Қуйида хорижий ОАВ ва расмий платформаларнинг айримларининг қисқача шарҳини тақдим этамиз:

Саудия Арабистони манбалари («Haramain Archive»): Саудия Арабистони “Масжид ал-Ҳаром” бош имоми шайх Солиҳ ибн Ҳумайднинг Ўзбекистонга ташрифи, Имом Бухорий мақбарасини зиёрат қилгани ва халқаро анжумандаги иштироки кенг ёритилди. Ташриф давомида юксак одоб ва соф эътиқод намунасини кўрсатган шайх ҳадис илмининг султони бўлмиш буюк аждодимиз меросига юксак эҳтиром билдирди. У «Ал-Жомеʼ ас-Саҳиҳ» муаллифининг ҳаёти ёшлар учун илм ва собит ирода намунаси эканини ҳамда бу каби маърифий анжуманлар дунёда бағрикенгликни мустаҳкамлашга хизмат қилишини алоҳида таъкидлади.

Миср Фатво уйи («Дорул ифто» / egyptdaralifta): Бош муфтий, профессор Назир Муҳаммад Иёднинг форумдаги нутқларига таяниб, Ўзбекистоннинг ислом илм-фани ривожидаги ўрнини юқори баҳолади. Айниқса, Имом Бухорий ва Имом Мотуридий мероси соғлом тафаккурни шакллантириш ҳамда экстремизмга қарши курашишда дунё учун бебаҳо дастуриламал экани алоҳида қайд этилди.

Иордания ОАВ (“Petra” давлат ахборот агентлиги / petranews): Иордания Олий муфтийси, доктор Аҳмад ал-Ҳасанатнинг форумдаги нутқига таяниб, Ўзбекистондаги ислом цивилизацияси маркази илм-фан ва маърифат мажмуаси эканини таъкидлади. Айниқса, диёримиздан етишиб чиққан буюк олимлар — Имом ал-Бухорий, Имом ал-Мотуридий, ал-Хоразмий ва Ибн Синоларнинг ислом илм-фани ривожига қўшган ҳиссаси юқори баҳоланди. Шунингдек, Иордания Фатво ишлари бошқармаси ва Ўзбекистон Фатво маркази ўртасида ҳамкорлик меморандуми имзолангани алоҳида қайд этилди.

«islamsng.com» портали (Россия): Форум доирасида Ўзбекистон мусулмонлари идораси раиси, муфтий Шайх Нуриддин холиқназар ҳазратларининг Иордания бош муфтийси билан фатво ва таълим соҳасидаги келишувларини ҳамда анжуман якунида қабул қилинган 10 та глобал ташаббусни кенг ёритди. Шунингдек, Россия муфтийси Равил Гайнутдиннинг анжуман иштирокчиларига йўллаган қутлов матни эълон қилинди.

«peterburg-news.ru» нашри: Мазкур тадбирни «Ислом дунёсини бирлаштираётган ва кун тартибини ўзгартираётган форум» деб атади ҳамда Тошкент шаҳри исломофобияга қарши маърифат билан курашувчи халқаро гуманитар дипломатия марказига айланаётганини эътироф этди.

«islam-news» сайти: Анжуманнинг кенг кўламли географиясига тўхталиб, Кавказ мусулмонлари идораси раиси ва ТУРКСОЙ бош котиби каби нуфузли меҳмонларнинг диний бағрикенглик ва халқаро ҳамкорлик борасидаги ижобий фикрларини баҳам кўрди.

«milliard.tatar» портали (Татаристон): Бухоро диний мактаблари ва татар уламолари ўртасидаги кўп асрлик илмий ворислик анъаналарига ҳамда форум доирасида «Саҳиҳи Бухорий» меросини асраш бўйича ўтказилган муҳокамаларга алоҳида репортаж бағишлади.

