– Сиз ҳар куни давлат ғазнасидан маош оласиз ва саволларимизга “билмайман”, – деб жавоб берасизми?

Абу Юсуф (раҳимаҳуллоҳ) шундай жавоб бердилар:

-Мен билган илмим учун маош оламан. Агар мен билмаган илмим учун ҳам маош олганимда эди, бутун дунёнинг бойликлари менинг маошим учун етмас эди.

Бир олим киши минбарда ўтирар эди. Шу вақт у кишидан бир савол сўрадилар ва у: «Билмайман», – деб жавоб берди.
Савол берган кишилар: «Минбар жоҳиллар учун эмас”, – деб айтганларида, у киши шундай жавоб бердилар:

– Мен илмимга мувофиқ баландликдаги минбарда ўтирибман. Агар билмайдиган илмим даражасида ўтирганимда эди, осмонга етган бўлар эдим.

ЎГИТ. Инсон ҳамма нарсани билишининг иложи йўқ, шунинг учун ундан бирор савол сўралганда, у: «мен китобдан қараб кўраман» ёки “биладиган кишидан сўраб кўраман», – деб жавоб бериши ёки бу саволга жавобни биладиган кишининг ҳузурига жўнатиши керак. Баъзида инсон биладиган масаласида ҳам хатога йўл қўйиши мумкин. Шу боис, фатво чиқараётганда ўта эҳтиёткор ва диққатли бўлиш керак. Балки, бизнинг саволимизга жавоб берган кишини ортиқ кўрмасмиз, шу сабабли агар у бизга хато жавоб берган бўлса, буни тўғрилашнинг иложи бўлмайди. Айтган гапларимиз оддий инсонларга тегишли, лекин бутун ҳаётларини шунга бағишлаган фақиҳларга ҳам бунинг алоқаси бор.

Шаъбий (раҳимаҳуллоҳ) дедилар: «Билмайман», – деб айтиш илмнинг ярмидир. Илмсизликни тан олиш нафс учун жуда мушкул, шу сабабли бу иш албатта мукофотланади».

Абдурраҳмон ибн Абу Лайло шундай деганлар: “Мен бу йиғилишда Аллоҳнинг Расули (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)нинг бир юз йигирма саҳобаларини кўрдим. Агар улардан бирор ҳадис ёки фатво беришларини сўрашса, улар савол берувчини биродарларининг ёнига жўнатар эдилар. У биродар эса бошқа бирига жўнатар эди. Бу ҳолат сўровчи биринчи сўраган кишисининг ёнига қайтиб келмагунга қадар давом этар эди”.

(“Руҳул-баён” тафсири, 1-жилд, 102-бет).

***

Abu Yusuf (rahimahulloh) qozi bo‘lgan paytlarida ulardan bir savol so‘radilar, lekin u zot javobni bilmasliklarini aytdilar. Savol bergan kishilar hayron qoldilar:

– Siz har kuni davlat g‘aznasidan maosh olasiz va savollarimizga “bilmayman”, – deb javob berasizmi?

Abu Yusuf (rahimahulloh) shunday javob berdilar:

-Men bilgan ilmim uchun maosh olaman. Agar men bilmagan ilmim uchun ham maosh olganimda edi, butun dunyoning boyliklari mening maoshim uchun yetmas edi.

Bir olim kishi minbarda o‘tirar edi. Shu vaqt u kishidan bir savol so‘radilar va u: «Bilmayman», – deb javob berdi.
Savol bergan kishilar: «Minbar johillar uchun emas”, – deb aytganlarida, u kishi shunday javob berdilar:

– Men ilmimga muvofiq balandlikdagi minbarda o‘tiribman. Agar bilmaydigan ilmim darajasida o‘tirganimda edi, osmonga yetgan bo‘lar edim.

