Мазкур меморандум икки илмий-маърифий муассаса ўртасида ўзаро ҳамкорликни мустаҳкамлаш, талабаларни Ислом илмлари ва термизий алломаларнинг илмий мероси асосида таълим-тарбия бериш, ўзаро тажриба алмашиш ва қўшма тадбирлар ўтказишни назарда тутади.

Шунингдек, тадбирда Имом Термизий халқаро илмий-тадқиқот маркази томонидан Ислом институтига марказда нашр этилган нодир китоб ва илмий рисолалар тақдим этилди.

Ўзбекистон мусулмонлари идораси ҳузуридаги
Имом Термизий халқаро илмий-тадқиқот маркази
Матбуот хизмати

***

Imom Termiziy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazida bo‘lib o‘tgan taqdimot va matbuot anjumani doirasida Markaz hamda Imom Termiziy nomidagi islom instituti o‘rtasida anglashuv memorandumi imzolandi.

Mazkur memorandum ikki ilmiy-ma’rifiy muassasa o‘rtasida o‘zaro hamkorlikni mustahkamlash, talabalarni Islom ilmlari va termiziy allomalarning ilmiy merosi asosida ta’lim-tarbiya berish, o‘zaro tajriba almashish va qo‘shma tadbirlar o‘tkazishni nazarda tutadi.

Shuningdek, tadbirda Imom Termiziy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi tomonidan Islom institutiga markazda nashr etilgan nodir kitob va ilmiy risolalar taqdim etildi.

O‘zbekiston musulmonlari idorasi huzuridagi
Imom Termiziy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi
Matbuot xizmati

Албатта, Навоий меросининг қирралари ва уфқлари ғоятда кенг. Аммо асосий жиҳати бу зот мусулмон мутафаккири бўлиб, ўз борлиғини ва ҳақиқатини мана шунда кўрганлигидир. Ислом ҳақиқатлари унинг бутун меросига мазмунига сингдириб юборилганидан ташқари, бевосита дин илмларига бағишланган асарлари ҳам етарлича. Жумладан, қирқ ҳадис шарҳига бағишланган “Арбаъин” рисоласи ҳам шулар жумласидандир. Ўтмишда кўплаб олимлар қирқ ҳадис битиш ва уни шарҳлашга катта эътибор қаратишган ва бу иш анъанага айланган. Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васалламдан ривоят қилинган айрим ҳадисларнинг бирида шундай дейилади:

“Ким умматим учун уларнинг дини борасидаги қирқ ҳадисни сақлаб етказса, Аллоҳ уни қиёмат кунида фақиҳ ва олим қилиб тирилтиради” (Имом Дорақутний ва бошқалар Муъоз ва Ибн Аббос розияллоҳу анҳумлардан ривоят қилган) (Суютий. Жамъ ал-жавомеъ. 21368-рақам).

Таъкидланидек, Абдураҳмон Жомийнинг “Чиҳил ҳадис” (Қирқ ҳадис)ини Алишер Навоий туркийга таржима қилган. Шоирнинг нияти, асар муқаддимасида таъкидланганидек, “форсийдонлар идрок айлаган” қирқ ҳадис моҳиятидан туркийзабонларни ҳам баҳраманд қилиш эди. Бу ҳадисларни шеърга солишда эса барча шоирлар уларнинг осон тушунилишини, ёдда сақланилишини ҳам назарда тутганлар:

Форсийдонлар айлабон идрок,

Орий (холи) эрди бу нафъдин атрок (турклар).

Истадимки, бу халқ ҳам бори

Бўлмағайлар бу нафъдин орий.

Навоий ўз асарини ҳадиси шарифнинг барча учун бўлган улкан аҳамияти ҳақидаги қуйидаги гўзал байт ва маънолар билан бошлайди:

Ҳамд ангаким, каломи хайрмаол

Қилди элга расулидин ирсол.

Ул расулеки, ҳам каломи фасиҳ

Элга тегурди, ҳам ҳадиси саҳиҳ,

То улус жаҳлдин халос бўлуб,

Илм хилватгаҳига хос бўлуб,

Чун тамуғдин (дўзахдан) нажот топқайлар,

Учмақ (жаннат) ичра ҳаёт топқайлар.

Жалла зикруҳ зиҳе илоҳи рафиъ,

Азза кадруҳ зиҳе расули шафиъ.

Ана шу ҳадислар орасида Имом Термизийнинг “Сунан” асарида келтирилган бир қатор ҳадислар ҳам ўрин олганлиги диққатга сазовор. Жумладан, унинг илк ҳадиси шундай бошланади:

“Ло юъмину аҳадукум ҳатта йуҳиббу ли-ахиҳи мо юҳиббу ли-нафсиҳи”.

“Сизлардан ҳеч бирингиз токи ўзи учун яхши кўрган нарсасини биродари учун ҳам яхши кўрмагунича мўмин бўлмас”.

Ушбу ҳадисни Имом Бухорий, Муслим, Насаий, Ибн Можа, Доримий ва бошқалар билан бир қаторда Имом Термизий ҳам ривоят қилган бўлиб, саҳоба Анас розияллоҳу анҳудан нақл этган ушбу ҳадис ҳақида ўзининг “Сунан”ида (2515-рақам) дейди: “Бу саҳиҳ ҳадисдир”.

Алишер Навоий ушбу улуғ ҳадисни шундай шарҳлайди:

Мўъмин эрмастур, улки иймондин

 Рўзгорида юз сафо кўргай,

Токи қардошига раво кўрмас –

Ҳар неким ўзига раво кўргай.

Иккинчи ҳадис ҳам бошқа ишончли манбалар қатори Имом Термизий “Сунан”идан жой олган ва уни саҳоба Муъоз ибн Анас розияллоҳу анҳудан ривоят қилган (2521-рақам):

Ман аъто лиллаҳи ва манъа лиллаҳи ва аҳабба лиллаҳи ва абғаза лиллаҳи фақадистакмала ийманаҳу.

“Ким Аллоҳ учун берса, Аллоҳ учун манъ қилса, Аллоҳ учун яхши кўриб, Аллоҳ учун ёмон кўрса, дарҳақиқат, иймонини камолга етказибди”.

Имом Термизий ривоятида: “Аллоҳ учун никоҳланса…” деган зиёда ҳам бор. Навоий келтирган айни лафз эса Имом Абу Довуд “Сунан”ида учрайди ва Абу Умома розияллоҳу анҳудан ривоят қилинган (Суютий. Жамъ ал-жавомеъ, 20166-рақам).

Демак, киши олди-берди, яхши ва ёмон кўриш масалаларида ўз ҳавойи нафсига маъқул бўлган йўлдан бориб, уни ўлчов қилиб олиши кишини адаштиради, аксинча бу борада Ҳақнинг ҳақиқат мезонини ўлчов қилганда ютуққа эришади, иймони ўшанда камолотга етган ҳисобланади. Шулардан келиб чиқиб, Навоий дейди:

Кимгаким ҳуббу буғзу манъу ато

Ҳақ учун бўлди жазм бил они,

Ким эрур тенгри лутфидин комил

Аҳли имон қошида иймони.

Учинчи ҳадис ҳам Имом Термизий “Сунан”ида мавжуд бўлиб, саҳоба Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилинган (2627-рақам):

ал-Муслиму ман салимал-муслимуна мин ядиҳи ва лисониҳи.

“Мусулмон – қўли ва тилидан мусулмонлар саломат бўлган кишидир”. Ҳадиснинг давомида дейилади: “вал-Мўъмин ман аминаҳун-нас мин ъала димаиҳим ва амвалиҳим” – “Мўмин эса одамлар ундан қонлари ва молу дунёлари борасида эмин бўлган кишидир”.