Хулоса ўрнида таъкидлаш жоизки, халқаро ҳамжамиятнинг якдил эътирофига кўра, ушбу нуфузли форум Ўзбекистоннинг нафақат улуғ алломалар юрти, балки бугунги кунда ҳам Ислом оламида тинчлик, мўътадиллик ва бағрикенглик ғояларини тарғиб қилувчи энг асосий маърифий марказлардан бири эканини ёққол кўрсатди.

***

O‘zbekiston Prezidenti tashabbusi bilan Toshkent, Samarqand va Termiz shaharlarida 50 dan ortiq mamlakatdan 300 ga yaqin nufuzli ulamolar, muftiylar va islomshunos olimlar ishtirokida o‘tkazilgan I Xalqaro islom sivilizatsiyasi forumi jahon OAVlari va yirik diniy markazlar diqqat markazida bo‘ldi. Xalqaro nashrlar ushbu anjumanni O‘zbekistonning boy diniy-ma’rifiy salohiyatini namoyish etgan tarixiy voqelik sifatida keng e’tirof etmoqda.

Quyida xorijiy OAV va rasmiy platformalarning ayrimlarining qisqacha sharhini taqdim etamiz:

Saudiya Arabistoni manbalari («Haramain Archive»): Saudiya Arabistoni “Masjid al-Harom” bosh imomi shayx Solih ibn Humaydning O‘zbekistonga tashrifi, Imom Buxoriy maqbarasini ziyorat qilgani va xalqaro anjumandagi ishtiroki keng yoritildi. Tashrif davomida yuksak odob va sof e’tiqod namunasini ko‘rsatgan shayx hadis ilmining sultoni bo‘lmish buyuk ajdodimiz merosiga yuksak ehtirom bildirdi. U «Al-Jome’ as-Sahih» muallifining hayoti yoshlar uchun ilm va sobit iroda namunasi ekanini hamda bu kabi ma’rifiy anjumanlar dunyoda bag‘rikenglikni mustahkamlashga xizmat qilishini alohida ta’kidladi.

Misr Fatvo uyi («Dorul ifto» / egyptdaralifta): Bosh muftiy, professor Nazir Muhammad Iyodning forumdagi nutqlariga tayanib, O‘zbekistonning islom ilm-fani rivojidagi o‘rnini yuqori baholadi. Ayniqsa, Imom Buxoriy va Imom Moturidiy merosi sog‘lom tafakkurni shakllantirish hamda ekstremizmga qarshi kurashishda dunyo uchun bebaho dasturilamal ekani alohida qayd etildi.

Iordaniya OAV (“Petra” davlat axborot agentligi / petranews): Iordaniya Oliy muftiysi, doktor Ahmad al-Hasanatning forumdagi nutqiga tayanib, O‘zbekistondagi islom sivilizatsiyasi markazi ilm-fan va ma’rifat majmuasi ekanini ta’kidladi. Ayniqsa, diyorimizdan yetishib chiqqan buyuk olimlar — Imom al-Buxoriy, Imom al-Moturidiy, al-Xorazmiy va Ibn Sinolarning islom ilm-fani rivojiga qo‘shgan hissasi yuqori baholandi. Shuningdek, Iordaniya Fatvo ishlari boshqarmasi va O‘zbekiston Fatvo markazi o‘rtasida hamkorlik memorandumi imzolangani alohida qayd etildi.

«islamsng.com» portali (Rossiya): Forum doirasida O‘zbekiston musulmonlari idorasi raisi, muftiy Shayx Nuriddin xoliqnazar hazratlarining Iordaniya bosh muftiysi bilan fatvo va ta’lim sohasidagi kelishuvlarini hamda anjuman yakunida qabul qilingan 10 ta global tashabbusni keng yoritdi. Shuningdek, Rossiya muftiysi Ravil Gaynutdinning anjuman ishtirokchilariga yo‘llagan qutlov matni e’lon qilindi.

«peterburg-news.ru» nashri: Mazkur tadbirni «Islom dunyosini birlashtirayotgan va kun tartibini o‘zgartirayotgan forum» deb atadi hamda Toshkent shahri islomofobiyaga qarshi ma’rifat bilan kurashuvchi xalqaro gumanitar diplomatiya markaziga aylanayotganini e’tirof etdi.