O‘GIT. Inson hamma narsani bilishining iloji yo‘q, shuning uchun undan biror savol so‘ralganda, u: «men kitobdan qarab ko‘raman» yoki “biladigan kishidan so‘rab ko‘raman», – deb javob berishi yoki bu savolga javobni biladigan kishining huzuriga jo‘natishi kerak. Ba’zida inson biladigan masalasida ham xatoga yo‘l qo‘yishi mumkin. Shu bois, fatvo chiqarayotganda o‘ta ehtiyotkor va diqqatli bo‘lish kerak. Balki, bizning savolimizga javob bergan kishini ortiq ko‘rmasmiz, shu sababli agar u bizga xato javob bergan bo‘lsa, buni to‘g‘rilashning iloji bo‘lmaydi. Aytgan gaplarimiz oddiy insonlarga tegishli, lekin butun hayotlarini shunga bag‘ishlagan faqihlarga ham buning aloqasi bor.

Sha’biy (rahimahulloh) dedilar: «Bilmayman», – deb aytish ilmning yarmidir. Ilmsizlikni tan olish nafs uchun juda mushkul, shu sababli bu ish albatta mukofotlanadi».

Abdurrahmon ibn Abu Laylo shunday deganlar: “Men bu yig‘ilishda Allohning Rasuli (sollallohu alayhi va sallam)ning bir yuz yigirma sahobalarini ko‘rdim. Agar ulardan biror hadis yoki fatvo berishlarini so‘rashsa, ular savol beruvchini birodarlarining yoniga jo‘natar edilar. U birodar esa boshqa biriga jo‘natar edi. Bu holat so‘rovchi birinchi so‘ragan kishisining yoniga qaytib kelmagunga qadar davom etar edi”.

(“Ruhul-bayon” tafsiri, 1-jild, 102-bet).

— Шўринг қурсин! Сен ҳаж қилмадингми? Шўринг қурсин! Сен ҳаж қилмадингми?

Ўша вақтдан бери Аллоҳ таоло мени зулм ва ёмон ишлар қилишдан сақлади.

Изоҳ: бу ҳикоядан маълум бўладики, баъзи амаллар инсонни гуноҳ ва зулм қилишдан сақлар экан.

“Руҳул-баён” тафсири, 1-жилд, 322-бет.

***

Solihlardan biri hikoya qiladi: “Haj amallarini ado etgandan so‘ng bir guruh odamlar bilan vatanimga qaytib keldim. Nafsim yomon ish qilishga undadi. Men o‘sha ishni qilmoqchi bo‘lib turganimda, uyning burchagidan bir ovoz keldi:

— Sho‘ring qursin! Sen haj qilmadingmi? Sho‘ring qursin! Sen haj qilmadingmi?

O‘sha vaqtdan beri Alloh taolo meni zulm va yomon ishlar qilishdan saqladi.

Izoh: bu hikoyadan ma’lum bo‘ladiki, ba’zi amallar insonni gunoh va zulm qilishdan saqlar ekan.

“Ruhul-bayon” tafsiri, 1-jild, 322-bet.

Ўгит. Инсонга қанчалик мушкул бўлмасин, ибодат қилиши керак. Ибодат қилиш имконининг мавжудлиги ҳам Аллоҳ таолонинг буюк неъматидир. Мўмин киши: “Мен ибодат қилмайдиганлар сарасидан ҳам бўлишим мумкин эди, алҳамдулиллаҳ, мен ибодат қилаяпман”, — дейиши керак. Дуо қилиш вақтида қўлларни дуога кўтариш керак, бу дуоларнинг қабул бўлишига таъсир қилади.

Салмон ал-Форсий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Аллоҳнинг Расули (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) дедилар: “Сизнинг Роббингиз камтарлик ва сахийлик эгаси (Камтар ва Сахийдир). Бандаси қўлларини кўтариб бирор нарса сўраганида, уларни бўш қайтаришга ҳаё қилади” (Абу Довуд, Имом Термизий ривоятлари).

“Руҳул-баён” тафсири, 3-жилд, 177-саҳифа

***

Oriflar sultoni Boyazid Bistomiy (rohimahulloh) hikoya qiladilar: “Bir kuni tunda Alloh taologa duo qildim. Bir qo‘limni yengimdan chiqardim, lekin sovuq bo‘lganligi sababli, ikkinchi qo‘limni chiqarmadim. Keyin uxlab qoldim. Tushimda duo uchun ko‘targan qo‘limdan nur taralar, ikkinchi qo‘lim esa bo‘sh edi.
— Allohim! Nima uchun ikkinchi qo‘lim bo‘sh?
— Bizga duo qilish uchun ko‘targan qo‘lingni nurga to‘ldirdik, ko‘tarmagan qo‘lingni esa nursiz qoldirdik.