Ушбу ҳадисдан келиб чиқадики, мўмин-мусулмонлик фақат даъво қилиш билан бўлмайди, балки унинг самараси ҳам лозим бўлиб, бу унинг нечоғлик камолот етганига боғлиқ. Ушбу дастлабки уч ҳадисда айнан шунга урғу берилгани иймон ва Ислом кишида фақат расм-русум сифатида қолиб кетмасдан, балки унинг ҳақиқати кишида намоён бўлиши, шунда аввало ўзи, қолаверса бошқалар ҳам бу иймонидан баҳра топишига эътибор қаратилмоқда. Зеро, киши биргина калима билан мўмин-мусулмон бўлиши мумкин, аммо унинг ҳаққини бутун умри давомида адо этишга доим уриниши лозим. Жумладан, биринчи уч ҳадиси шарифда келган маъноларга кўра, ўзига раво кўрганни бировга раво кўриши, олди-берди, яхши ва ёмон кўриш масаласида нафс хоҳишига эмас, ҳақиқатга эргашиши, одамлардан қўли ва тили билан етадиган озорларини тийиши шулар жумласидандир. Ҳатто Навоий учинчи ҳадис шарҳида дейди:

Ким мусулмонлиғ айласа даъво,

Чин эмас гар фидо қилур жонлар.

Ул мусулмондурурки, солимдур.

Тилию илгидин мусулмонлар.

Демак, киши ҳатто жонини фидо қилгудай бўлса ҳам одамларга озор берувчи ва тажовуз қилувчи бўлса, иймон камолотидан маҳрум бўлиши мумкин. Чунки бошқа ҳадисларда келганидек, одамлар орасидаги ҳақлар қиёматда кечилмайди ва зулм кўрган кишига зулм қилганнинг савоб амалларидан олиб берилади ёки зулм кўрганнинг гуноҳларидан олиниб, зулм қилганнинг бўйнига қўйилади. Натижада ҳасрати улкан бўлади.

Эътиборли жиҳати, Навоий ушбу ҳадисларнинг ишончлилигига ҳам урғу бериб, дейди:

Ўқуғонда Бухорию Муслим

Қирқ сўз борча шубҳадин солим.

Яъни бу қирқ ҳадис Имом Бухорий ва Муслим ҳамда шу каби улуғ Имомларнинг мўътабар ҳадис манбаларидан териб олинганки, улар шубҳалардан саломатдир. Шунинг учун:

Бу кун ўлса ҳадисларга мутиъ,

Тонгла бўлғай муҳаддис анга шафиъ.

Яъни инсон бундай улуғ сўзлардаги етук ва асл маъноларга бу дунёдаги тириклигида астойдил итоат этмоғи керакки, шоядки бунинг сабабидан эртага қиёмат кунида уларни айтувчи киши – Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам шафоатларига муяссар бўлса ва икки дунё ғамидан нажот топса.

Бу ривоятларда келган маънолар инсон ҳаёти учун асосий қадрият ва ўлчовлар сифатида шаклланиши қанчалик муҳимлиги кўриниб турибди. Навоий бобомизнинг буларни назмга солишлари эса уни бизга янада яқинроқ қилишга хизмат қилади ва маъноларни теранроқ англашимизга сабаб бўлади.

Фойдаланилган манбалар:

Абу Исо Муҳаммад ибн Исо Термизий. ал-Жомеъ ал-кабир. VI. – Байрут: Дор ал-ғарб ал-исломий, 1998. Биринчи нашр.

Жалолиддин Абулфазл Абдураҳмон ибн Абу Бакр Суютий Қоҳирий. Жамъ ал-жавомиъ ал-маъруф би-жамиъ ал-кабир. XXIV. – Азҳар: Дор ас-саъода лит-тибаъа, 2005. Янги нашр.

Алишер Навоий. Арбаъин. Матнни нашрга тайёрловчи Суйима Ғаниева. – Тошкент: Фан, 2000. – 32 б.

Жўрабек Чўтматов, 
Имом Термизий халқаро илмий-тадқиқот маркази
катта илмий ходими (PhD)

Муҳтарам меҳмонлар!

Муқаддас ислом дини ривожига муносиб ҳисса қўшиб келаётган сиз, азизларни улуғ алломалар юрти – Ўзбекистон заминида буюк муҳаддис Имом Термизийнинг илмий меросини ўрганишга бағишлаб ўтказилаётган халқаро илмий-амалий анжуманнинг очилиши билан чин қалбимдан самимий муборакбод этаман.

Ҳеч шубҳасиз, исломшунослик илмининг билимдонлари бўлган сизлар каби таниқли олим ва уламолар, эксперт ва тадқиқотчиларнинг бугунги нуфузли тадбирда иштирок этаётгани бизга катта мамнуният бағишлайди.

Зеро, сизларнинг тимсолингизда мусулмон оламининг фахру ифтихори бўлган Имом Бухорий, Имом Термизий сингари буюк алломаларимизнинг эзгу анъаналари давомчиларини кўрамиз.

Қадамларингизга ҳасанот, ташрифингиз қутлуғ ва хайрли бўлсин!

Қадрли дўстлар!

Биз ўрта асрларда ислом дунёсида ёрқин юлдуз бўлиб порлаган мутафаккир боболаримиз ҳақида сўз юритар эканмиз, Имом Термизий ҳазратларининг муборак номларини албатта биринчилар қаторида тилга оламиз.

“Муҳаддислар султони” деган юксак мақомга эришган буюк аждодимиз – Имом Бухорийнинг суюкли шогирди бўлган бу беназир зотнинг ёрқин хотираси, ўлмас асарлари, юксак инсоний фазилатлари ўн икки асрдан буён юртимиз заминини шону шуҳратга буркаб келаётгани билан ҳақли равишда фахрланамиз.

Имом Термизий бобомиз мусулмон дунёсида олти буюк муҳаддисдан бири сифатида эътироф этилгани, ул зотнинг ҳадислар тўплами энг мўътабар манбалар қаторида тилга олиниши, ислом уммати бу мумтоз сиймо олдида доимо таъзимда экани бу фикрни яққол тасдиқлайди.

Бугунги анжуман муҳокамасига Имом Термизийнинг “Аш-Шамоил ал-Муҳаммадия” ва “Сунани Термизий” каби ноёб асарлари, термизий алломалар илмий мероси ва уларнинг ҳозирги кундаги аҳамияти каби ғоят долзарб масалалар қўйилгани ана шундай эҳтиромнинг яна бир амалий ифодасидир.

Ҳурматли анжуман иштирокчилари!

Сўнгги йилларда мамлакатимизда ислом дини ривожига беқиёс ҳисса қўшган кўплаб алломаларимиз, жумладан, Имом Термизийнинг бебаҳо меросини ўрганиш ва тарғиб этиш, муқаддас хотирасини эъзозлаш, табаррук қадамжоларини обод этиш борасида улкан ишлар амалга оширилди.

Бу ҳақда сўз юритганда, Сурхондарё вилоятининг Шеробод туманида муаззам ёдгорлик мажмуаси барпо этилгани, Термиз шаҳрида ул зотнинг табаррук номи билан аталган халқаро илмий-тадқиқот маркази, ўрта махсус ислом таълим муассасаси ҳамда Ислом институти ташкил этилганини таъкидлаш лозим.

Ана шу муассасалар томонидан Ўзбекистон халқаро ислом академияси, Ислом цивилизацияси маркази, Ҳадис илми мактаби ва бошқа диний таълим ва илмий-тадқиқот масканлари билан биргаликда Имом Термизийнинг ҳаёти ва фаолияти, бой мероси чуқур ўрганилмоқда. Алломанинг асарлари кўп нусхаларда нашр қилинмоқда. У киши ҳақида кўплаб илмий тадқиқот ишлари, китоблар, бадиий асарлар яратилмоқда.

Сиз, азизлар анжуман кунларида бу борадаги ишлар билан яқиндан танишиб, шу йўналишда ҳамкорликни янада кучайтириш бўйича ўз таклиф ва мулоҳазаларингизни билдирасиз, деб ишонаман.