«islam-news» sayti: Anjumanning keng ko‘lamli geografiyasiga to‘xtalib, Kavkaz musulmonlari idorasi raisi va TURKSOY bosh kotibi kabi nufuzli mehmonlarning diniy bag‘rikenglik va xalqaro hamkorlik borasidagi ijobiy fikrlarini baham ko‘rdi.

«milliard.tatar» portali (Tatariston): Buxoro diniy maktablari va tatar ulamolari o‘rtasidagi ko‘p asrlik ilmiy vorislik an’analariga hamda forum doirasida «Sahihi Buxoriy» merosini asrash bo‘yicha o‘tkazilgan muhokamalarga alohida reportaj bag‘ishladi.

Xulosa o‘rnida ta’kidlash joizki, xalqaro hamjamiyatning yakdil e’tirofiga ko‘ra, ushbu nufuzli forum O‘zbekistonning nafaqat ulug‘ allomalar yurti, balki bugungi kunda ham Islom olamida tinchlik, mo‘tadillik va bag‘rikenglik g‘oyalarini targ‘ib qiluvchi eng asosiy ma’rifiy markazlardan biri ekanini yoqqol ko‘rsatdi.

Мамлакатимизда тўрт кун давомида бўлиб ўтган Биринчи Халқаро Ислом цивилизацияси форуми бу борада юртимизда илгари сурилаётган эзгу тамойилларнинг амалий ифодаси ўлароқ нафақат Ўзбекистон, балки бутун Ислом олами ҳаётида муҳим воқеага айланди. Президентимиз Шавкат Мирзиёев дунёнинг қирқдан ортиқ мамлакатларидан ташриф буюрган таниқли олимлар, нуфузли халқаро ташкилотларнинг вакиллари, давлат ва жамоат арбоблари, маданият ва диний конфессиялар намояндалари иштирок этган ушбу анжуман иштирокчиларига мурожаат этар экан:

– Бугунги кунда дунё чуқур ва шиддатли ўзгаришлар даврини бошидан кечирмоқда. Инсоният фан ва технологиялар соҳасида мислсиз ютуқларни қўлга киритмоқда, айни вақтда жиддий синов ва муаммоларга ҳам дуч келмоқда: можаролар ва ўзаро ишончсизлик кучаймоқда, бузғунчи мафкуралар, тоқатсизлик, экстремизм, исломофобия кўринишлари кенг тарқалмоқда. Маданиятлар, динлар ва цивилизацияларни бир-бирига қарши қўйиш, турли халқларнинг урф-одат ва анъаналари ўртасида зиддият келтириб чиқаришга уринишлар авж олмоқда.

Бундай мураккаб вазиятда азалдан башариятнинг тинч-тотув ҳаёти, ҳамжиҳатлик ва маърифатга интилиши, тадрижий ривожланиши учун мустаҳкам замин бўлиб хизмат қилиб келган эзгу тушунчалар, жумладан, исломий қадриятлар алоҳида аҳамият касб этади. Барчамизга аёнки, бу қадриятлар асрлар давомида илмий тараққиёт, маданий юксалиш ва маънавий камолотнинг қудратли манбаи сифатида жаҳон тафаккури ривожига беқиёс ҳисса қўшган ва умуминсоний мероснинг ажралмас қисмига айланган, – дея фикр билдирди. Дарҳақиқат, ўн тўрт асрдан зиёдроқ вақт ўтяптики, Ислом нафақат диний таълимот, балки инсониятнинг олам ва одам ҳақидаги дунёқарашини тубдан ўзгартириб, илмий-маърифий тараққиётга беқиёс ҳиссасини қўшиб келмоқда. Ислом тамойиллари асосида математика, астрономия, геодезия, тиббиёт, кимё, тарих, фалсафа, калом, фиқҳ, ҳадисшунослик юксак чўққиларга кўтарилди, бу йўналишларда минглаб олимлар улкан оламшумул кашфиётларни амалга оширдилар. Бу ютуқлар замирида, энг аввало, Исломнинг илм-фанга, маърифатга бўлган муносабати ётади. Зеро, Аллоҳ азза ва жалла ўзининг муқаддас китобида илм ва олимларни улуғлаб, шундай марҳамат қилади: “Аллоҳ сизлардан имон келтирган ва илм ато этилган зотларни (баланд) даража (мартаба)ларга кўтарур…” (Мужодала сураси, 11-оят)”. Бу бежиз эмас, албатта, чунки инсоният тараққиётини илму фан ривожисиз тасаввур этиш мумкин эмас. Шу жиҳатдан олиб қаралганда, мамлакатимизда кейинги ўн йилликда Ислом маданияти, цивилизациясига жуда катта эътибор қаратилди ва қаратилмоқда.