O‘git. Insonga qanchalik mushkul bo‘lmasin, ibodat qilishi kerak. Ibodat qilish imkonining mavjudligi ham Alloh taoloning buyuk neʼmatidir. Mo‘min kishi: “Men ibodat qilmaydiganlar sarasidan ham bo‘lishim mumkin edi, alhamdulillah, men ibodat qilayapman”, — deyishi kerak. Duo qilish vaqtida qo‘llarni duoga ko‘tarish kerak, bu duolarning qabul bo‘lishiga taʼsir qiladi.

Salmon al-Forsiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Allohning Rasuli (sollallohu alayhi va sallam) dedilar: “Sizning Robbingiz kamtarlik va saxiylik egasi (Kamtar va Saxiydir). Bandasi qo‘llarini ko‘tarib biror narsa so‘raganida, ularni bo‘sh qaytarishga hayo qiladi” (Abu Dovud, Imom Termiziy rivoyatlari).

“Ruhul-bayon” tafsiri, 3-jild, 177-sahifa

Ҳасан ибн Абу Синан (раҳимаҳуллоҳ): “Аллоҳ таоло мени жуда яхши қабул қилди, аммо ҳаётимда бир кишидан игна қарзга олиб, қайтариб бермаган эдим. Шу сабаб жаннатга кира олмаяпман”, — деган жавобни бердилар.

“Руҳул-баён” тафсири, 2-жилд, 171-саҳифа

***

Hasan ibn Abu Sinan (rahimahulloh) oltmish yil davomida yotgan holatda uxlamagan ekanlar, yog‘li taomlar isteʼmol qilmagan hamda sovuq suv ichmagan ekanlar. Vafot etganlaridan so‘ng u zot bir kishining tushiga kirdilar va u kishi: “Alloh taolo sizni qanday qabul qildi?” — deb so‘radi.

Hasan ibn Abu Sinan (rahimahulloh): “Alloh taolo meni juda yaxshi qabul qildi, ammo hayotimda bir kishidan igna qarzga olib, qaytarib bermagan edim. Shu sabab jannatga kira olmayapman”, — degan javobni berdilar.

“Ruhul-bayon” tafsiri, 2-jild, 171-sahifa

***

Abu Umoma Bohiliy roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: «Haq bo‘la turib janjalni tark etgan kishiga jannat yonidagi bir uyga kafilman. Hazildan bo‘lsa ham, yolg‘onni tark etgan kishiga jannat o‘rtasidagi bir uyga kafilman. Chiroyli xulqli kishiga jannatning eng yuqorisidagi bir uyga kafilman», dedilar.

Кимки бир кўнгли бузуқнинг хотирин шод айлагай,
Онча борким, каъба вайрон ўлса, обод айлагай.

Дарҳақиқат, бир мискинга ёки муҳтожга андак ёрдам қўлини чўзиш ўша одамнинг кўнглини тоғдай кўтаради, дунёча шодлик беради, бу бор гап. Яхшиликнинг афзаллиги ҳақида бир ибратли ҳикояни келтирамиз.

Отахон ҳар куни шу кўчадан ўтади. Кўпинча бир болакайнинг ялангоёқ елим тўп тепиб юрганини кўради.  Бир куни атай бозорга тушиб, пойафзал сотиб олди. Ўша кўчага бориб, ҳалиги болакайнинг қўлига тутқазди.

— Ма, болам, кийиб ол, — деди юзида табассум билан.

Болакай қувониб кетди. Дарҳол уни кийиб кўрган эди, оёғига жуда лойиқ келди. У бирдан отахонга қараб:
— Бобо, сиз худомисиз? — деб сўради.

Отахон қўрқиб титраб кетди ва шоша-пиша:
— Унақа дема, ўғлим, гуноҳ бўлади, — дея олди, холос.
— Унда сиз худонинг дўсти экансиз, чунки кеча кечқурун оёқ кийимим йўқлигини фақат унга айтгандим…

Ҳа, бизни эшитгувчи бор. Қилган хайрли амалларимизни кўргувчи, билгувчи бор, беҳисоб шукр.