Биз улуғ алломаларнинг ворислари сифатида ислом динимиз тинчлик, эзгулик ва инсонпарварлик дини эканини таъкидлаб, бу тенгсиз бойликдан башариятнинг эзгу орзу-интилишларини рўёбга чиқариш учун биргаликда фойдаланишни, уни келгуси авлодларга безавол етказишни ўзимизнинг асосий бурчимиз, деб биламиз.

Ана шундай олижаноб мақсад йўлида юртимиз олимлари, уламолари билан бирга жонбозлик кўрсатиб келаётган сиз, азизларга, барча илм-фан намояндаларига чуқур миннатдорлик билдираман.

Ўзбекистондаги етакчи илмий-тадқиқот ва таълим муассасалари эшиклари сизлар учун ҳамиша очиқ.

Сизларни яна бир бор чин дилдан қутлаб, барчангизга сиҳат-саломатлик, илмий ва ижодий фаолиятингизда улкан ютуқ ва омадлар, анжуман ишига эса муваффақиятлар тилайман.

Шавкат Мирзиёев,
Ўзбекистон Республикаси Президенти

***

Hurmatli anjuman qatnashchilari!

Muhtaram mehmonlar!

Muqaddas islom dini rivojiga munosib hissa qo‘shib kelayotgan siz, azizlarni ulug‘ allomalar yurti – O‘zbekiston zaminida buyuk muhaddis Imom Termiziyning ilmiy merosini o‘rganishga bag‘ishlab o‘tkazilayotgan xalqaro ilmiy-amaliy anjumanning ochilishi bilan chin qalbimdan samimiy muborakbod etaman.

Hech shubhasiz, islomshunoslik ilmining bilimdonlari bo‘lgan sizlar kabi taniqli olim va ulamolar, ekspert va tadqiqotchilarning bugungi nufuzli tadbirda ishtirok etayotgani bizga katta mamnuniyat bag‘ishlaydi.

Zero, sizlarning timsolingizda musulmon olamining faxru iftixori bo‘lgan Imom Buxoriy, Imom Termiziy singari buyuk allomalarimizning ezgu an’analari davomchilarini ko‘ramiz.

Qadamlaringizga hasanot, tashrifingiz qutlug‘ va xayrli bo‘lsin!

Qadrli do‘stlar!

Biz o‘rta asrlarda islom dunyosida yorqin yulduz bo‘lib porlagan mutafakkir bobolarimiz haqida so‘z yuritar ekanmiz, Imom Termiziy hazratlarining muborak nomlarini albatta birinchilar qatorida tilga olamiz.

“Muhaddislar sultoni” degan yuksak maqomga erishgan buyuk ajdodimiz – Imom Buxoriyning suyukli shogirdi bo‘lgan bu benazir zotning yorqin xotirasi, o‘lmas asarlari, yuksak insoniy fazilatlari o‘n ikki asrdan buyon yurtimiz zaminini shonu shuhratga burkab kelayotgani bilan haqli ravishda faxrlanamiz.

Imom Termiziy bobomiz musulmon dunyosida olti buyuk muhaddisdan biri sifatida e’tirof etilgani, ul zotning hadislar to‘plami eng mo‘tabar manbalar qatorida tilga olinishi, islom ummati bu mumtoz siymo oldida doimo ta’zimda ekani bu fikrni yaqqol tasdiqlaydi.

Bugungi anjuman muhokamasiga Imom Termiziyning “Ash-Shamoil al-Muhammadiya” va “Sunani Termiziy” kabi noyob asarlari, termiziy allomalar ilmiy merosi va ularning hozirgi kundagi ahamiyati kabi g‘oyat dolzarb masalalar qo‘yilgani ana shunday ehtiromning yana bir amaliy ifodasidir.

Hurmatli anjuman ishtirokchilari!

So‘nggi yillarda mamlakatimizda islom dini rivojiga beqiyos hissa qo‘shgan ko‘plab allomalarimiz, jumladan, Imom Termiziyning bebaho merosini o‘rganish va targ‘ib etish, muqaddas xotirasini e’zozlash, tabarruk qadamjolarini obod etish borasida ulkan ishlar amalga oshirildi.

Bu haqda so‘z yuritganda, Surxondaryo viloyatining Sherobod tumanida muazzam yodgorlik majmuasi barpo etilgani, Termiz shahrida ul zotning tabarruk nomi bilan atalgan xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi, o‘rta maxsus islom ta’lim muassasasi hamda Islom instituti tashkil etilganini ta’kidlash lozim.

Ana shu muassasalar tomonidan O‘zbekiston xalqaro islom akademiyasi, Islom sivilizatsiyasi markazi, Hadis ilmi maktabi va boshqa diniy ta’lim va ilmiy-tadqiqot maskanlari bilan birgalikda Imom Termiziyning hayoti va faoliyati, boy merosi chuqur o‘rganilmoqda. Allomaning asarlari ko‘p nusxalarda nashr qilinmoqda. U kishi haqida ko‘plab ilmiy tadqiqot ishlari, kitoblar, badiiy asarlar yaratilmoqda.

Siz, azizlar anjuman kunlarida bu boradagi ishlar bilan yaqindan tanishib, shu yo‘nalishda hamkorlikni yanada kuchaytirish bo‘yicha o‘z taklif va mulohazalaringizni bildirasiz, deb ishonaman.

Biz ulug‘ allomalarning vorislari sifatida islom dinimiz tinchlik, ezgulik va insonparvarlik dini ekanini ta’kidlab, bu tengsiz boylikdan bashariyatning ezgu orzu-intilishlarini ro‘yobga chiqarish uchun birgalikda foydalanishni, uni kelgusi avlodlarga bezavol yetkazishni o‘zimizning asosiy burchimiz, deb bilamiz.

Ana shunday olijanob maqsad yo‘lida yurtimiz olimlari, ulamolari bilan birga jonbozlik ko‘rsatib kelayotgan siz, azizlarga, barcha ilm-fan namoyandalariga chuqur minnatdorlik bildiraman.

O‘zbekistondagi yetakchi ilmiy-tadqiqot va ta’lim muassasalari eshiklari sizlar uchun hamisha ochiq.

Sizlarni yana bir bor chin dildan qutlab, barchangizga sihat-salomatlik, ilmiy va ijodiy faoliyatingizda ulkan yutuq va omadlar, anjuman ishiga esa muvaffaqiyatlar tilayman.

Shavkat Mirziyoyev,
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti

Айни вақтда юртимизда кўзга кўринган исломшунос олимлар, соҳа мутахассислари, илмий тадқиқотчиларимиз, шунингдек, Туркия, Қатар, Миср, Бирлашган Араб Амирликлари, Ҳиндистон, Қирғизистон каби давлатлардан ташриф буюрган 50 дан ортиқ таниқли олимлар мазкур халқаро илмий-амалий анжуманда иштирок этмоқда.

Маълумот ўрнида анжуманнинг биринчи кунида халқаро илмий-амалий анжуман очилиш маросими, халқаро анжуман ялпи мажлиси, шўъбалар йиғилишлари, хорижлик уламолар иштирокида Имом Термизий олий ва ўрта-махсус диний таълим муассасалари талабалари билан учрашув каби қатор тадбирлар ўрин олган.

***

Termiz shahrida joylashgan Imom Termiziy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazida «Imom Termiziy ilmiy merosining islom sivilizatsiyasida tutgan o‘rni» mavzusiga bag‘ishlangan xalqaro ilmiy-amaliy anjuman boshlandi.

Ayni vaqtda yurtimizda ko‘zga ko‘ringan islomshunos olimlar, soha mutaxassislari, ilmiy tadqiqotchilarimiz, shuningdek, Turkiya, Qatar, Misr, Birlashgan Arab Amirliklari, Hindiston, Qirg‘iziston kabi davlatlardan tashrif buyurgan 50 dan ortiq taniqli olimlar mazkur xalqaro ilmiy-amaliy anjumanda ishtirok etmoqda.