Биринчи Халқаро Ислом цивилизацияси форуми юксак даражада бўлиб ўтди. Анжуман юртимизнинг азалдан илму фан бешиклари бўлган Тошкент, Самарқанд ва Термиз каби тарихий шаҳарларида ўтказилиши ундан кўзланган маърифий руҳни янада теранлаштирди. Жаҳон тамаддунининг қадимий ўчоқлари бўлган бу шаҳарларда асрлар давомида минглаб олиму фузалолар етишиб чиққан ва ўзига хос илмий мактабларни шаклланишига ҳисса қўшган. Юртимиз алломалари томонидан амалга оширилган оламшумул кашфиётлар инсоният тараққиётига улкан ҳисса бўлиб қўшилган. Уларнинг эзгу ғоялари ва кашфиётлари жаҳон цивилизациясининг ажралмас бир қисми сифатида эътироф этилган ва бугун ҳам шундай бўлиб қолмоқда. Анжуман иштирокчилари ҳам буни чин дилдан ҳис қилдилар ва буни ўзларининг Юртбошимизга қилган мурожаатларида акс эттириб шундай эътироф этдилар:

– Мазкур тарихий воқеа ислом цивилизациясининг жаҳон илм-фани, маданияти ва маънавияти ривожига қўшган беқиёс ҳиссасини янгича талқин ва тарғиб этишда халқаро илмий ҳамжамиятни бирлаштириш учун кенг имкониятлар яратди ҳамда Янги Уйғониш даври – Учинчи ренессанснинг интеллектуал ва маънавий асосларини барпо этиш йўлидаги муҳим қадам бўлди.

Ушбу ташаббус замонавий таҳдид ва хавф-хатарларга узоқни кўзлаб, вақтида берилган таъсирчан жавоб бўлганини ҳам бугун биз чуқур идрок этмоқдамиз. Дунёнинг турли ҳудудларида ислом динининг инсонпарварлик моҳиятини бузиб кўрсатиш, маданият ва цивилизацияларни бир-бирига қарама-қарши қўйиш, шунингдек, мусулмон олимларининг жаҳон илм-фани ва маданияти ривожига қўшган буюк ҳиссасини камситишга уринишлар кузатилаётган бир пайтда Сиз маърифат, илмий тафаккур, тарихий ҳақиқатга эҳтиром ҳамда ислом цивилизациясининг ҳаққоний меросини жаҳон ҳамжамиятига қайта тақдим этишга асосланган бунёдкорлик йўлини таклиф қилдингиз.

Форум иштирокчиларининг бу эътирофи мамлакатимизда диний бағрикенглик ва Ислом цивилизациясининг бой меросини кенг кўламда ўрганиш, жаҳон афкор оммасини ҳам бу қутлуғ ишга жалб этиш, бугунги мураккаб глобал ўзгаришлар даврида ўзаро тинч-тотув ҳаёт кечириш ва инсониятнинг маънавий, маданий ва интеллектуал соҳадаги ютуқларини тинчликка йўналтириш орқали башарият учун курраи заминда фаровон ҳаёт барпо этиш борасида олиб борилаётган ишларнинг нақадар улуғворлиги ва келажакни кўзлаб амалга оширилаётганини янада яққол намойиш этди. Биз бу анжумандан ўзимизга хулоса чиқариб, унда илгари сурилган эзгу ғояларни ҳаётимиз ҳар бир жабҳасининг ажралмас бир қисми сифатида ўрганиш, асраб-авайлаш, сақлаш ва кенг тарғиб этишга қаратишимиз зарурлигини яққол ҳис этдик.

