлари ва ижтимоий тармоқларда диний, ижтимоий ва аҳлоқий мавзуларда мунтазам чиқишлар қиладилар. Муфтий ҳазратларининг видео ва аудио контентлари эълон қилинадиган ижтимоий тармоқлардаги канал ва саҳифаларининг жами обуначилари сони қарийб 3 миллионга етди. Биргина 2025 йилнинг биринчи ярмида контентлар кузатувлари сони 450 млн.ни ташкил этгани чиқишлар нақадар оммалашганига яққол далолат беради.

Ҳазратнинг ислом тарихи, сийрат ва комил инсон сифатларига оид чиқишлари азалдан қўшни мамлакатлар, хусусан, Қирғизистон, Қозоғистон ва Тожикистонда истиқомат қиладиган ўзбекзабон кишиларнинг севиб тинглайдиган мавъизаларига айланган. Айниқса, “Тасаддуқ, Ё Расулуллоҳ” номли туркум суҳбатлари қардош халқларнинг доимий эшитадиган мавзуси саналади.

Марказий Осиё давлатларининг аксар муфтийлари Ўзбекистон муфтийсини шаръий, ақидавий ва ижтимоий масалаларда ўзларининг муҳим маслаҳатгўйлари деб ҳисоблашади. Айниқса, Рамазон ойи ва ҳайитини белгилашда Ўзбекистон томонининг хулосасига алоҳида эътибор қаратишади.

Шу ўринда алоҳида таъкидлаб ўтиш лозим, Миср, Туркия, Россия Федерацияси, Жанубий Корея, Қозоғистон ва Қирғизистон каби давлатларда иш ёки ўқиш билан бўлиб турган меҳнат мигрантларимиз ҳам ўз эътиқодлари талабидан келиб чиққан ҳолда Шайх Нуриддин Холиқназар ҳазратларининг видео ва аудио маърузаларини ихлос билан кузатиб боришади. Муфтий ҳазратларининг мухлислари ватандан ташқарида ҳам бир неча миллионни ташкил этади. Шу боис, у кишининг хорижий сафарлари мобайнида қадам ранжида қилган барча жоме масжидлар минглаб ватандошлар ва хорижлик мухлислар қуршовида бўлади.

Шайх Нуриддин Холиқназарнинг халқаро ташкилотлар фаолиятидаги долзарб мавзулардаги чиқишлари кенг жамоатчилик ва дунёнинг етакчи уламолари томонидан ҳам қўллаб-қувватланиб келаётганлиги айни ҳақиқат. Масалан, Мусулмон донишмандлар кенгашининг muslim-elders.com сайт ва ижтимоий тармоқларидаги мусулмон уммати бирлиги, адолат ва тенглик тўғрисидаги мурожаатлари барча мусулмон мамлакатларининг олимлари ва экспертларида катта қизиқиш уйғотди. Араб тилида эълон қилинган мазкур чиқишлар ташкилотларга аъзо бўлган бошқа уламолар чиқишларига нисбатан бир неча ўн минг марта кўп кўрилгани ҳамда илиқ муносабатларга сазовор бўлганига бевосита гувоҳмиз.

Шайх Нуриддин Холиқназарнинг мусулмон дунёсида катта нуфузга эга бўлган Ислом ҳамкорлик ташкилотининг «OIC Journal» журнали, Иорданиянинг марказий “Аммон” веб-нашридаги илмий мақолалари, шунингдек, араб нашрларида, хусусан, Саудия Арабистони ва Миср матбуотида кенг ёритилган чиқишлари (cgscholar.com, muslim-elders.com, swiftnewz.com, aawsat.com, arab-sahafahh-net, news.gulf365.net, www.al-madina.com, www.alriyadh.com, shahdnow.sa, www.unitedmuslimworld.com, www.youm7.com, www.elmwatin.com, www.alalam.ir, www.uaebarq.ae) ҳам алоҳида эътиборга молик.

Юртимизда фаолият юритаётган телерадиоканаллар, жумладан, “Ўзбекистон 24”, “Ўзбекистон”, “ЎзРепорт”, “Маданият ва маърифат”, “Маҳалла”, “МY 5 (Менинг юртим)”, “Севимли” ва “Миллий” сингари кабилар томонидан эфирга узатиладиган дастурларда ҳам ўз чиқишлари билан мунтазам иштирок этади.

