Хулуъ сўзи луғатан “кийим ечиш” деган маънода ифодалайди. Шариатда эса хотин кишининг арз қилиб, бир нарса бериб, эри билан ажрашишига хулуъ дейилади. Чунки эр-хотин Қуръон таъбири ила бир-бирига кийим ўрнида бўлади. Шу сабабдан мана шу луғавий маънодаги сўз билан қўлланилади.

Аллоҳ таоло Бақара сурасида: Бас, агар икковларининг Аллоҳнинг чегараларида тура олмаслигидан қўрқсангиз, хотин берган эвазда икковларига гуноҳ йўқдир. Ушбулар Аллоҳнинг чегараларидир. Бас, уларни бузманг. Ва ким Аллоҳнинг чегараларини бузса, бас, ўшалар, ана ўшалар золимлардир, деган (229-оят).

Ушбу ояти карима асосида Ислом шариатида хулуъ ҳукми жорий қилинган. Эр-хотин бирга яшашларининг иложи қолмаса, агар бирга турсалар, гуноҳ иш содир бўлиши муқаррар бўлиб қолса, хотин ажрашишни истаса, эрига фидя (тўлов) бериб, уни рози қилиб, ажрашиб кетиши жоиздир.

Ислом динида биринчи хулуъ Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам замонларида содир бўлди. Ибн Аббос розияллоҳу анҳумодан ривоят қилинади:

Собит ибн Қайснинг хотини Набий соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ҳузурларига келиб: Эй Аллоҳнинг Расули! Мен унга хулқда ҳам, динда ҳам бир айб қўя олмайман, лекин Исломда куфрон бўлишини (яъни эримни ёқтирмаганим учун унга итоатсизлик қилиб, гуноҳкор бўлишни) ҳам истамайман, деди. Шунда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: (Сенга маҳр қилиб берган) боғини унга қайтариб берасанми? дедилар. Ҳа, деди аёл. У зот (Собит ибн Қайсга) Боғни қабул қилиб олгин-да, уни бир талоқ қил, дедилар (Бухорий ва Насоий ривоят қилганлар).

Собит ибн Қайс розияллоҳу анҳу Набий соллаллоҳу алайҳи васалламнинг айтганларини қилди ва шу тариқа Исломда биринчи хулуъ собит бўлди.

Хулуъ боин талоқ ҳисобланади. Чунки Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам хулуъни бир боин талоқ ҳисоблаганлар. Боин талоқ – ражъий талоқдан фарқли ўлароқ эр-хотинлик алоқалари ўша заҳотиёқ тамом бўлади.

Бундан ташқари ажрим қози томондан ҳам амалга оширилади. Қазоий ажримга тўрт фиқҳий мазҳабларга кўра, қуйидагилар сабаб бўлади:

• нафақа қилишдан ожизлик
• эр-хотиндаги айб
• зарар
• ёмон оилавий муносабатлар
• эрнинг ғойиб бўлиши ҳамда қамоқ.

Ушбу масалалар қозининг ҳукмига боғлиқ бўлади.

Нафақадан ожиз бўлиш. Ҳанафий мазҳабидан бошқа уч мазҳаб, яъни моликий, шофеъий ва ҳанбалий мазҳабларида нафақадан ожиз бўлиш эр-хотин ажратилишига сабаб бўлади. Аммо, ҳанафий мазҳабига кўра, нафақадан ожизлик сабабли эр-хотин ораси ажратилмайди. Чунки эр гоҳ бой, гоҳ ночор ҳолатда бўлади. Агар эр бой бўлиб, нафақа қилмаётган бўлса, ажримдан бошқа йўллар қилинади, масалан қамаб қўйилади ёки мажбуран моли нафақа учун сотилади.

Айб ва касаллик. Абу Ҳанифа ва Имом Муҳаммад уч жинсий касаллик сабабидан эр-хотин ораси ажратилади, дейишган. Улар:

1. Мажбуб – эркак жинсий аъзоси кесилган бўлиши;
2. Унна – жинсий ожиз бўлиш;
3. Хасй – бичилган бўлиш. Мана шу ҳолатлардагина хотин қозига шикоят қилиб, ажрим талаб қилишга ҳақли.

Бунда қозининг никоҳни фасх – бекор қилиши боин талоқ бўлади.