 Алишер домла Наимов,
Фарғона вилояти бош имом хатиб ўринбосари,
Уламолар кенгаши аъзоси.

***

Yildan yilga Yangi O‘zbekistonning xalqaro maydondagi nufuzi ortib bormoqda. Bu bejiz emas, albatta. Zero, mamlakatimiz rahbariyati tomonidan ilgari surilayotgan ma’rifat, bag‘rikenglik va sivilizatsiyalar o‘rtasidagi muloqot g‘oyalari aynan shu maqsadga yo‘naltirilganligi bilan alohida ahamiyat kasb etadi.

Mamlakatimizda to‘rt kun davomida bo‘lib o‘tgan Birinchi Xalqaro Islom sivilizatsiyasi forumi bu borada yurtimizda ilgari surilayotgan ezgu tamoyillarning amaliy ifodasi o‘laroq nafaqat O‘zbekiston, balki butun Islom olami hayotida muhim voqeaga aylandi. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev dunyoning qirqdan ortiq mamlakatlaridan tashrif buyurgan taniqli olimlar, nufuzli xalqaro tashkilotlarning vakillari, davlat va jamoat arboblari, madaniyat va diniy konfessiyalar namoyandalari ishtirok etgan ushbu anjuman ishtirokchilariga murojaat etar ekan:

– Bugungi kunda dunyo chuqur va shiddatli o‘zgarishlar davrini boshidan kechirmoqda. Insoniyat fan va texnologiyalar sohasida mislsiz yutuqlarni qo‘lga kiritmoqda, ayni vaqtda jiddiy sinov va muammolarga ham duch kelmoqda: mojarolar va o‘zaro ishonchsizlik kuchaymoqda, buzg‘unchi mafkuralar, toqatsizlik, ekstremizm, islomofobiya ko‘rinishlari keng tarqalmoqda. Madaniyatlar, dinlar va sivilizatsiyalarni bir-biriga qarshi qo‘yish, turli xalqlarning urf-odat va an’analari o‘rtasida ziddiyat keltirib chiqarishga urinishlar avj olmoqda.

Bunday murakkab vaziyatda azaldan bashariyatning tinch-totuv hayoti, hamjihatlik va ma’rifatga intilishi, tadrijiy rivojlanishi uchun mustahkam zamin bo‘lib xizmat qilib kelgan ezgu tushunchalar, jumladan, islomiy qadriyatlar alohida ahamiyat kasb etadi. Barchamizga ayonki, bu qadriyatlar asrlar davomida ilmiy taraqqiyot, madaniy yuksalish va ma’naviy kamolotning qudratli manbai sifatida jahon tafakkuri rivojiga beqiyos hissa qo‘shgan va umuminsoniy merosning ajralmas qismiga aylangan, – deya fikr bildirdi. Darhaqiqat, o‘n to‘rt asrdan ziyodroq vaqt o‘tyaptiki, Islom nafaqat diniy ta’limot, balki insoniyatning olam va odam haqidagi dunyoqarashini tubdan o‘zgartirib, ilmiy-ma’rifiy taraqqiyotga beqiyos hissasini qo‘shib kelmoqda. Islom tamoyillari asosida matematika, astronomiya, geodeziya, tibbiyot, kimyo, tarix, falsafa, kalom, fiqh, hadisshunoslik yuksak cho‘qqilarga ko‘tarildi, bu yo‘nalishlarda minglab olimlar ulkan olamshumul kashfiyotlarni amalga oshirdilar. Bu yutuqlar zamirida, eng avvalo, Islomning ilm-fanga, ma’rifatga bo‘lgan munosabati yotadi. Zero, Alloh azza va jalla o‘zining muqaddas kitobida ilm va olimlarni ulug‘lab, shunday marhamat qiladi: “Alloh sizlardan imon keltirgan va ilm ato etilgan zotlarni (baland) daraja (martaba)larga ko‘tarur…” (Mujodala surasi, 11-oyat)”. Bu bejiz emas, albatta, chunki insoniyat taraqqiyotini ilmu fan rivojisiz tasavvur etish mumkin emas. Shu jihatdan olib qaralganda, mamlakatimizda keyingi o‘n yillikda Islom madaniyati, sivilizatsiyasiga juda katta e’tibor qaratildi va qaratilmoqda.