Ўзбекистон мусулмонлари идораси ва унинг тасарруфидаги ташкилотлар томонидан юритиладиган сайтлар сони 48 та, “Мета” ижтимоий тармоғида – 335 та саҳифа, “Instagram” ижтимоий тармоғида – 152 та, “Telegram” мессенджерида – 1570 та канал/ 1733 та гуруҳ, “Youtube” платформасида – 134 канални ташкил этади. Мазкурларнинг доимий обуначилари сони 16,5 млн. нафарга етди. Медиа макондаги “Қуръон сабоқлари”, “Онлайн диний савол-жавоб” каби тўғридан-тўғри эфирлари ва фойдали лойиҳалар омма эътиборини қозонган.

Муфтий ҳазратлари руҳий тарбия, одоб-аҳлоқ, ихлос, самимийлик, шукроналик, илм-маърифат, фарзанд тарбияси, ота-онани эъзозлаш, устозга эҳтиром, Ватанга муҳаббат туйғуси каби мавзулар гўзал тарзда баён қилинган бир нечта адабиётларни таълиф этдилар. “Ихлос – амаллар зийнати”, “Исломда ватан тушунчаси”, “Ҳаж – буюк ибодат”, “Тасаддуқ, ё Расулуллоҳ”, “Умра – улуғ амал”, “Фитна – кўз илғамас хатар”, “Никоҳ йўриқномаси”, “Рамазон – ғанимат ой”, “Аллоҳ мени кўриб турибди”, “Раббоний нидолар”, “Эй бандаларим”, “Ёшларга насиҳатим”, “Инсон қадри”, ҳаммуаллифликда «Фатволар тўплами» (1, 2-жузлар), «Рўзага оид фатволар», «Таҳоратга оид фатволар», “Намозга оид фатволар”, “Қурбонликка оид фатволар”, “Закотга оид фатволар” ва «Фиқҳ ва ақидага оид ихтилофли масалалар ечими» сингари 20 та китоби нашр этилган.

“Янги Ўзбекистон”, “Халқ сўзи” каби марказий босма нашрлар ҳамда “Ҳидоят”, “Мўминалар”, “Ислом нури” сингари диний-маърифий нашрларда маънавий-маърифий мавзулардаги мақолалари нашр этилган.

Шайх Нуриддин Холиқназар ҳазратлари Диний идоранинг даврий нашрлари (“Ҳидоят”, “Мўминалар”, “Ислом нури”) Таҳрир ҳайъати раиси сифатидаги фаолиятлари натижасида газета ва журналлар ҳар ойда чоп этиладиган адади ўртача 150 минг нусхага етди. Мазкур даврий нашрларнинг жами адади бир йилда 1 млн. 800 минг тани ташкил этади.

Юртимизда жуда кўп қўлёзма китоблар жамланган бўлиб, уларнинг бир қисми Диний идора кутубхона-музейида сақланади. Қўлёзмалар фондида араб, форс-тожик, эски ўзбек, эски турк тили ва бошқа шарқ тилларида битилган 3 мингдан зиёд қўлёзма, 9 мингдан ортиқ тошбосма ва 8 мингдан ортиқ янги нашрлар мавжуд. Энг ноёб қўлёзмалар ҳисобланган VII асрга тегишли “Ҳазрати Усмон Мусҳафи” ва “Катта Лангар Қуръони” яхши ҳолатда сақланмоқда. “Катта Лангар Қуръони” франциялик мутахассислар томонидан таъмирланиб, айрим саҳифалари Париждаги “Лувр” музейи ва Жидда шаҳридаги нуфузли кўргазмаларда намойиш этилди.