Ma’lumot o‘rnida anjumanning birinchi kunida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman ochilish marosimi, xalqaro anjuman yalpi majlisi, sho‘balar yig‘ilishlari, xorijlik ulamolar ishtirokida Imom Termiziy oliy va o‘rta-maxsus diniy ta’lim muassasalari talabalari bilan uchrashuv kabi qator tadbirlar o‘rin olgan.

Алломанинг бизга қолдирган илмий-маърифий мероси орасида “Ал-Жомиъ ас-саҳиҳ” (“Сунани Термизий”) асари жуда катта аҳамиятга эга эканлиги шубҳасиздир. Маълумотларга қараганда, олимнинг ўзи ҳам буни эътироф этган ва шундай деган: “Ушбу китобни тасниф қилганимдан кейин уни Ҳижоз, Ироқ ва Хуросон уламоларига тақдим этдим. Улар розилик билдириб, қабул қилдилар. Кимнинг уйида бу китобдан бор бўлса, ўша хонадонда ҳазрати Пайғамбар (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) гапираётгандек бўладилар”. Албатта, алломанинг бундай фикрга келиши бежиз эмас, чунки бу асар ҳадисшунослик илмидаги энг мўътабар саналган манбалардан биридир.

Маълумки, Пайғамбаримиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам айтиб кетган ҳадисларда жамият ҳаётининг энг дақиқ нуқталаригача қамраб олинган ва уларга оид фикрлар ўз ифодасини топган. Бошқа муҳаддислар каби Имом Термизий ҳам ўзининг “Сунани Термизий” асарида Расул алайҳиссаломнинг турли мавзудаги ҳадисларини жамлашга муваффақ бўлган. Ана шундай ҳадислардан бирида инсон табиатидаги иллатлардан бўлган бахиллик ва бадхулқлик (ёмон хулқлик)ка тўхталиб ўтади. Имом Термизий Абу Саид Худрий розияллоҳу анҳудан ривоят қилинган: “Икки хислат мўминда жам бўлмайди: бахиллик ва бадхулқлик”, дейилган мазкур ҳадисни “Сунан”да келтириб ўтган. Бу бежиз эмас, албатта. Ҳақиқатан ҳам, мўмин кишининг сифатларига назар ташлайдиган бўлсак, бу икки иллат унинг табиатига ёт эканлигини кўрамиз. Зеро, Қуръони карим оятларида ҳам, Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ҳадиси шарифларида ҳам мўминларнинг ўта сахийлиги ҳамда хушхулқлиги қайта-қайта таъкидланганига, ҳаётда ҳам бундай кишиларнинг хулқ-атворида ҳам бунга гувоҳ бўламиз. Улуғ мутафаккир бобомиз Низомиддин Мир Алишер Навоий ҳазратлари ҳам ўз ижодида бу ҳадисга муносабат билдириб ўтган. Шоирнинг “Арбаъин” (“Қирқ ҳадис”) деб номланган асарида мазкур ҳадиснинг ўзбек тилидаги шеърий таржимасига дуч келамиз:

Мўъмин эрсанг, қилиб дуррингни нисор,

Эл била равшан ўл нечукким шамъ.

Негаким, Тенгри ҳеч мўъминда,

Бухлу бадхўйлуқни қилмади жамъ.

Алишер Навоий ҳадис мазмунини шеърга киритар экан бадиий сўз имкониятларидан унумли фойдаланади. Биринчи мисрада мўминга хос фазилат ҳақида сўз юритар экан сахийликни дур сочиш деб номлайди ва киши мўмин бўлса, дуррини (бойлигини) нисор этишга, яъни халққа улашишга чақиради. Шоирнинг назарида шам сахий инсоннинг тимсоли сифатида гавдаланади ва сахийлик ҳамда яхшиликка шамни мисол келтириб, “Сен ҳам шамдек элга равшанлик тарат”, – дейди ва 3-4-мисраларда фикрининг далили сифатида, чунки Тангри ҳеч бир мўминда бахиллик ва ёмон хулқликни жамламади дея, юқоридаги ҳадис мазмунини келтиради. Демак, Алишер Навоий мазкур ҳадисни “Арбаин”га киритиш жараёнида Имом Термизийнинг “Сунан”идан фойдаланган ва ундаги ҳадисни бадиий жиҳатдан қайта ишлаб, мумтоз адабиётимиздаги шаклан ва мазмунан энг гўзал қитъалардан бирини яратишга муваффақ бўлган, дея хулоса қилишимиз мумкин.

Имом Термизийнинг “Сунан”ига киритилган ҳадислардан бири жамият ҳаётининг энг муҳим қирраларидан бири бўлган шукр мавзусига бағишланган. Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам ўз умматларини ҳамиша шукрга чорлаганлар ва унинг қандай амалга ошиши ҳақида ҳам чиройли ўгитлар бериб ўтганлар. Шулардан бирида шукр, энг аввало, инсоннинг инсонга бўлган муносабатида вужудга келишини таъкидлаганлар: “Ким одамларга шукр қилмаса, Аллоҳ азза ва жаллага ҳам шукр қилмабди”, деганлар.

Дарҳақиқат, банданинг бир-бирига нисбатан шукр мақомида бўлиши, унинг Яратувчига нисбатан шукрини англатади. Мисол учун бир ёстиққа бош қўйган эр ва хотиннинг бир-бирига шукри ўзига шундай жуфтни ато этган Аллоҳга бўлган шукрини англатади ва бундай оилада файзу барака, тинчлик-осойишталик қарор топади. Шунингдек, қўни-қўшнилар ўртасидаги, раҳбар ва ходимлар ўртасидаги, турли миллат вакиллари ўртасидаги, мамлакатлар ўртасидаги ўзаро шукр ҳам аҳилликни, тинч-тотув яшашни, бирдамликни, тўкин-сочинлик ва фаровонликни, бағрикенгликни, тараққиётни вужудга келтиради, дунёда рўй бераётган беҳуда қон тўкилишларнинг олди олинади. Демак, Имом Термизий ҳазратлари бу ҳадисни ўз “Сунан”ларига бежиз киритмаганлар. Зеро, унда юртбошимиз Шавкат Мирзиёев юқоридаги қарорида таъкидлаб ўтганларидек: “…ёш авлоднинг маънавий-руҳий оламини бойитиш, уларнинг қалбида миллий ифтихор, Ватанга муҳаббат ва садоқат туйғусини янада кучайтириш”га қаратилган мазмун мужассам. Шунинг учун табиатан ўта ватанпарвар, халқпарвар бўлган Алишер Навоий ҳазратлари бу ҳадисга ҳам эътибор қаратганлар ва уни ҳам шеърий йўлда жуда чиройли талқин этишга муваффақ бўлганлар:

Улки холиқға шукр дер, аввал

Шокир ўлмоқ керак халойиқдин.

Кимки, махлуқ шукрини демагай,

Демагай дағи шукр холиқдин.

Шоир таъкидлашича, Холиққа (Аллоҳга) шукр қилувчи, аввало халойиққа шукр қилмоғи керак. Зеро, махлуқ (яратилганлар)нинг шукрини қилмаганлар, Холиқнинг шукрини ҳам қилмайдилар.

Биз мазкур мақолада улуғ аллома Имом Термизий тафаккури уммонидан арзимас бир қатра ҳақида сўз юритдик ва баҳонада яна бир улуғ аждодимиз Алишер Навоий тафаккури хазинасига ҳам бирров кўз ташлаб ўтдик, аммо бу қатра ва бу инжулардан олам-олам маъно уқдикки, уларнинг ҳаммаси бутун оламларга раҳмат бўлиб келган улуғ Зот – Пайғамбаримиз Муҳаммад соллалоҳу алайҳи васалламнинг ҳадиси мубораклари шарофатидандир. Биз ёшларимиз онгига мазкур ҳадислар мазмунини, ҳақиқий мўминлик сифатларини қанча чуқур сингдирсак, уларнинг тафаккури шунчалар теранлашади, дунёқараши шунчалар кенгаяди, Ватанга, элу юртга, қолаверса, бутун инсониятга бўлган меҳру муҳаббати шунчалар ортади. Бунда, албатта, Имом Термизийдек улуғ алломаларимизнинг бебаҳо дурдоналари биз учун жуда катта аҳамият касб этади.