Birinchi Xalqaro Islom sivilizatsiyasi forumi yuksak darajada bo‘lib o‘tdi. Anjuman yurtimizning azaldan ilmu fan beshiklari bo‘lgan Toshkent, Samarqand va Termiz kabi tarixiy shaharlarida o‘tkazilishi undan ko‘zlangan ma’rifiy ruhni yanada teranlashtirdi. Jahon tamaddunining qadimiy o‘choqlari bo‘lgan bu shaharlarda asrlar davomida minglab olimu fuzalolar yetishib chiqqan va o‘ziga xos ilmiy maktablarni shakllanishiga hissa qo‘shgan. Yurtimiz allomalari tomonidan amalga oshirilgan olamshumul kashfiyotlar insoniyat taraqqiyotiga ulkan hissa bo‘lib qo‘shilgan. Ularning ezgu g‘oyalari va kashfiyotlari jahon sivilizatsiyasining ajralmas bir qismi sifatida e’tirof etilgan va bugun ham shunday bo‘lib qolmoqda. Anjuman ishtirokchilari ham buni chin dildan his qildilar va buni o‘zlarining Yurtboshimizga qilgan murojaatlarida aks ettirib shunday e’tirof etdilar:

– Mazkur tarixiy voqea islom sivilizatsiyasining jahon ilm-fani, madaniyati va ma’naviyati rivojiga qo‘shgan beqiyos hissasini yangicha talqin va targ‘ib etishda xalqaro ilmiy hamjamiyatni birlashtirish uchun keng imkoniyatlar yaratdi hamda Yangi Uyg‘onish davri – Uchinchi renessansning intellektual va ma’naviy asoslarini barpo etish yo‘lidagi muhim qadam bo‘ldi.

Ushbu tashabbus zamonaviy tahdid va xavf-xatarlarga uzoqni ko‘zlab, vaqtida berilgan ta’sirchan javob bo‘lganini ham bugun biz chuqur idrok etmoqdamiz. Dunyoning turli hududlarida islom dinining insonparvarlik mohiyatini buzib ko‘rsatish, madaniyat va sivilizatsiyalarni bir-biriga qarama-qarshi qo‘yish, shuningdek, musulmon olimlarining jahon ilm-fani va madaniyati rivojiga qo‘shgan buyuk hissasini kamsitishga urinishlar kuzatilayotgan bir paytda Siz ma’rifat, ilmiy tafakkur, tarixiy haqiqatga ehtirom hamda islom sivilizatsiyasining haqqoniy merosini jahon hamjamiyatiga qayta taqdim etishga asoslangan bunyodkorlik yo‘lini taklif qildingiz.

Forum ishtirokchilarining bu e’tirofi mamlakatimizda diniy bag‘rikenglik va Islom sivilizatsiyasining boy merosini keng ko‘lamda o‘rganish, jahon afkor ommasini ham bu qutlug‘ ishga jalb etish, bugungi murakkab global o‘zgarishlar davrida o‘zaro tinch-totuv hayot kechirish va insoniyatning ma’naviy, madaniy va intellektual sohadagi yutuqlarini tinchlikka yo‘naltirish orqali bashariyat uchun kurrai zaminda farovon hayot barpo etish borasida olib borilayotgan ishlarning naqadar ulug‘vorligi va kelajakni ko‘zlab amalga oshirilayotganini yanada yaqqol namoyish etdi. Biz bu anjumandan o‘zimizga xulosa chiqarib, unda ilgari surilgan ezgu g‘oyalarni hayotimiz har bir jabhasining ajralmas bir qismi sifatida o‘rganish, asrab-avaylash, saqlash va keng targ‘ib etishga qaratishimiz zarurligini yaqqol his etdik.