Мусулмон олами билан самарали ҳамкорлик

Шайх Нуриддин Холиқназар жанобларининг дунёда тинчликни қарор топтириш, халқлар ўртасидаги биродарликни мустаҳкамлаш, бағрикенглик ва миллатлараро тотувлик йўлидаги салмоқли хизматлари ва юртимиздаги диний-маърифий ислоҳотлар муносиб эътироф этилиб, Муфтий ҳазратлари халқаро ташкилот ҳисобланган Абу Даби тинчлик форуми (БАА), Халқаро мусулмон уламолари кенгаши (Қатар), Мусулмон донишмандлар кенгаши (БАА), Исломий фиқҳ академияси ва Ислом олами уюшмаси (Саудия Арабистони) аъзолигига қабул қилиндилар.

Мазкур ташкилотларга аъзолик Ўзбекистоннинг мусулмон дунёси билан ўзаро ҳамкорлигини янада кучайтириш, муаммоларга ечим топиш ва ислом умматининг бирдамлигини мустаҳкамлашда муҳим омил бўлиб хизмат қилмоқда.

Саудия Арабистони, Миср Араб Республикаси, Бирлашган Араб Амирлиги, Жанубий Корея, Финландия, Озарбайжон, Туркия, Қозоғистон, Қирғизистон ва Афғонистон давлатларидаги йирик халқаро тадбирлар ва кенг аҳоли вакиллари билан учрашувларда тинчлик, дўстлик, меҳр-оқибат, инсонпарварлик ва бағрикенглик борасидаги ташаббуслари билан мусулмон оламида эътибор қозонган Шайх Нуриддин Холиқназар Имом Мотуридий халқаро илмий-тадқиқот марказининг Халқаро Илмий ҳайъати раиси вазифасига сайланди ҳамда Ўзбекистон халқаро исломшунослик академияси Илмий кенгаши томонидан “Фахрий доктор” илмий унвонига муносиб деб топилди.

Ҳаж ва умра жаннатга етакловчи амаллар

Ҳаж ва умра сафарларини уюштириш, зиёратчиларга хизмат кўрсатиш ва ибодатларни динимиз аҳкомларига мувофиқ адо этишни ташкил этиш ишлари сифат, мазмун ва хизматлар жиҳатидан янги босқичга кўтарилди. Ўзбекистон мусулмонлари идораси ҳузурида “Ҳаж” ва “Умра” тарбирларини ташкил этиш ва ўтказиш маркази ташкил этилди.

Таъкидлаш жоизки, ҳаж зиёратчилари сони аввалгига қараганда 3 карра оширилди. Сўнгги йилларда ҳар йили 15 минг нафар фуқаро улуғ амални бажараётган бўлса, охирги йилларда жами 75 мингдан зиёд юртдошимиз ҳаж қилиш бахтига эришди. 2024 йилда 800 минг нафар ҳамюртимиз умра амалини адо этди.

Янги Ўзбекистон зиёратчилари учун муборак заминдаги шароитлар сифат ва хизмат кўрсатиш жиҳатидан юқори даражага олиб чиқилди. Юртдошларимиз муборак амалларни рисоладагидек адо этишлари учун барча шароитлар муҳайё қилинди. Хусусан, меҳмонхоналарда замонавий ва қулай шароитлар ҳозирланди, шунингдек, тиббиёт хонаси ва ишчи гуруҳи штаби ташкил этилган бўлиб, малакали шифокорлар ва тажрибали мутахассислар узлуксиз зиёратчилар хизматида бўлмоқда. Ҳарами шарифга 24 соат давомида автобус қатновлари йўлга қўйилмоқда.

Айтиш жоизки, зиёратчиларимиз ҳаж ибодатини бекаму кўст адо этишлари учун Мино, Арофат ва Муздалифа водийларида ҳам шароитлар яхшиланди. Хусусан, Арафот ҳудудидаги чодирлар ёпиқ тарзда барпо этилди. Уларнинг атрофи иссиқ ўтказмайдиган панеллар билан ўралди, совутиш тизими ўрнатилди, гилам ва тўшаклар солинди.

Ҳаж мавсуми давомида муҳтарам Президентимиз муфтий Шайх Нуриддин Холиқназар ҳазратлари билан телефон мулоқоти қилиб, ҳожилар учун яратилган шароитлар, нуронийларнинг саломатлиги ва кайфияти ҳақида сўрашлари хайрли анаъна тусига кирди. Ўз навбатида мана шундай эҳтиром ва ғамхўрлик учун ҳожилар Ўзбекистонга қайтгач, маҳаллаларда ижтимоий муҳитни мустаҳкамлаш, эҳтиёжманд инсонларга кўмак бериш, ёшларни илм-маърифатга тарғиб этишда намуна кўрсатиш ишларида ибрат кўрсатмоқдалар.