А.НАИМОВ,
Қувасой шаҳар бош имом-хатиби,
Фарғона вилояти бош имом-хатиби ўринбосари.

***

Istiqlol sharofati bilan yurtimizda juda keng ko‘lamli xayrli ishlar amalga oshirilayotgani barchamizni quvontiradi. Ayniqsa, o‘z asarlarida Islom dini asoslari hamda uning asl mohiyatini har taraflama tadqiq etgan vatandoshlarimiz bo‘lgan buyuk allomalarning hayoti va ijodini chuqur o‘rganish, asarlarini tarjima qilib, xalqimizga taqdim etish kabi ezgu ishlar tariximizni yanada teranroq anglashga imkoniyat ochib berayotganligi, nafaqat o‘zbek xalqi, balki butun dunyodagi taraqqiyparvar fikrlovchi kishilarning ham diqqatini o‘ziga tortdi. Kundan kunga ulug‘ allomalarimiz hayoti va ijodi, ma’naviy merosiga ko‘pchilikning qiziqshi ortib bormoqda. Yurtimizda yashab o‘tgan ana shunday ulug‘ zotlardan biri, shubhasiz, serqirra olim Imom Abu Iso Muhammad Termiziy hazratlaridir. Bu vatandoshimiz o‘zidan ulkan ilmiy meros qoldirgan. “Al-Jomi’ as-sahih” (“Sunani Termiziy”), “Ash-Shamoil” (“Shamoili Muhammadiya”), “Al-Hol”, “At-Tarix”, “Az-Zuhd”, “Al-Asmo’ va al-kuno” (“Ismlar va kunyalar”) kabi asarlar shular jumlasidandir. Yuqorida ta’kidlaganimizdek, yurtimizda Imom Termiziy va u zotning merosiga ham munosabat tubdan o‘zgardi. Joriy yilning 15 avgust kuni O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Imom Termiziy tavalludining 1200 yilligini keng nishonlash to‘g‘risida”gi 292-sonli qarori qabul qilindi. Mazkur qarorning qabul qilinishidan ko‘zlangan asosiy maqsad unda ta’kidlanganidek: “Muqaddas islom dini ilmlari rivojiga beqiyos hissa qo‘shgan buyuk olim, vatandoshimiz Imom Abu Iso Muhammad Termiziyning ulkan ilmiy merosini yanada chuqur o‘rganish, xalqimiz va jahon jamoatchiligi o‘rtasida keng targ‘ib etish, ushbu yo‘nalishda olib borilayotgan tadqiqotlarni qo‘llab-quvvatlash, yosh avlodning ma’naviy-ruhiy olamini boyitish, ularning qalbida milliy iftixor, Vatanga muhabbat va sadoqat tuyg‘usini yanada kuchaytirish”dir.

Allomaning bizga qoldirgan ilmiy-ma’rifiy merosi orasida “Al-Jomi’ as-sahih” (“Sunani Termiziy”) asari juda katta ahamiyatga ega ekanligi shubhasizdir. Ma’lumotlarga qaraganda, olimning o‘zi ham buni e’tirof etgan va shunday degan: “Ushbu kitobni tasnif qilganimdan keyin uni Hijoz, Iroq va Xuroson ulamolariga taqdim etdim. Ular rozilik bildirib, qabul qildilar. Kimning uyida bu kitobdan bor bo‘lsa, o‘sha xonadonda hazrati Payg‘ambar (sollallohu alayhi va sallam) gapirayotgandek bo‘ladilar”. Albatta, allomaning bunday fikrga kelishi bejiz emas, chunki bu asar hadisshunoslik ilmidagi eng mo‘tabar sanalgan manbalardan biridir.

Ma’lumki, Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallam aytib ketgan hadislarda jamiyat hayotining eng daqiq nuqtalarigacha qamrab olingan va ularga oid fikrlar o‘z ifodasini topgan. Boshqa muhaddislar kabi Imom Termiziy ham o‘zining “Sunani Termiziy” asarida Rasul alayhissalomning turli mavzudagi hadislarini jamlashga muvaffaq bo‘lgan. Ana shunday hadislardan birida inson tabiatidagi illatlardan bo‘lgan baxillik va badxulqlik (yomon xulqlik)ka to‘xtalib o‘tadi. Imom Termiziy Abu Said Xudriy roziyallohu anhudan rivoyat qilingan: “Ikki xislat mo‘minda jam bo‘lmaydi: baxillik va badxulqlik”, deyilgan mazkur hadisni “Sunan”da keltirib o‘tgan. Bu bejiz emas, albatta. Haqiqatan ham, mo‘min kishining sifatlariga nazar tashlaydigan bo‘lsak, bu ikki illat uning tabiatiga yot ekanligini ko‘ramiz. Zero, Qur’oni karim oyatlarida ham, Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning hadisi shariflarida ham mo‘minlarning o‘ta saxiyligi hamda xushxulqligi qayta-qayta ta’kidlanganiga, hayotda ham bunday kishilarning xulq-atvorida ham bunga guvoh bo‘lamiz. Ulug‘ mutafakkir bobomiz Nizomiddin Mir Alisher Navoiy hazratlari ham o‘z ijodida bu hadisga munosabat bildirib o‘tgan. Shoirning “Arba’in” (“Qirq hadis”) deb nomlangan asarida mazkur hadisning o‘zbek tilidagi she’riy tarjimasiga duch kelamiz:

Mo‘min ersang, qilib durringni nisor,

El bila ravshan o‘l nechukkim sham’.

Negakim, Tengri hech mo‘minda,

Buxlu badxo‘yluqni qilmadi jam’.

Alisher Navoiy hadis mazmunini she’rga kiritar ekan badiiy so‘z imkoniyatlaridan unumli foydalanadi. Birinchi misrada mo‘minga xos fazilat haqida so‘z yuritar ekan saxiylikni dur sochish deb nomlaydi va kishi mo‘min bo‘lsa, durrini (boyligini) nisor etishga, ya’ni xalqqa ulashishga chaqiradi. Shoirning nazarida sham saxiy insonning timsoli sifatida gavdalanadi va saxiylik hamda yaxshilikka shamni misol keltirib, “Sen ham shamdek elga ravshanlik tarat”, – deydi va 3-4-misralarda fikrining dalili sifatida, chunki Tangri hech bir mo‘minda baxillik va yomon xulqlikni jamlamadi deya, yuqoridagi hadis mazmunini keltiradi. Demak, Alisher Navoiy mazkur hadisni “Arbain”ga kiritish jarayonida Imom Termiziyning “Sunan”idan foydalangan va undagi hadisni badiiy jihatdan qayta ishlab, mumtoz adabiyotimizdagi shaklan va mazmunan eng go‘zal qit’alardan birini yaratishga muvaffaq bo‘lgan, deya xulosa qilishimiz mumkin.

Imom Termiziyning “Sunan”iga kiritilgan hadislardan biri jamiyat hayotining eng muhim qirralaridan biri bo‘lgan shukr mavzusiga bag‘ishlangan. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam o‘z ummatlarini hamisha shukrga chorlaganlar va uning qanday amalga oshishi haqida ham chiroyli o‘gitlar berib o‘tganlar. Shulardan birida shukr, eng avvalo, insonning insonga bo‘lgan munosabatida vujudga kelishini ta’kidlaganlar: “Kim odamlarga shukr qilmasa, Alloh azza va jallaga ham shukr qilmabdi”, deganlar.