Жанжал ва зарар. Жанжал – инсон ҳурматига таъна етказадиган даражадаги қаттиқ низо. Зарар – эркак кишининг хотинига гап ёки хатти-ҳаракат билан азият етказиши. Худди, сўкиш, уриш ва ҳаром ишларга мажбурлаши каби. Моликийлардан бошқа уч мазҳаб, агарчи низо ва зарар ўта даражада кучли бўлса ҳам, ажримга сабаб бўлолмайди. Чунки аёлдаги зарарни талоқсиз ҳам ҳал этиш мумкин, масалан қозининг эркакни одобга чақириши, жазолаши каби. Моликийларда эса, зарар ва жанжал сабабидан тафриқ жоиз бўлади,

Эрнинг йўқ бўлиб кетиши. Агар эр ғойиб бўлса ҳанафий ва шофеъий мазҳабига кўра, гарчи муддат узун бўлсада, эрнинг йўқ бўлиши сабабидан қози уларнинг орасини ажратмайди. Негаки, бу борада бирорта шаръий далил собит бўлмаган.

Моҳира Орифжонова,
Тошкент Ислом институти 403-гуруҳ талабаси 

Жавоб: Ва алайкум ассалом!
— Маҳр ҳам эрнинг зиммасидаги адо қилиниши зарур бўлган ҳақлардан биридир. Адо қилинмаган маҳрнинг насия қисмининг адо қилиш муддати эр-хотинлардан бирларининг ўлими ёки ўртага талоқ тушиб ажрашилганда етиб келган бўлади. Шунинг учун эр маҳрни бермасдан вафот этиб кетган бўлса ва марҳумнинг уй-жойи, машинаси, чорва ҳайвонлари, пул ва бошқа нарсалардан иборат мол-дунёлари бўлса, ўшаларни меросхўрларга беришдан олдин барча қарзлари, жумладан хотиннинг маҳри ҳам узилиши шарт. Агар ҳеч нарса қолдирмаган бўлса ёки қолдирган моли етарли бўлмаса, у ҳолда ўғли ёки бошқа меросхўрлар истаса, отамизнинг маҳрлари учун, деб адо қилиб қўйишлари мумкин. Адо қилмасалар, қиёматга қолади. Валлоҳу аълам.

ЎМИ Фатво ҳайъати

Жавоб: Ва алайкум ассалом!
— Эр-хотинни ўртасини ислоҳ қилиш учун Аллоҳ таоло қайтарган катта гуноҳга қўл урилмайди. Қуръони каримда оилада келишмовчилик юз берганда қилинадиган йўл-йўриқлар бор. Дастлаб ўша тавсиялар бирма-бир амалга оширилади. Улар ҳам наф бермаганда, ҳар икки томондан биттадан ҳакам тайин қилинади. Ана шу босқичларни амалга оширилади.

Агар оилада эр ва хотинларнинг ҳар бири оила ҳақидаги исломнинг кўрсатмаларини яхши билиб амал қилишганида ва ўзларининг ҳақларини таниганчалик бурчларини ҳам билиб риоя қилганларида мана шундай ажрашишлар рўй бермас эди. Ҳеч қачон ширк ва маъсият амаллар билан яхшилик ирода қилинмайди.

Уни ўрнига аёл эрни “иситиш”нинг ҳалол йўли Аллоҳ ҳалол қилган воситалар билан эрининг меҳрини қозонишга ҳаракат қилсин. Эр уйига келганида хонадонининг тартибсизлиги, таом ўз вақтида тайёр бўлмаслиги, хотиннинг сочлари тўзиган, эгнидаги куйлагидан ёғ ҳиди келиб туриши, бунинг устига аёлининг тунд қиёфаси ҳар қандай эркакни уйидан, оиласидан безишига олиб келади. Мана шуларни тартибга солсин! Валлоҳу аълам.

ЎМИ Фатво ҳайъати

Жавоб: Ва алайкум ассалом!
— Айрим китобларимизда бундай тарзда мурожаат қилишни макруҳ дейилган. Чунки бу одобга тўғри келмайди.

يُكْرَهُ أَنْ يَدْعُوَ الرَّجُلُ أَبَاهُ وَالْمَرْأَةُ زَوْجَهَا بِاسْمِهِ كَذَا فِي السِّرَاجِيَّةِ

«Эркак киши отасини, аёл киши эрини исми билан мурожаат этиши макруҳдир. Сирожийяда шундай келган» (Ал-Фатово ал-ҳиндия).

«Дуррул мухтор»да шундай дейилади: «Аёл эрини исми билан чақирса макруҳ бўлади». Буни шарҳлаб Ибн Обидийн раҳимаҳуллоҳ ўз «Ҳошия»ларида шундай ёзадилар: «Эрга мурожаат қилишда ҳурматлашни ифодалайдиган «хўжайин» ёки шунга ўхшаш лафз ишлатиш лозим. Усмон ибн Ато ўз отасидан ривоят қилади: Саид ибн Мусаййибнинг хотинлари: «Бизлар эрларимизга, сизлар амирларингизга сўзлаганингиздек сўзлар эдик, Аллоҳ ислоҳ қилгур, офият бергурлар», дегандилар.

Умму Дардо Жаҳмийя эрлари Абу Дардо розияллоҳу анҳудан ҳадис ривоят қилсалар: «Менга саййидим (хўжам) ҳадис айтдилар», деб бошлар эдилар.