Мана шундай саъй-ҳаракатлар юртимиздаги “Инсон қадри – улуғ”, деган юксак тамойил фуқароларимиз дунёнинг қайси бурчагида бўлса ҳам амалда эканини яққол намоён этади.

«Эй туркий элим…»

Қадимий турк давлати асосчиларидан бири Билга Хоқон туркий халқларга юзланиб: “Эй туркий элим, ўзлигингга қайт, ўзингни англа – янада юксалгайсан!” – деган эди. Бугун ана шу тарихий ҳайқириқ яна баралла янграмоқда. Бу жараёнда Туркий Давлатлар Ташкилотига аъзо давлатларнинг Мусулмонлар идоралари ҳамкорлиги ҳам жадал ривожланмоқда. Туркий давлатлар муфтийлари орасида Ўзбекистон муфтийсининг чиқишлари эса алоҳида эътиборга молик. 2021 – 2024 йилларда бўлиб ўтган муфтийлар йиғилишидаги чиқишлар қардош уламолар томонидан қизғин хайриҳоҳлик ила қўллаб-қувватланди. Жумладан, Туркий давлатлар Фатво ҳайъатини тузиш, ҳар йили анаънавий илмий анжуман ўтказиш ва Исломнинг терроризмга қарши муносабатини англатиш борасидаги таклифлар амалиётга тадбиқ этилди.

Ташқи алоқалар йўналишида Туркия, Сингапур, Покистон, Озарбайжон, Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон, Туркманистон каби давлат раҳбарлари билан мулоқот, халқаро ташкилот ва идора раҳбарлари билан учрашув, чет эл давлат элчилари билан музокаралар, турли мамлакат муфтийлари билан ҳамкорлик ҳамда халқаро анжуман ва тадбирларда фаол иштирок этган Шайх Нуриддин Холиқназар жаноблари ЮНИСЕФ ташкилоти ҳамда Жанубий Корея, Туркия, Литва, Беларусь, Қозоғистон, Қирғизистон, Кавказ мусулмонлари идораси билан ҳамкорлик меморандумлари имзоланишида ташаббускор бўлганлар.

Давлатимиз раҳбарининг саъй-ҳаракатлари асосида Миср Араб Республикаси ва Бирлашган Араб Амирлигидаги нуфузли ташкилотлар билан долзарб йўналишларда “Йўл харитаси” тузилиб, диний-маърифий соҳада ҳам муҳим ишлар амалга оширилмоқда.

Меҳр-мурувват, хайру саховат ишларининг кўлами кенг

Муҳтарам Президентимиз ташаббуслари билан юртимизда камбағалликни қисқартириш, кам таъминланган, боқувчисини йўқотган оилаларга кўмаклашиш, уларнинг ҳолидан хабар олиш, жисмоний имконияти чекланган фуқароларга ёрдам қўлини чўзишдек савобли ишлар тизимли йўлга қўйилган.

Бундай хайрли ишларга динимиз ҳам тарғиб қилади. Аллоҳ таоло Қуръони каримда: «Молларини Аллоҳ ризолигини истаб, самимий дилларидан чиқариб сарф қиладиган кишилар адирдаги боққа ўхшар: унга жала қуйгач, ҳосилини икки баробар етиштирар. Агар унга жала ёғмаган бўлса, томчилаб ёққан ёмғир ҳам (ўзига яраша ундирар). Аллоҳ қилаётган амалларингизни кўриб турувчидир» (“Бақара” сураси, 265-оят) деб марҳамат қилади.

Ўзбекистон мусулмонлари идораси ва “Вақф” хайрия жамоат фонди ҳамда соҳа ходимлари ташаббуси билан ҳомийларни жалб этган ҳолда аҳолининг ижтимоий ҳимояга муҳтож қатлами, моддий кўмакка муҳтож оилалар, ёлғиз кексалар, боқувчисини йўқотганлар, етимлар, ногиронлиги бор шахслар ва Меҳрибонлик уйларига ҳар йили ўрта ҳисобда 170 млрд. сўм миқдоридаги хайрия ишлари амалга оширилади.