Darhaqiqat, bandaning bir-biriga nisbatan shukr maqomida bo‘lishi, uning Yaratuvchiga nisbatan shukrini anglatadi. Misol uchun bir yostiqqa bosh qo‘ygan er va xotinning bir-biriga shukri o‘ziga shunday juftni ato etgan Allohga bo‘lgan shukrini anglatadi va bunday oilada fayzu baraka, tinchlik-osoyishtalik qaror topadi. Shuningdek, qo‘ni-qo‘shnilar o‘rtasidagi, rahbar va xodimlar o‘rtasidagi, turli millat vakillari o‘rtasidagi, mamlakatlar o‘rtasidagi o‘zaro shukr ham ahillikni, tinch-totuv yashashni, birdamlikni, to‘kin-sochinlik va farovonlikni, bag‘rikenglikni, taraqqiyotni vujudga keltiradi, dunyoda ro‘y berayotgan behuda qon to‘kilishlarning oldi olinadi. Demak, Imom Termiziy hazratlari bu hadisni o‘z “Sunan”lariga bejiz kiritmaganlar. Zero, unda yurtboshimiz Shavkat Mirziyoyev yuqoridagi qarorida ta’kidlab o‘tganlaridek: “…yosh avlodning ma’naviy-ruhiy olamini boyitish, ularning qalbida milliy iftixor, Vatanga muhabbat va sadoqat tuyg‘usini yanada kuchaytirish”ga qaratilgan mazmun mujassam. Shuning uchun tabiatan o‘ta vatanparvar, xalqparvar bo‘lgan Alisher Navoiy hazratlari bu hadisga ham e’tibor qaratganlar va uni ham she’riy yo‘lda juda chiroyli talqin etishga muvaffaq bo‘lganlar:

Ulki xoliqg‘a shukr der, avval

Shokir o‘lmoq kerak xaloyiqdin.

Kimki, maxluq shukrini demagay,

Demagay dag‘i shukr xoliqdin.

Shoir ta’kidlashicha, Xoliqqa (Allohga) shukr qiluvchi, avvalo xaloyiqqa shukr qilmog‘i kerak. Zero, maxluq (yaratilganlar)ning shukrini qilmaganlar, Xoliqning shukrini ham qilmaydilar.

Biz mazkur maqolada ulug‘ alloma Imom Termiziy tafakkuri ummonidan arzimas bir qatra haqida so‘z yuritdik va bahonada yana bir ulug‘ ajdodimiz Alisher Navoiy tafakkuri xazinasiga ham birrov ko‘z tashlab o‘tdik, ammo bu qatra va bu injulardan olam-olam ma’no uqdikki, ularning hammasi butun olamlarga rahmat bo‘lib kelgan ulug‘ Zot – Payg‘ambarimiz Muhammad sollalohu alayhi vasallamning hadisi muboraklari sharofatidandir. Biz yoshlarimiz ongiga mazkur hadislar mazmunini, haqiqiy mo‘minlik sifatlarini qancha chuqur singdirsak, ularning tafakkuri shunchalar teranlashadi, dunyoqarashi shunchalar kengayadi, Vatanga, elu yurtga, qolaversa, butun insoniyatga bo‘lgan mehru muhabbati shunchalar ortadi. Bunda, albatta, Imom Termiziydek ulug‘ allomalarimizning bebaho durdonalari biz uchun juda katta ahamiyat kasb etadi.

A.NAIMOV,
Quvasoy shahar bosh imom-xatibi,
Farg‘ona viloyati bosh imom-xatibi o‘rinbosari.

Анжуманда қуйидаги мавзулар муҳокама қилинади:

Термиз ҳадис мактаби;
Имом Термизий ҳаёти ва илмий мероси;
Имом Термизийнинг ҳадис илми ривожида тутган ўрни;
Имом Термизийнинг «Сунан» номли асарининг ўзига хос жиҳатлари;
Ҳаким Термизийнинг ҳаёти ва илмий мероси;
Ҳаким Термизийнинг ҳадис илмида тутган ўрни;
Термизий алломалар илмий мероси ва уларнинг ҳозирги кундаги аҳамияти.

Халқаро илмий анжуманда иштирок этиш ҳамда мақола ва маъруза тақдим қилиш тартиблари:

Мақолалар электрон шаклда тақдим қилинади. Мақола матни MS OFFICE WORD дастури, Times New Roman шрифти, 12 кегель катталиги, асосий матни 1,5 интервал варақнинг чап томонидан 3 см, ўнгдан 1,5 см, юқори ва пасти 2 смда бўлиши лозим. Матн 7000 сўздан (фойдалинилган адабиётлар билан) ошмаслиги лозим. Сарлавҳадан сўнг ўзбек, рус, инглиз тилларида қисқача аннотация (200-250 сўз) ва калит сўзлар берилиши шарт. Матнларда ҳавола (сноска)лардаги адабиётлар тўлиқ ёзилиши ва ҳар бир саҳифа остида кўрсатилиши керак.

Саҳифанинг биринчи қаторда: маърузачининг исми шарфи; иккинчи қаторда: ташкилот, лавозим, илмий даража ва унвони, шаҳар ва мамлакат номи; учинчи қаторда: мулоқот телефонлари, жой коди билан электрон манзил кўрсатилади. Сўнгра 1 интервал қолдирилиб, мақоланинг номи бош ҳарфлар билан ёзилади.

Мақоланинг тўлиқ матнларини юбориш муддати: 05.10.2024

Анжуман жойи ва санаси Термиз шаҳри 2024 йил 17-18 октябрь кунлари.

Мақолаларни ушбу электрон манзилга жўнатилиши сўралади:

termiziycenteruz@gmail.com telegram: @imomtermiziy2024

Тел: +998915899034

Манзил: 190108, Термиз шаҳри, Шимолий дарвоза 3-уй, Имом Термизий халқаро илмий-тадқиқот маркази.

***

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2024 yil 15 avgustdagi PQ-292-sonli «Imom Termiziy tavalludining 1200 yilligini keng nishonlash to‘g‘risida»gi Qarorining ta’minlash maqsadida Termiz shahrida «Imom Termiziy ilmiy merosining islom sivilizatsiyasida tutgan o‘rni» mavzusidagi xalqaro ilmiy anjumani 2024 yil 17-18 oktyabr kunlari o‘tkaziladi.

Anjumanda quyidagi mavzular muhokama qilinadi:

Termiz hadis maktabi;
Imom Termiziy hayoti va ilmiy merosi;
Imom Termiziyning hadis ilmi rivojida tutgan o‘rni;
Imom Termiziyning «Sunan» nomli asarining o‘ziga xos jihatlari;
Hakim Termiziyning hayoti va ilmiy merosi;
Hakim Termiziyning hadis ilmida tutgan o‘rni;
Termiziy allomalar ilmiy merosi va ularning hozirgi kundagi ahamiyati.

Xalqaro ilmiy anjumanda ishtirok etish hamda maqola va ma’ruza taqdim qilish tartiblari:

Maqolalar elektron shaklda taqdim qilinadi. Maqola matni MS OFFICE WORD dasturi, Times New Roman shrifti, 12 kegel kattaligi, asosiy matni 1,5 interval varaqning chap tomonidan 3 sm, o‘ngdan 1,5 sm, yuqori va pasti 2 smda bo‘lishi lozim. Matn 7000 so‘zdan (foydalinilgan adabiyotlar bilan) oshmasligi lozim. Sarlavhadan so‘ng o‘zbek, rus, ingliz tillarida qisqacha annotatsiya (200-250 so‘z) va kalit so‘zlar berilishi shart. Matnlarda havola (snoska)lardagi adabiyotlar to‘liq yozilishi va har bir sahifa ostida ko‘rsatilishi kerak.