Alisher domla Naimov.

Farg‘ona viloyati bosh imom xatib o‘rinbosari

Ulamolar kengashi a’zosi.

Биз, Ислом цивилизацияси I халқаро форуми иштирокчилари – нуфузли халқаро ташкилотлар, хорижий давлатлардаги илмий-маърифий тузилмалар раҳбарлари, дунёнинг элликдан ортиқ мамлакатларидан ташриф буюрган вазирлар, муфтийлар, таниқли олимлар, университетлар, илмий-тадқиқот институтлари, кутубхоналар, музейлар ҳамда маданий муассасаларнинг вакиллари номидан Сизга самимий миннатдорлик ва чуқур эҳтиром билан мурожаат этмоқдамиз.

Аввало, Сизнинг бевосита ташаббусингиз ва шахсан қўллаб-қувватлашингиз билан ўтказилган Ислом цивилизацияси I халқаро форуми, ўзининг туб моҳияти ва аҳамиятига кўра, халқаро илмий тадбирлар даражасидан юқори турадиган ва юксак эътироф топган улкан воқеа бўлганини алоҳида таъкидлашни истардик.

Ҳеч шубҳасиз, Сизнинг Форум иштирокчиларига мурожаатингизда илгари сурилган ғоят муҳим фикр ва ғоялар тўрт кун давомида дунё жамоатчилиги эътиборида бўлган ушбу анжуманда муҳокама қилинган масалалар кўлами, мақсади ва маъно-мазмунини белгилаб берди.

Ишонч билан айта оламизки, мусулмон оламидаги илғор илм-маърифат намояндалари иштирокидаги бу форум ислом цивилизациясининг бой меросини инсониятнинг маънавий, маданий ва интеллектуал соҳадаги умумий бойлигининг ажралмас бир қисми сифатида ўрганиш, асраб-авайлаш, сақлаш ва кенг тарғиб этишга қаратилган глобал ҳамкорликнинг янги босқичини бошлаб берди.

Анжуманнинг Тошкент, Самарқанд ва Термиз сингари Ўзбекистоннинг тарихий шаҳарларида ўтказилиши унинг маърифий руҳи ва аҳамиятини янада оширди. Айнан шу табаррук диёрларда асрлар давомида буюк илмий мактаблар шаклланган, илоҳиёт, фалсафа, тиббиёт, математика, астрономия ва бошқа фанлар тараққиётига шиддатли туртки берган фундаментал асарлар яратилган. Бутун инсоният тараққиётига улкан таъсир кўрсатган эзгу ғоялар ва кашфиётлар ҳам жаҳон бўйлаб айнан шу шаҳарлардан тарқалган.

Сиз томонингиздан 2017 йил сентябрь ойида Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Бош Ассамблеясининг 72-сессиясида Ўзбекистонда Ислом цивилизацияси марказини ташкил этиш бўйича илгари сурилган эзгу ташаббус сўнгги ўн йилликдаги энг муҳим халқаро гуманитар ташаббуслардан бири сифатида ушбу заминдаги буюк тарих ва маданиятни яхлит маърифий ҳодиса сифатида англашда туб бурилиш нуқтаси бўлганини биз бугун алоҳида миннатдорлик билан эътироф этамиз. Мазкур тарихий воқеа ислом цивилизациясининг жаҳон илм-фани, маданияти ва маънавияти ривожига қўшган беқиёс ҳиссасини янгича талқин ва тарғиб этишда халқаро илмий ҳамжамиятни бирлаштириш учун кенг имкониятлар яратди ҳамда Янги Уйғониш даври – Учинчи ренессанснинг интеллектуал ва маънавий асосларини барпо этиш йўлидаги муҳим қадам бўлди.