Имом Нававий «Саҳиҳи Муслим»нинг шарҳида: «Менга Умму Дардо ҳадис айтди: «Менга хўжам ҳадис айтди», деган жойини шундай изоҳлайдилар: «Яъни, «хўжам»дан мурод эрлари Абу Дардодир. Бундан аёл эрини хўжам, (ё хўжайиним) дейиши жоиз экани билинади». Бунга ўхшаш нарса Қуръонда ҳам бор. «Эшик олдида у(хотин)нинг хўжайинига дуч келишди» («Юсуф» сураси, 25-оят). «Хўжайини» – эри дегани». Валлоҳу аълам.

ЎМИ Фатво ҳайъати

عَنْ مَحْمُودِ بْنِ لَبِيدٍ رضي الله عنه «أُخْبِرَ رَسُولُ اَللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ رَجُلٍ طَلَّقَ اِمْرَأَتَهُ ثَلَاثَ تَطْلِيقَاتٍ جَمِيعًا، فَقَامَ غَضْبَانَ ثُمَّ قَالَ: «أَيُلْعَبُ بِكِتَابِ اَللَّهِ تَعَالَى، وَأَنَا بَيْنَ أَظْهُرِكُمْ» حَتَّى قَامَ رَجُلٌ، فَقَالَ: «يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلَا أَقْتُلُهُ»

(رَوَاهُ الإمَامُ النَّسَائِيُّ)

“Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи васалламга хотинини учта талоқни жамлаб талоқ қилган киши ҳақида хабар берилди. У Зот ғазабнок ҳолда ўрниларидан туриб: “Мен олдиларингизда бўлсам-у, Аллоҳ таолонинг Китоби билан ўйнашиладими?!”, – дедилар. У Зотнинг қаттиқ ғазабланганларидан ҳатто бир киши ўрнидан туриб: “Ё Расулуллоҳ, уни ўлдирайми?” – деб юборди” (Имом Насаий ривоятлари).

Талоқни эрмак қилиш, бўлар-бўлмас сабаблар билан аёлини талоқ қилавериш жуда катта кулфатларга, оилавий бахтсизликларга сабаб бўлишини унутмаслигимиз зарур. Тилга эрк бериб, ноўрин “талоқ” сўзини айтган ёхуд унда ҳаддидан ошиб, бир лафзда “учталоқ”, “мингталоқ” ёки “қумталоқ” каби иборалар ила хотинини талоқ қилган киши улкан гуноҳни амалга оширган, Аллоҳ таолонинг ғазабига дучор бўлиб, шайтонни хурсанд қилган бўлади.

Абдулмажид ИСАҚОВ,
Қўқон шаҳар бош имом-хатиби

Жавоб: Ва алайкум ассалом!
— Ҳақиқатан ҳам динимизда эрнинг ҳаққи улуғ. Аёл киши гуноҳ бўлмаган барча ишда эрига итоат қилиши лозим. Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам шундай марҳамат қиладилар:

إذا صَلَّتْ المرأةُ خمسَها ، وصامَتْ شَهْرَها ، وحفظَتْ فَرْجَها ، وأَطَاعَتْ زَوْجَها ، قيل لها : ادْخُلِي الجنةَ من أَيِّ أبوابِ الجنةِ شِئْتِ

яъни: “Аёл беш вақт намозини ўқиса, бир ой фарз рўзасини тутса, фаржини ҳаромдан сақласа ва эрига итоат қилса, унга: “Жаннатнинг истаган эшигидан кир!”, дейилади» (Имом Аҳмад Абдурроҳман ибн Авф р.а.дан ривоят қилганлар).

Исломда эрнинг ҳам, хотиннинг ҳам вазифалари аниқ-тиниқ белгилаб берилган. Ҳар ким ўз вазифасини бажариши керак. Вазифасини бажарса, ажру савобга эришади, агар ўз вазифасини бажармаса, гуноҳга қолади. Бу эрга ҳам, хотинга ҳам тегишли.

Эр ўз вазифаларини тўлиқ бажармаса, аёл сабр қилиб яшай олса, вазифаларини бажариб яшайди. Эр вазифасини бажармади, мен ҳам бажармайман, демайди. Лекин ўз вазифаларини мутлақо бажармайдиган эр билан яшай олишига кўзи етмаса, талоқ сўрашга ҳаққи бор.

Хотин гарчи бой бўлса ҳам, эрни боқишга мажбур эмас. Бу аёлнинг вазифасига кирмайди. Лекин ихтиёри билан, савоб ниятида оиласига харажат қилса, ажрга эришади. Валлоҳу аълам.