Sahifaning birinchi qatorda: ma’ruzachining ismi sharfi; ikkinchi qatorda: tashkilot, lavozim, ilmiy daraja va unvoni, shahar va mamlakat nomi; uchinchi qatorda: muloqot telefonlari, joy kodi bilan elektron manzil ko‘rsatiladi. So‘ngra 1 interval qoldirilib, maqolaning nomi bosh harflar bilan yoziladi.

Maqolaning to‘liq matnlarini yuborish muddati: 05.10.2024

Anjuman joyi va sanasi Termiz shahri 2024 yil 17-18 oktyabr kunlari.

Maqolalarni ushbu elektron manzilga jo‘natilishi so‘raladi:

termiziycenteruz@gmail.com telegram: @imomtermiziy2024

Tel: +998915899034

Manzil: 190108, Termiz shahri, Shimoliy darvoza 3-uy, Imom Termiziy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi.

1. Дин ишлари бўйича қўмита, Ўзбекистон мусулмонлари идораси, Сурхондарё вилояти ҳокимлиги, Имом Термизий халқаро илмий-тадқиқот марказининг 2024 йил октябрь ойида Имом Термизий таваллудининг 1200 йиллигини кенг нишонлаш тўғрисидаги таклифи маъқуллансин.

2. Имом Термизий таваллудининг 1200 йиллигига бағишланган тадбирларни ўтказиш ва давлат органлари фаолиятини мувофиқлаштириш бўйича ташкилий қўмита (кейинги ўринларда – Ташкилий қўмита) тузилсин ҳамда унинг таркиби иловага мувофиқ тасдиқлансин.

3. Ташкилий қўмита (А.Арипов) бир ҳафта муддатда Имом Термизий таваллудининг 1200 йиллигини юқори савияда нишонлаш бўйича, жумладан, қуйидагиларни назарда тутувчи чора-тадбирлар дастурини тасдиқласин:

Имом Термизийнинг “Аш-Шамоил ал-Муҳаммадийя” ва “Сунани Термизий” асарларини мотуридийлик ақидаси ва ҳанафийлик мазҳабига таянган кўп жилдлик академик таржима ва шарҳини тайёрлаш ҳамда уларни нашр этиш;

Имом Термизий ҳаёти ва илмий меросининг моҳиятини ва бугунги кундаги аҳамиятини очиб берувчи илмий-оммабоп ҳужжатли фильм яратиш ва саҳналаштирилган спектакль намойишини ташкил этиш;

Имом Термизий таваллудининг 1200 йиллигига бағишланган эсдалик сувенирларини муомалага чиқариш ҳамда почта маркалари, тақвимлар, унинг ҳаёти ва илмий меросини ёритиб берувчи бошқа кўргазмали ахборот воситалари туркумини яратиш;

2024 йил октябрь ойида Тошкент шаҳрида “Ислом – тинчлик ва эзгулик дини” мавзусида халқаро илмий-амалий конференция ҳамда конференция доирасида Термиз шаҳрида “Имом Термизий илмий меросининг ислом цивилизациясида тутган ўрни” мавзусида халқаро илмий-амалий анжуман ўтказиш;

Имом Термизий зиёратгоҳига олиб борувчи йўл инфратузилмаларини яхшилаш, жумладан, ёдгорлик мажмуаси ва унга туташ ҳудудларни ободонлаштириш;

Сурхондарё вилояти Шеробод туманидаги Имом Абу Исо ат-Термизий мажмуасида Имом Термизий ва термизий алломаларнинг ҳаёти, илмий ва ижодий фаолиятига бағишланган асарларнинг нодир қўлёзма ва нашр нусхалари ҳамда китобларининг кўргазмасини ташкил этиш.

4. Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлиги:

Дин ишлари бўйича қўмита билан биргаликда 2024 йил сентябрь-октябрь ойларида Термиз давлат университети ва Ўзбекистон халқаро ислом академиясида Олий таълим муассасаларини ривожлантириш жамғармаси маблағлари ҳисобидан “Термизий алломаларнинг илмий-маънавий мероси: ўтмиш ва бугун” мавзусида республика илмий-амалий конференциясини ҳамда Имом Термизий ҳаёти ва илмий фаолиятига оид илмий мақолалар танловини ўтказсин;

аллома ва муҳаддис олимларимизнинг илмий мероси ва ноёб қўлёзма асарларини ўрганиш бўйича Илм-фанни молиялаштириш ва инновацияларни қўллаб-қувватлаш жамғармаси маблағлари ҳисобидан амалга ошириладиган илмий-тадқиқот ишларига давлат буюртмасини белгиланган тартибда шакллантириб борсин.

5. Ўзбекистон мусулмонлари идорасига имом-хатиблар ва диний таълим муассасалари талабалари ўртасида “Имом Термизий асарлари бўйича ҳадислар билимдони” танловини ўтказиш ва ғолибларни муносиб тақдирлаш тавсия этилсин.

6. Қорақалпоғистон Республикаси Вазирлар Кенгаши, вилоятлар ва Тошкент шаҳар ҳокимликлари Дин ишлари бўйича қўмита, Республика Маънавият ва маърифат маркази, Ёшлар ишлари агентлиги, Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмаси билан биргаликда жойларда 2024 йил давомида Имом Термизийнинг илмий меросига бағишланган давра суҳбатларини ташкил этсин.

7. Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси маркази ва Имом Термизий халқаро илмий-тадқиқот маркази Маданий мерос агентлиги билан биргаликда:

Имом Термизий илмий меросига мансуб қўлёзма, қадимий китоблар, ноёб асарлар ва бошқа маданий бойликлар реставрация қилинишини ҳамда уларнинг лозим даражада сақланишини таъминласин;

хорижий мамлакатларда сақланаётган Имом Термизийнинг ҳаёти, илмий мероси ҳамда у яшаган даврга оид ноёб қўлёзма асарлар ва бошқа маданий бойликларни аниқлаш, уларнинг нусхаларини Ўзбекистонга олиб келиш ва тадқиқ қилишни тизимли равишда ташкил этсин;

Имом Термизийнинг ҳаёти ва илмий фаолиятига бағишланган юқори сифатли медиа маҳсулотлар ҳамда аудиовизуал асарлар яратиш, уларни маҳаллий ва хорижий оммавий ахборот воситаларида эълон қилиш, Интернет жаҳон ахборот тармоғи ва ижтимоий тармоқларда кенг тарғиб қилиш чораларини кўрсин.

8. Сурхондарё вилояти ҳокимлиги:

Кадастр агентлиги ва манфаатдор ташкилотлар билан биргаликда икки ой муддатда Термиз шаҳри, Шимолий дарвоза кўчаси, 3-уй манзилида жойлашган Имом Термизий халқаро илмий-тадқиқот маркази илмий ходимлари учун ҳомийлар маблағи ҳисобидан қуриб битказилган 5 та хизмат уйларининг қонунчиликда белгиланган тартибда марказга мулк ҳуқуқи асосида бепул берилишини;

Қурилиш ва уй-жой коммунал хўжалиги вазирлиги билан биргаликда Термиз шаҳрида Имом Термизий халқаро илмий-тадқиқот марказига туташ ҳудудда жойлашган диний таълим муассасалари учун ўқув ва бошқа зарур биноларнинг қурилиб, фойдаланишга топширилишини таъминласин.

9. Ўзбекистон Миллий ахборот агентлиги, Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси ва “Дунё” ахборот агентлигига Имом Термизий таваллудининг 1200 йиллигини нишонлаш билан боғлиқ тадбирларни оммавий ахборот воситаларида кенг ёритиб бориш тавсия этилсин.

10. Мазкур қарорнинг ижросини назорат қилиш Ўзбекистон Республикаси Бош вазири А.Н.Арипов ҳамда Ўзбекистон Республикаси Президентининг маслаҳатчиси М.М.Камилов зиммасига юклансин.