“Одамий эрсанг, демагил одами, ониким, йўқ халқ ғамидин ғами”

Ушбу ҳикматни ҳаёт қоидасига айлантирган Ҳазрати Алишер Навоий ҳам, “Бори элга яхшилиғ қилғилки, мундин яхши йўқ”, дея тақдир ва тадбирни бирлаштирган Заҳириддин Муҳаммад Бобур ҳам оддий одамлар билан доимий мулоқот қилиб, уларни қийнаётган муаммоларни ҳал этишни олий мақсад, ҳаёт мазмуни, деб билган.

Давлатимиз раҳбари бугун барчамизни халқ қалбига қулоқ солишга, инсонларнинг дарду ташвишларини астойдил тинглашга, муаммоларини ҳал қилишда амалий ёрдам беришга даъват этаётгани, буюк шоиримиз айтганидек, қучоқ очиб халқ ичига бориш, унинг армонларини ушалтириш, орзуларини рўёбга чиқаришдек улуғ мақсадларга хизмат қилади.

Янги Ўзбекистонда Ислом дини таълимоти ва миллий қадриятларимиздан сув ичаётган “Инсон қадри” тамойили умуммиллий ҳаракатга айланди. Ҳақ таоло Моида сурасида хушхабар ўлароқ айтади: «Аллоҳ яхшилик қилувчи бандаларини яхши кўради». Мана шу илоҳий кўрсатмага ҳамоҳанг равишда ўлкамизда “Одамларни ҳаётдан рози қилиш – асосий мезон” деган эзгу шиор асосида амалга оширилаётган ҳар бир иш эл-юртга манфаатли бўлмоқда.

Муфтий ҳазратлари халқ билан мулоқот қилиб, одамларнинг дарду ташвишлари билан яшаш ва ишлаш йўлида самарали меҳнат қилмоқдалар. Жумладан, ҳар ҳафтанинг чоршанба куни Диний идорада, барча масжидларда ҳамда алоҳида режа асосида олис ва чекка туман-шаҳарларидаги сайёр учрашувлар чоғида маҳаллалардаги фуқаролар билан дилдан суҳбатлар, жоме масжидлар қавмига мавъизалар қилинади. Бир йилда ўрта ҳисобда тизимдаги мутасаддилар томонидан 100 минг фуқаро қабул қилинади.

Сафарлар давомидаги кенг халқ оммаси билан маънавий-маърифий учрашув, аҳоли вакиллари билан юзма-юз мулоқотлар, жоме масжидларда чиройли мавъизалар билан бирга эҳтиёжманд оилалар ҳолидан хабар олиб, уларга моддий ва маънавий ёрдам кўрсатиб келинаётган ишлардан халқимиз мамнун бўлмоқда.

Дарҳақиқат, дини мубинимизда муҳтожларга ёрдам қўлини чўзишга доимо тарғиб этилади. Муфтий ҳазратлари мана шундай инсонлар билан дилдан суҳбат қилиб, ҳадялар ила уларнинг дилларини равшан этмоқдалар. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам бир ҳадисларида: “Аллоҳ таолога фарзлардан кейинги энг севимли амал мусулмоннинг қалбига хурсандлик киргизишдир”, деганлар.

Ҳазрат Алишер Навоий айтадилар:
Кимки бир кўнгли бузуқнинг хотирин шод айлагай,
Онча борким, Каъба вайрон ўлса, обод айлагай.

Ҳа, мана шундай фуқаролар билан юзма-юз мулоқот, сайёр учрашув ва хайрия ишлари орқали инсонларнинг синиқ кўнгилларини кўтариб, дилларига мамнунлик улашиш ҳар бир виждонли инсон учун ҳузурбахш амаллардан ҳисобланади.