ЎМИ Фатво ҳайъати

Оила бошлиғи сифатида унинг ҳамма тарафдан баркамол саодатли тинч омон бўлишига эр масъулдир. Эр ўзи еган овқатдан хотинига ҳам едиради. Хотинни кийинтиради, буларнинг ҳаммаси Исломга кўра эрнинг вазифасидир. Ақли расо виждонли эр ўз хотини билан тотувликда, иноқликда яхши яшайди. Оилавий ҳаёт эр-хотин орасидаги шериклик ҳаётидир. Агар икки тараф ҳам бир-бирига яхши муносабатда бўлмаса, бу шерикликка путур етиши оила бузилиши мумкин. Қуръони каримда Аллоҳ таоло “Ва улар ила яхшиликда яшанг, агар уларни ёқтирмасангиз, ажаб эмаски, Аллоҳ сиз ёқтирмаган нарсада кўпгина яхшиликларни қилса”  (Нисо сураси, 19-оят).

Пайғамбаримиз алайҳиссалом “Мўминларнинг иймони энг комили, уларнинг энг хулқи гўзалидир ва яхшиларингиз аёлларига яхшиларингиздир” деганлар. Рисоладаги эр ўз хотинидан баъзи хатолар ўтганда уни кечиради. Хотини билан муҳаббат, ҳурмат, одоб-ахлоқ асосида муомала қилади, ширинсухан, очиқчеҳра, кўнгли кенг бўлади. Эр ўз хотинининг айбларини беркитувчи бўлади. Шунингдек, хотин ҳам ўз эрининг айбларини беркитувчи бўлади. Демак, эр манман бўлмаслиги, саодатни фақат ўзи учун ахтармаслиги, балки умр йўлдоши, оиласига ҳам раво кўрмоғи даркор бўлади.

Маълумки, маданий меросимизда хотинга яхшилик қилишнинг турларидан бири имкон топилганда унга совғалар тақдим этиб туриш дейилган. Совға муҳаббатнинг рамзидир ва у қалбдаги баъзи гиналарни ҳам чиқариб юборади.

Ҳадиси шарифда “Бир-бирларингизга ҳадя бериб туринг, чунки у қалбга муҳаббат солади ва гиналарни кетказади” дейилган. Рисоладаги эр хотини лутф билан муомала қилиб, уни энг чиройли исмлар билан чақиради ва камчиликларини кечиради.

Қурбонали ПИРМАТОВ,
Бешариқ тумани “Узун” масжиди имом-хатиби

Оила бошлиғи сифатида унинг ҳамма тарафдан баркамол саодатли тинч омон бўлишига эр масъулдир. Эр ўзи еган овқатдан хотинига ҳам едиради. Хотинни кийинтиради, буларнинг ҳаммаси Исломга кўра эрнинг вазифасидир. Ақли расо виждонли эр ўз хотини билан тотувликда, иноқликда яхши яшайди. Оилавий ҳаёт эр-хотин орасидаги шериклик ҳаётидир. Агар икки тараф ҳам бир-бирига яхши муносабатда бўлмаса, бу шерикликка путур етиши оила бузилиши мумкин. Қуръони каримда Аллоҳ таоло “Ва улар ила яхшиликда яшанг, агар уларни ёқтирмасангиз, ажаб эмаски, Аллоҳ сиз ёқтирмаган нарсада кўпгина яхшиликларни қилса”  (Нисо сураси, 19-оят).

Пайғамбаримиз алайҳиссалом “Мўминларнинг иймони энг комили, уларнинг энг хулқи гўзалидир ва яхшиларингиз аёлларига яхшиларингиздир” деганлар. Рисоладаги эр ўз хотинидан баъзи хатолар ўтганда уни кечиради. Хотини билан муҳаббат, ҳурмат, одоб-ахлоқ асосида муомала қилади, ширинсухан, очиқчеҳра, кўнгли кенг бўлади. Эр ўз хотинининг айбларини беркитувчи бўлади. Шунингдек, хотин ҳам ўз эрининг айбларини беркитувчи бўлади. Демак, эр манман бўлмаслиги, саодатни фақат ўзи учун ахтармаслиги, балки умр йўлдоши, оиласига ҳам раво кўрмоғи даркор бўлади.

Маълумки, маданий меросимизда хотинга яхшилик қилишнинг турларидан бири имкон топилганда унга совғалар тақдим этиб туриш дейилган. Совға муҳаббатнинг рамзидир ва у қалбдаги баъзи гиналарни ҳам чиқариб юборади.

Ҳадиси шарифда “Бир-бирларингизга ҳадя бериб туринг, чунки у қалбга муҳаббат солади ва гиналарни кетказади” дейилган. Рисоладаги эр хотини лутф билан муомала қилиб, уни энг чиройли исмлар билан чақиради ва камчиликларини кечиради.

Қурбонали ПИРМАТОВ,
Бешариқ тумани “Узун” масжиди имом-хатиби