Биз сўз аввалида ҳадиси шариф ва Навоий бобомиз ўгитларига бежизга мурожаат қилмадик. Инсон табиатан яхшиликка, эътиборга муҳтождир. Яхшилик қанчадан-қанча қаттиқ қалбларни юмашатади. Зеро, одам боласи яхшилик кўрган кишисига қалбан боғланади, унга ҳурмати зиёда бўлиб, бошига тож қилгиси келади.

Бир сўз билан айтганда, сизнинг наздингизда кичик кўринган кўмак замирида бошқалар учун жуда катта аҳамиятга молик нарса бўлиши мумкин.

Қиссадан ҳисса шуки, ҳар биримиз атрофдаги инсонларга эътиборли бўлайлик. Ҳиммат ила уларга моддий ёрдам кўрсата олмасак, яхши сўз ва яхши муомала билан кўнгилларини кўтариб, дардини аритишга ҳаракат қилсак, биздан Аллоҳ рози бўлади, инша Аллоҳ.

Инсон қадри улуғланаётган юртимиз ободлиги, гўзаллиги ва фаравон, тинч ҳаётимиз бардавом бўлсин!

Манбалар асосида
Қува тумани “Толмозор” масжиди ноиб имоми
Фарҳоджон Абдусатторов тайёрлади
(Қува ҳаёти газетаси)

* * *

Muqaddas dinimiz insonlarni hamisha yaxshilik qilishga, mehr-muruvvat ko‘rsatishga, saxovatli bo‘lishga chaqiradi. Hadisi shariflarda ham bir tabassum qilib, kimningdir ko‘nglini ko‘tarish ehson qatoridagi fazilat ekani aytilgan. Hazrat Alisher Navoiyning quyidagi satrlarini esga olaylik:

Kimki bir ko‘ngli buzuqning xotirin shod aylagay,
Oncha borkim, ka’ba vayron o‘lsa, obod aylagay.

Darhaqiqat, bir miskinga yoki muhtojga andak yordam qo‘lini cho‘zish o‘sha odamning ko‘nglini tog‘day ko‘taradi, dunyocha shodlik beradi, bu bor gap. Yaxshilikning afzalligi haqida bir ibratli hikoyani keltiramiz.

Otaxon har kuni shu ko‘chadan o‘tadi. Ko‘pincha bir bolakayning yalangoyoq yelim to‘p tepib yurganini ko‘radi.  Bir kuni atay bozorga tushib, poyafzal sotib oldi. O‘sha ko‘chaga borib, haligi bolakayning qo‘liga tutqazdi.

— Ma, bolam, kiyib ol, — dedi yuzida tabassum bilan.

Bolakay quvonib ketdi. Darhol uni kiyib ko‘rgan edi, oyog‘iga juda loyiq keldi. U birdan otaxonga qarab:
— Bobo, siz xudomisiz? — deb so‘radi.

Otaxon qo‘rqib titrab ketdi va shosha-pisha:
— Unaqa dema, o‘g‘lim, gunoh bo‘ladi, — deya oldi, xolos.
— Unda siz xudoning do‘sti ekansiz, chunki kecha kechqurun oyoq kiyimim yo‘qligini faqat unga aytgandim…

Ha, bizni eshitguvchi bor. Qilgan xayrli amallarimizni ko‘rguvchi, bilguvchi bor, behisob shukr.

Biz so‘z avvalida hadisi sharif va Navoiy bobomiz o‘gitlariga bejizga murojaat qilmadik. Inson tabiatan yaxshilikka, e’tiborga muhtojdir. Yaxshilik qanchadan-qancha qattiq qalblarni yumashatadi. Zero, odam bolasi yaxshilik ko‘rgan kishisiga qalban bog‘lanadi, unga hurmati ziyoda bo‘lib, boshiga toj qilgisi keladi.

Bir so‘z bilan aytganda, sizning nazdingizda kichik ko‘ringan ko‘mak zamirida boshqalar uchun juda katta ahamiyatga molik narsa bo‘lishi mumkin.