Рағбат – хайрли ишларга мадад

Шайх Нуриддин Холиқназар ҳазратлари муфтийлик фаолиятларидаги мана шундай салмоқли ишлар ва юртимизда амалга оширилаётган кенг кўламли ислоҳотларнинг муносиб эътирофи сифатида халқаро миқёсда Россия марказий диний идорасининг “Ал-Игтисам” (“Ҳамжиҳатлик”) медали, Қирғизистон мусулмонлари диний идорасининг “Ынтымак” (Бирдамлик) медали, Шимолий Кавказ мусулмонларини мувофиқлаштириш марказининг “Уммат олдидаги хизматлари учун” ордени, “Қозоғистон мусулмонлари диний бошқармаси 30 йиллиги” медали, республика миқёсида эса “Ўзбекистон Конституциясининг 30 йиллиги” эсдалик нишони ва “Диний бағрикенглик” кўкрак нишони билан тақдирландилар.

Шубҳасиз, Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг 2025 йил 23 августдаги Фармони асосида Мустақиллигимизнинг ўттиз тўрт йиллик байрами муносабати билан Шайх Нуриддин Холиқназар ҳазратлари «Олий даражали Имом Бухорий» ордени ва ўтган қисқа даврда ўн нафар уламоларимиз “Имом Бухорий” ордени билан тақдирланишлари эса энг шарафли мукофот, жуда катта эҳтиром ва улкан тарихий воқеа бўлди.

Эътироф этамизки, муҳтарам Президентимиз томонларидан дин пешволарига кўрсатилаётган бундай эҳтиром диний соҳага қаратилаётган эътиборнинг ёрқин ифодаси бўлиб, инсон қадри улуғланган Янги Ўзбекистонда уламолар қадр топди, муносиб эътироф этилди.

Бундай оламшумул воқеа она Ватан ободлиги ва дин ривожи йўлида хизмат қилаётган уламои киромлар, устозу мударрислар ва имом-домлаларга бўлган эътибор ортаётганининг ёрқин исботидир.

Уламоларга кўрсатилаётган шундай эътиборнинг нечоғли хайрли экани қуйидаги ҳикматда ўз ифодасини топган. Улуғ зотлардан бири Товус раҳматуллоҳи алайҳ отасидан қуйидагича ривоят қилган: «Тўрт кишини ҳурмат қилиш суннатдир: олим, ёши улуғ инсон, подшоҳ ва ота» (Имом Абдураззоқ ривояти).

Хулоса

Тўрт йил – тарих саҳнида жуда қисқа фурсат. Лекин шу йилларга улкан муваффақиятларни сиғдира олиш фақат Аллоҳ таолонинг инояти ҳамда юрт Раҳбарининг адолати, қўллаб-қувватлови ила амалга ошиши мумкин.

Таъкидлаганимиздек, Шайх Нуриддин Холиқназар ҳазратлари муфтийлик лавозимига сайланишлари билан, аввало, ниятни холис қилиб, «Ватан учун, миллат учун, халқ учун» хайрли ишларга ихлос ва тақво билан уммат саодати йўлида енг шимарганлар. Дарвоқе, буюк муҳаддис бобомиз ўзининг шоҳ асари – «Саҳиҳи Бухорий»нинг дастлабки ҳадисини «Амаллар ниятларга кўрадир», деган муборак ҳадис билан бошлаганлар. Исломнинг мадори деб аталувчи ана шу ҳадисни қалбига жо қилган Муфтий ҳазратларига «Олий даражали Имом Бухорий» ордени тақдим этилиши, у кишининг фаолиятлари давомида эришган натижалари самараси, десак айни ҳақиқатни айтган бўламиз.

Фурсатдан фойдаланиб, Муфтий ҳазратларини яна бир бор олий мукофот билан қутлаймиз. Аллоҳ таоло у кишининг дин ривожи, Ватан равнақи ва мусулмон умматининг саодати йўлидаги хизматларига улкан муваффақиятлар ато этсин, омин Ё Роббал аламийн.