Ўзбекистон Республикаси
Президенти                                                                                                                   Ш.МИРЗИЁЕВ

Тошкент шаҳри,
2024 йил 15 август

***

Muqaddas islom dini ilmlari rivojiga beqiyos hissa qo‘shgan buyuk olim, vatandoshimiz Imom Abu Iso Muhammad Termiziyning (keyingi o‘rinlarda – Imom Termiziy) ulkan ilmiy merosini yanada chuqur o‘rganish, xalqimiz va jahon jamoatchiligi o‘rtasida keng targ‘ib etish, ushbu yo‘nalishda olib borilayotgan tadqiqotlarni qo‘llab-quvvatlash, yosh avlodning ma’naviy-ruhiy olamini boyitish, ularning qalbida milliy iftixor, Vatanga muhabbat va sadoqat tuyg‘usini yanada kuchaytirish maqsadida:

1. Din ishlari bo‘yicha qo‘mita, O‘zbekiston musulmonlari idorasi, Surxondaryo viloyati hokimligi, Imom Termiziy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazining 2024 yil oktyabr oyida Imom Termiziy tavalludining 1200 yilligini keng nishonlash to‘g‘risidagi taklifi ma’qullansin.

2. Imom Termiziy tavalludining 1200 yilligiga bag‘ishlangan tadbirlarni o‘tkazish va davlat organlari faoliyatini muvofiqlashtirish bo‘yicha tashkiliy qo‘mita (keyingi o‘rinlarda – Tashkiliy qo‘mita) tuzilsin hamda uning tarkibi ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

3. Tashkiliy qo‘mita (A.Aripov) bir hafta muddatda Imom Termiziy tavalludining 1200 yilligini yuqori saviyada nishonlash bo‘yicha, jumladan, quyidagilarni nazarda tutuvchi chora-tadbirlar dasturini tasdiqlasin:

Imom Termiziyning “Ash-Shamoil al-Muhammadiyya” va “Sunani Termiziy” asarlarini moturidiylik aqidasi va hanafiylik mazhabiga tayangan ko‘p jildlik akademik tarjima va sharhini tayyorlash hamda ularni nashr etish;

Imom Termiziy hayoti va ilmiy merosining mohiyatini va bugungi kundagi ahamiyatini ochib beruvchi ilmiy-ommabop hujjatli film yaratish va sahnalashtirilgan spektakl namoyishini tashkil etish;

Imom Termiziy tavalludining 1200 yilligiga bag‘ishlangan esdalik suvenirlarini muomalaga chiqarish hamda pochta markalari, taqvimlar, uning hayoti va ilmiy merosini yoritib beruvchi boshqa ko‘rgazmali axborot vositalari turkumini yaratish;

2024 yil oktyabr oyida Toshkent shahrida “Islom – tinchlik va ezgulik dini” mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya hamda konferensiya doirasida Termiz shahrida “Imom Termiziy ilmiy merosining islom sivilizatsiyasida tutgan o‘rni” mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman o‘tkazish;

Imom Termiziy ziyoratgohiga olib boruvchi yo‘l infratuzilmalarini yaxshilash, jumladan, yodgorlik majmuasi va unga tutash hududlarni obodonlashtirish;

Surxondaryo viloyati Sherobod tumanidagi Imom Abu Iso at-Termiziy majmuasida Imom Termiziy va termiziy allomalarning hayoti, ilmiy va ijodiy faoliyatiga bag‘ishlangan asarlarning nodir qo‘lyozma va nashr nusxalari hamda kitoblarining ko‘rgazmasini tashkil etish.

4. Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi:

Din ishlari bo‘yicha qo‘mita bilan birgalikda 2024 yil sentyabr-oktyabr oylarida Termiz davlat universiteti va O‘zbekiston xalqaro islom akademiyasida Oliy ta’lim muassasalarini rivojlantirish jamg‘armasi mablag‘lari hisobidan “Termiziy allomalarning ilmiy-ma’naviy merosi: o‘tmish va bugun” mavzusida respublika ilmiy-amaliy konferensiyasini hamda Imom Termiziy hayoti va ilmiy faoliyatiga oid ilmiy maqolalar tanlovini o‘tkazsin;

alloma va muhaddis olimlarimizning ilmiy merosi va noyob qo‘lyozma asarlarini o‘rganish bo‘yicha Ilm-fanni moliyalashtirish va innovatsiyalarni qo‘llab-quvvatlash jamg‘armasi mablag‘lari hisobidan amalga oshiriladigan ilmiy-tadqiqot ishlariga davlat buyurtmasini belgilangan tartibda shakllantirib borsin.

5. O‘zbekiston musulmonlari idorasiga imom-xatiblar va diniy ta’lim muassasalari talabalari o‘rtasida “Imom Termiziy asarlari bo‘yicha hadislar bilimdoni” tanlovini o‘tkazish va g‘oliblarni munosib taqdirlash tavsiya etilsin.

6. Qoraqalpog‘iston Respublikasi Vazirlar Kengashi, viloyatlar va Toshkent shahar hokimliklari Din ishlari bo‘yicha qo‘mita, Respublika Ma’naviyat va ma’rifat markazi, Yoshlar ishlari agentligi, O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi bilan birgalikda joylarda 2024 yil davomida Imom Termiziyning ilmiy merosiga bag‘ishlangan davra suhbatlarini tashkil etsin.

7. O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi va Imom Termiziy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi Madaniy meros agentligi bilan birgalikda:

Imom Termiziy ilmiy merosiga mansub qo‘lyozma, qadimiy kitoblar, noyob asarlar va boshqa madaniy boyliklar restavratsiya qilinishini hamda ularning lozim darajada saqlanishini ta’minlasin;

xorijiy mamlakatlarda saqlanayotgan Imom Termiziyning hayoti, ilmiy merosi hamda u yashagan davrga oid noyob qo‘lyozma asarlar va boshqa madaniy boyliklarni aniqlash, ularning nusxalarini O‘zbekistonga olib kelish va tadqiq qilishni tizimli ravishda tashkil etsin;

Imom Termiziyning hayoti va ilmiy faoliyatiga bag‘ishlangan yuqori sifatli media mahsulotlar hamda audiovizual asarlar yaratish, ularni mahalliy va xorijiy ommaviy axborot vositalarida e’lon qilish, Internet jahon axborot tarmog‘i va ijtimoiy tarmoqlarda keng targ‘ib qilish choralarini ko‘rsin.

8. Surxondaryo viloyati hokimligi:

Kadastr agentligi va manfaatdor tashkilotlar bilan birgalikda ikki oy muddatda Termiz shahri, Shimoliy darvoza ko‘chasi, 3-uy manzilida joylashgan Imom Termiziy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi ilmiy xodimlari uchun homiylar mablag‘i hisobidan qurib bitkazilgan 5 ta xizmat uylarining qonunchilikda belgilangan tartibda markazga mulk huquqi asosida bepul berilishini;

Qurilish va uy-joy kommunal xo‘jaligi vazirligi bilan birgalikda Termiz shahrida Imom Termiziy xalqaro ilmiy-tadqiqot markaziga tutash hududda joylashgan diniy ta’lim muassasalari uchun o‘quv va boshqa zarur binolarning qurilib, foydalanishga topshirilishini ta’minlasin.

9. O‘zbekiston Milliy axborot agentligi, O‘zbekiston Milliy teleradiokompaniyasi va “Dunyo” axborot agentligiga Imom Termiziy tavalludining 1200 yilligini nishonlash bilan bog‘liq tadbirlarni ommaviy axborot vositalarida keng yoritib borish tavsiya etilsin.

10. Mazkur qarorning ijrosini nazorat qilish O‘zbekiston Respublikasi Bosh vaziri A.N.Aripov hamda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining maslahatchisi M.M.Kamilov zimmasiga yuklansin.

O‘zbekiston Respublikasi
Prezidenti                                                                                                                   Sh.MIRZIYOЕV

Toshkent shahri,
2024 yil 15 avgust