Qissadan hissa shuki, har birimiz atrofdagi insonlarga e’tiborli bo‘laylik. Himmat ila ularga moddiy yordam ko‘rsata olmasak, yaxshi so‘z va yaxshi muomala bilan ko‘ngillarini ko‘tarib, dardini aritishga harakat qilsak, bizdan Alloh rozi bo‘ladi, insha Alloh.

Inson qadri ulug‘lanayotgan yurtimiz obodligi, go‘zalligi va faravon, tinch hayotimiz bardavom bo‘lsin!

Manbalar asosida
Quva tumani “Tolmozor” masjidi noib imomi
Farhodjon Abdusattorov tayyorladi
(Quva hayoti gazetasi)

عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِي اللهُ عَنْهُ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ: «نَحْنُ الْآخِرُونَ السَّابِقُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، بَيْدَ أَنَّهُمْ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِنَا وأُوتِينَا مِنْ بَعْدِهِمْ، ثُمَّ هَذَا يَوْمُهُمُ الَّذِي فُرِضَ عَلَيْهِمْ فَاخْتَلَفُوا فِيهِ، فَهَدَانَا اللهُ لَهُ، فَالنَّاسُ لَنَا فِيهِ تَبَعٌ، الْيَهُودُ غَدًا وَالنَّصَارَى بَعْدَ غَدٍ». رَوَاهُ مُسْلِمٌ.

وَفي رِوَايَةٍ: «نَحْنُ الْآخِرُونَ الْأَوَّلُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَنَحْنُ أَوَّلُ مَنْ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ».

«Биз (дунёда) охиргилармиз, қиёмат куни пешқадамлармиз. Фақат уларга биздан олдин китоб берилган, холос. У бизга улардан кейин берилган. Сўнгра ушбу (жума) кун Аллоҳ уларга (ибодатини) фарз қилган кундир. Аммо улар у ҳақда ихтилоф қилдилар. Сўнгра Аллоҳ бизни (ўша кунга) ҳидоят қилди. Одамлар эса бунда биздан кейиндалар: эртасига яҳудийлар, индинига насоролар», – дедилар».

Муслим ривоят қилган.

Бошқа ривоятда:

«Биз (дунёда) охиргилар, қиёмат кунида пешқадамлармиз. Биз жаннатга биринчи кирувчилармиз», – дейилган.

«Жума ҳақидаги оят ва ҳадислар» китобидан

Фотима Самарқандия – буюк фақиҳ Алоуддин Самарқадий (ваф.1144)нинг қизи ва машҳур ҳанафий фақиҳи Абу Бакр Косоний (ваф. 587/1191)нинг турмуш ўртоғидир. Олима таълимни асосан отасидан олган. Самарқандийнинг ислом ҳуқуқига оид “Тухфатул-фуқаҳо” ва Қуръон тафсирига оид “Шарҳу Таъвилоту аҳлис-сунна” каби асарларини ёддан билган. Шунингдек, ўз замонасининг зарурий барча билим ва санъатларини эгаллаган[1].

Абдулҳай Лакнавий ўзининг “Фавоидул баҳийя” асарида: “Фотима Самарқандия машҳур олима, фақиҳадир. Фиқҳ (ислом ҳуқуқи)ни отасидан ўрганган, унинг “Туҳфа”сини ёддан билган!” дея таърифлайди.

Манбаларда олима кўпгина асарлар ёзгани айтилса-да, биргина фиқҳ илмига оид “Мажмаъул-фавоид ли жамъил-авоид шарҳ туҳфатил-мулук” (“Подшоҳлар туҳфаси асарига фойдалар жамланмаси номли тўлдириш”) асаридан бошқасининг номи зикр этилмаган”[2].