Ўзбекистон мусулмонлари идораси Уламолар Кенгаши
2025 йил 3 сентябрь / Ҳижрий 1447 йил 11 рабиъул аввал

Шайх Равиль Гайнутдин юртимизнинг ислом тамаддунига қўшган беқиёс ҳиссасини эътироф қилиш баробарида Имом Бухорий, Имом Термизий каби улуғ зотлар, Самарқанд, Бухоро, Хива каби тарихий шаҳарлар мусулмон олами эътиборини қозонгани, қадамжо ва мақбаралар дунё зиёратчиларини ўзига жалб этишини айтди. Шунингдек, Россия муфтийси Бухорои шарифдаги Мир Араб мадрасасида таълим олгани, унга юртимиз уламолари устозлик қилганини айтиш баробарида халқимизнинг одамийлигини, меҳмондўстлиги ва самимийлигини алоҳида таъкидлади.

Шайх Нуриддин Холиқназар ҳазратлари ўлкамиздаги диний-маърифий соҳадаги ўзгаришларни баён этиш баробарида диний идоралар ўртасида давомли алоқалар йўлга қўйилгани, биргина шу йилнинг ўзида юртимиз уламолари Россия Федерациясига бир неча бор сафар қилиб, тадбирларда ватандошларимиз билан суҳбатлар ўтказганини айтиб ўтдилар.

Учрашувда икки мамлакат диний идоралари ўртасида Англашув меморандуми имзоланди. Унда Ўзбекистон ва Россия мусулмонлари ўртасида диний-маърифий, илмий-маданий ва бошқа соҳалардаги ҳамкорликни мустаҳкамлашга эътибор қаратилган. Кўп сонли Ўзбекистон фуқаролари вақтинча бўлиб турган Россия ҳудудларида маърифий учрашувлар ўтказиш, имом-хатибларни жалб этиш, диний таълим ва илмий тадқиқотлар борасида ҳамкорлик қилиш, хусусан, томонларнинг таълим муассасаларида олий диний таълим муассасалари талабалари амалиёти ҳамда имом-хатиблар учун малака ошириш курслари ташкил этиш кўзда тутилган.

Учрашув дўстона руҳда ўтди ва мулоқот якунида томонлар эсдалик совғалари алмашдилар.

***

Braziliya poytaxtida xizmat safari bilan bo‘lib turgan O‘zbekiston musulmonlari idorasi raisi, muftiy Shayx Nuriddin Xoliqnazar hazratlari Rossiya Federatsiyasi musulmonlari diniy idorasi raisi, muftiy Shayx Ravil Gaynutdin bilan uchrashuv o‘tkazdilar.

Shayx Ravil Gaynutdin yurtimizning islom tamadduniga qo‘shgan beqiyos hissasini e’tirof qilish barobarida Imom Buxoriy, Imom Termiziy kabi ulug‘ zotlar, Samarqand, Buxoro, Xiva kabi tarixiy shaharlar musulmon olami e’tiborini qozongani, qadamjo va maqbaralar dunyo ziyoratchilarini o‘ziga jalb etishini aytdi. Shuningdek, Rossiya muftiysi Buxoroi sharifdagi Mir Arab madrasasida ta’lim olgani, unga yurtimiz ulamolari ustozlik qilganini aytish barobarida xalqimizning odamiyligini, mehmondo‘stligi va samimiyligini alohida ta’kidladi.

Shayx Nuriddin Xoliqnazar hazratlari o‘lkamizdagi diniy-ma’rifiy sohadagi o‘zgarishlarni bayon etish barobarida diniy idoralar o‘rtasida davomli aloqalar yo‘lga qo‘yilgani, birgina shu yilning o‘zida yurtimiz ulamolari Rossiya Federatsiyasiga bir necha bor safar qilib, tadbirlarda vatandoshlarimiz bilan suhbatlar o‘tkazganini aytib o‘tdilar.

Uchrashuvda ikki mamlakat diniy idoralari o‘rtasida Anglashuv memorandumi imzolandi. Unda O‘zbekiston va Rossiya musulmonlari o‘rtasida diniy-ma’rifiy, ilmiy-madaniy va boshqa sohalardagi hamkorlikni mustahkamlashga e’tibor qaratilgan. Ko‘p sonli O‘zbekiston fuqarolari vaqtincha bo‘lib turgan Rossiya hududlarida ma’rifiy uchrashuvlar o‘tkazish, imom-xatiblarni jalb etish, diniy ta’lim va ilmiy tadqiqotlar borasida hamkorlik qilish, xususan, tomonlarning ta’lim muassasalarida oliy diniy ta’lim muassasalari talabalari amaliyoti hamda imom-xatiblar uchun malaka oshirish kurslari tashkil etish ko‘zda tutilgan.