Фотиманинг турмуш ўртоғи Абу Бакр Косоний ҳам отаси Алоуддин Самарқандийнинг шогирдидир. Косонийнинг Фотимага уйланиши ҳам бир ибратли воқеа бўлган. У Алоуддин Самарқандийнинг “Туҳфату-л-фуқаҳо” асарига “Бадоиъ ас-саноиъ фи тартиб аш-шароиъ” номли ўн жилдлик йирик шарҳ ёзиб, устозига тақдим этганида асар ҳам мазмунан, ҳам услуб жиҳатидан мукаммаллигини кўриб, қизи Фотимани унга никоҳлаб беради ва қизнинг маҳрига эса “Бадоиъ” қўйилади. Бунгача қизнинг юксак илмий савияси, ақл-заковати ва ҳусни жамоли сабаб бир қанча обрўли хонадонлар, жумладан, ҳукмдор Салжуқий шаҳзодалардан ҳам совчилар келганида Алоуддин Самарқандий барчасига рад жавобини берган эди. Тўйдан кейин халқ орасида “شَرَحَ تحْفَتَهُ وتَزَوَجَ اِبْنَتَهُ” яъни “устозининг “Туҳфаси”ни шарҳлаб, қизига уйланиб олди” деган гап машҳур бўлиб кетди.

Фотима Самарқандия моҳир хаттот ҳам бўлиб, оилавий ҳайъатдан чиқадиган фатволарни шахсан ўзи оқга кўчирган, шунингдек, ўз муҳрини ҳам қўйар эди. Сабаби унинг фиқҳ, тафсир, ҳадис ва ақида илмлари олимаси бўлгани учун фатво бериш ваколатига эга бўлган. Янги оила қурилганидан сўнг ҳудудда Алоуддин Самарқандий, Абу Бакр Косоний ва Фотима Самарқандиялар номидан муштарак фатволар чиқадиган бўлди.

Абу Бакр Косоний 1146 йил “Зангийлар” давлати пойтахти Ҳалаб ўлкаси (ҳозирги Сурия ҳудуди)га элчи қилиб жўнатилган. Ўн йиллаб ўтиб Косоний ўз юрти Мовароуннаҳрга қайтмоқчи бўлганида, Султон Нуриддин ибн Маҳмуд Ҳалабда қолишни илтимос қилади. Косоний юртга қайтишни умр йўлдоши истаётгани ва унинг раъйини қайтара олмаслигини маълум қилади. Шунда султон Фотимага Ҳалабда қолиш илтимоси маъносида хат юборади. Бироқ номани олиб келган эркак киши бўлгани учун, олима уни қабул қилмайди. Унинг тақвосига қоийл қолиб, ҳукмдор аёл чопарни юборади ва Фотима илтимосни қабул қилади. Шу билан улар Ҳалабда яшаб қолишди.

Манбалар Абу Бакр Косоний турмуш ўртоғини кўп қадрлагани, эҳтиром қилганини таъкидлайди. Ҳалаб тарихчиси Камолиддин ибн Адим айтади: “Менинг отам бу аёлни (Абу Ҳанифа) мазҳабини мукаммал билишини, кўп маротаба умр йўлдоши – Косонийнинг жавобларидаги йўл қўйилган камчиликларини кўрсатиб берганини, Косоний ҳам унинг маслаҳатларини мамнуят билан қабул қилганини ҳикоя қилиб берган”. Шунингдек, Косоний Фотима Самарқайдия вафот этганидан сўнг қабрини ҳар жума оқшоми зиёрат қилишни тарк қилмаган[3].

Фотима Самарқайдия 1187 йил Ҳалабда вафот этди ва шаҳар ташқарисидаги Мақоми Иброҳим Халил мақбарасига дафн этилди. Кейинроқ турмуш ортиғи ҳам (1191 йил ваот этганда) ушбу жойга дафн этилиши билан қабристон “Эр ва хотин қабристони” деб номланган.

Фотима Самарқандия оилавий ишлардан ташқари илм, дарс бериш билан мунтазам шуғулланган. Тарихчи олима Зайнаб Фаввозни хабар беришича, Фотима Самарқандиянинг Ҳалабда алоҳида дарс мажлиси бўлган, унда жуда кўп толиби илмлар иштирок этган ва бир неча мўътабар манбалар бўйича ижозалар олишган. Фотима Самарқандия турмуш ўртоғи раҳбарлигидаги Ҳалавия мадрасасига доим ҳомийлик қилган. Бу ҳақда Ҳофиз Қураший ривоят қилишича, Фотима ўзининг тилла тақинчоқларини сотиб, пулини мударрис ва талабаларга тарқатиб берган. Рамазон ойи давомида уларга ифторлик дастурхонини уюштириб берган. Шундан кейин хозиргача ҳомийлар томонидан мадрасада ифторлик дастурхони ёзиш анъана бўлиб қолган. Шунингдек, Рамазон ойидаги махсус ҳадяларни мадраса устоз ва талабаларига беришни ҳам биринчи бўлиб Фотима Самарқайдия жорий қилган[4].