Uchrashuv do‘stona ruhda o‘tdi va muloqot yakunida tomonlar esdalik sovg‘alari almashdilar.

Конференцияда Халқаро ислом фиқҳи академияси Бош котиби Қутуб Мустафо Сано, Россия Федерацияси мусулмонлари диний идораси раиси, муфтий Шайх Равиль Гайнутдин, Миср Бош муфтийси маслаҳатчиси Иброҳим Нажм, Муҳаммад бин Зоид номидаги гуманитар фанлар университети ректори Халифа Муборак ал-Доҳарий ва Бразилия мусулмон уюшмалари федерацияси вице-президенти Али Ҳусайн ал-Зоҳби каби давлат ва дин арбоблари, уламолар ўз маърузалари билан чиқиш қилдилар.

Шайх Нуриддин Холиқназар ҳазратлари бутун дунёда мураккаб вазият ҳукм сураётган, айниқса, инсоният турли қийинчилик ва муаммоларга дуч келаётган бир паллада зиёлилар, дин пешволари ва уламоларнинг ўзаро муштарак мақсадларда саъй-ҳаракат қилиши ҳамда дунё халқларини тинчлик, биродарлик, аҳилликка даъват этишлари жуда долзарб эканига урғу қаратдилар.

Шунингдек, Муфтий ҳазратлари Ислом маърифатини кенг тарғиб этиш, миллатлар ўртасидаги ҳамжиҳатлик ва ўзаро тотувликни мустаҳкамлаш ҳамда динимиз таълимотини илмий жиҳатдан чуқур ўрганиш борасидаги Ўзбекистон тажрибаси ва диний-маърифий соҳадаги ислоҳотларнинг мазмун-моҳиятини иштирокчилар эътиборига баён этдилар.

***

Rio-de-Janeyro shahrida bo‘lib o‘tgan xalqaro anjumanda O‘zbekiston musulmonlari idorasi raisi, muftiy Shayx Nuriddin Xoliqnazar hazratlari dunyoda tinchlik-osoyishtalikni ta’minlash va musulmon ummati hamjihatligi yo‘lida ulamolar hamkorligi zarurligi to‘g‘risida nutq so‘zladilar.

Konferensiyada Xalqaro islom fiqhi akademiyasi Bosh kotibi Qutub Mustafo Sano, Rossiya Federatsiyasi musulmonlari diniy idorasi raisi, muftiy Shayx Ravil Gaynutdin, Misr Bosh muftiysi maslahatchisi Ibrohim Najm, Muhammad bin Zoid nomidagi gumanitar fanlar universiteti rektori Xalifa Muborak al-Dohariy va Braziliya musulmon uyushmalari federatsiyasi vitse-prezidenti Ali Husayn al-Zohbi kabi davlat va din arboblari, ulamolar o‘z ma’ruzalari bilan chiqish qildilar.

Shayx Nuriddin Xoliqnazar hazratlari butun dunyoda murakkab vaziyat hukm surayotgan, ayniqsa, insoniyat turli qiyinchilik va muammolarga duch kelayotgan bir pallada ziyolilar, din peshvolari va ulamolarning o‘zaro mushtarak maqsadlarda sa’y-harakat qilishi hamda dunyo xalqlarini tinchlik, birodarlik, ahillikka da’vat etishlari juda dolzarb ekaniga urg‘u qaratdilar.

Shuningdek, Muftiy hazratlari Islom ma’rifatini keng targ‘ib etish, millatlar o‘rtasidagi hamjihatlik va o‘zaro totuvlikni mustahkamlash hamda dinimiz ta’limotini ilmiy jihatdan chuqur o‘rganish borasidagi O‘zbekiston tajribasi va diniy-ma’rifiy sohadagi islohotlarning mazmun-mohiyatini ishtirokchilar e’tiboriga bayon etdilar.