Хулоса қилиб айтганда, Абу Бакр Косоний ва Фотима Самарқандиялар ҳаёти илмга хизмат ва юксак инсоний фазилатлар намунасидир. Ёшларни, умуман хотин-қизларни илмли бўлишига катта эътибор берилаётган ҳозирда бугунги кунда айнан Фотима Самарқандия каби олималаримиз ҳаёти ва илмий меросини ўрганиш муҳим аҳамиятга эга. Шунингдек, олиманинг ҳаётидаги оилани қадрлаш каби юксак фазилатлар ҳам аёл-қизлар тарбиясида муҳим жиҳатлардан ҳисобланади. Зеро, келажак авлоднинг комил, етук бўлиши уларнинг тарбиялайдиган оналарнинг ҳам жисмонан, ҳам маънан соғлом бўлишига боғлиқ.

Собиржон домла РУСТАМОВ

Тошкент шаҳар Шайхонтоҳур тумани
бош имом-хатиби

[1] Муҳаммад Абдулҳай Лакнавий Ҳиндий. Ал-Фавоид ал-баҳия фи тарожимил-ҳанафия. – Қоҳира: Матбаъа ас-саъада, 1332/1914. – Б. 158.

[2] Зайнаб Фаввоз. Ад-Дуррул-мансур фи табақот рабботил-хузур. – Қоҳира: Матбаатул-кубро ал-амирия, 1996. –  Б. 54.

[3] Ибн ал-Адим. Буғятут-талаб фи тарихи Ҳалаб. – Ж. X. – Б. 42.

[4] Абдулқодир ибн Абулвафо Қураший. Жавоҳиру-л-музийя фи табақоти-л–ҳанафийя. – Карачи: Мир Муҳаммад кутубхонаси. – Ж. 2. – Б. 244; – Ж. 2. – Б. 25.

“У шундай Аллоҳдирки, Ундан ўзга илоҳ йўқдир. (У) яширин ва ошкора нарсаларни билувчидир. У Меҳрибон ва Раҳмлидир.
У шундай Аллоҳдирки, Ундан ўзга илоҳ йўқдир. (У) Подшоҳ, (барча айб-нуқсонлардан) Пок, (бандаларига) тинчлик бахш этувчи, Омонлик берувчи, Кузатиб турувчи, Қудрат соҳиби, Бўйин сундирувчи ва кибр эгасидир. Аллоҳ (мушриклар) келтираётган ширкдан покдир.
У – Яратувчи, (йўқдан) Бор қилувчи, (барча нарсага) Сурат (ва шакл) берувчи Аллоҳдир. Унинг гўзал исмлари бордир. Осмонлар ва Ердаги (бор) нарса Унга тасбеҳ айтур. У Қудратли ва Ҳикматли (зот)дир” (Ҳашр сураси, 22-24 – оятлар).

Даврон НУРМУҲАММАД

Тасодифан 5 та дафтар йўқолиб қолди ва қанча қидирсалар ҳам, уни тополмадилар. Дафтарни сақлаб юрган хизматчилар саросимага тушди.

Подшоҳ деди:
— Ташвиш тортманглар! Мен ўша дафтарга ёзилган гапларни бошдан-оёқ ёд биламан. Сўнг Улуғбек котибни чақиртириб айтиб турди, улар ёзиб олишди. Янги дафтар тўлган ҳам эдики, илгари йўқолган дафтар топилиб қолди. Ҳар иккала дафтарни солиштириб, тўрт-бештадан ортиқ фарқ топмадилар.

Сабоқ. Илмни ёзиш билан қайд қилиб, «боғлаб» қўйиш лозим. Бундан ташқари, ёзилган нарсага тез-тез кўз югуртирилса, эътибор билан такрорланса, хотирада мустаҳкамланиб қолади. Улуғ боболаримизнинг муносиб давомчилари бўлишга ҳаракат қилишимиз лозим.

«Ҳидоят» журналининг 9-сонидан