Ушбу ташаббус замонавий таҳдид ва хавф-хатарларга узоқни кўзлаб, вақтида берилган таъсирчан жавоб бўлганини ҳам бугун биз чуқур идрок этмоқдамиз. Дунёнинг турли ҳудудларида ислом динининг инсонпарварлик моҳиятини бузиб кўрсатиш, маданият ва цивилизацияларни бир-бирига қарама-қарши қўйиш, шунингдек, мусулмон олимларининг жаҳон илм-фани ва маданияти ривожига қўшган буюк ҳиссасини камситишга уринишлар кузатилаётган бир пайтда Сиз маърифат, илмий тафаккур, тарихий ҳақиқатга эҳтиром ҳамда ислом цивилизациясининг ҳаққоний меросини жаҳон ҳамжамиятига қайта тақдим этишга асосланган бунёдкорлик йўлини таклиф қилдингиз. Шу тариқа тарихий адолатни тиклаш, очиқ илмий мулоқот маданиятини мустаҳкамлаш, ўзаро ҳурмат ва халқаро гуманитар ҳамкорликни ривожлантириш йўлида муҳим олға силжиш амалга оширилди.

Таъкидлаш керакки, бугунги кунда ана шу эзгу интилишлар алоҳида глобал аҳамият касб этмоқда. Зеро, айнан билим, тарихий хотира ва халқларнинг интеллектуал салоҳиятини бирлаштириш давлатлар ўртасидаги ўзаро ишончни мустаҳкамлашга, экстремизм, радикализм ва муросасизликка қарши самарали курашишга, цивилизациялар ўртасидаги ўзаро англашувни чуқурлаштиришга ҳамда тинчлик, барқарор тараққиёт ва бунёдкорликнинг мустаҳкам маънавий пойдеворини яратишга хизмат қилади.

Ана шундай долзарб фикрларни мужассам этган Мурожаатингиз, ҳеч шубҳасиз, бизнинг биргаликдаги келгуси фаолиятимиз учун улкан тарихий ва дастурий ҳужжат бўлиб қолади.

Ўзбекистон Президентига хос юксак ирода ва донишмандлик, тарих, бугунги кун ва келажакни яхлит бир жараён сифатида кўра олиш салоҳияти маҳсули бўлган Ислом цивилизацияси маркази нафақат жаҳон даражасидаги замонавий илмий-маърифий мажмуага, айни вақтда ушбу ноёб жараён таркибидаги бебаҳо меросни ўрганиш, асраб-авайлаш ва кенг тарғиб этишга қаратилган қўшма лойиҳаларни амалга ошириш учун турли давлатлар, халқаро ташкилотлар, етакчи олимлар, илмий муассасалар, университетлар, кутубхоналар, музейлар ва маънавий-маърифий марказларни бирлаштирадиган нуфузли мулоқот майдонига айланиб бораётганини барчамиз кўриб турибмиз. Аминмизки, яқин йилларда бу маскан гуманитар илм-фан соҳасидаги етакчи халқаро марказлар қаторидан муносиб ўрин эгаллайди ҳамда янги ғоялар, қўшма илмий тадқиқотлар ва узоқ муддатли халқаро лойиҳалар шаклланадиган йирик маданий-маърифий ва таълим платформасига айланади.

Ўзбекистон Республикасида маънавий, илмий ва маданий меросни асраб-авайлаш борасида амалга оширилаётган кенг кўламли ислоҳотлар бизда  катта таассурот қолдирди. Ислом цивилизацияси маркази, янгиланган Имом Бухорий ёдгорлик мажмуаси, Имом Бухорий, Имом Мотуридий ва Имом Термизий номидаги халқаро илмий-тадқиқот марказлари, Халқаро исломшунослик академияси, Имом Бухорий номидаги Тошкент ислом институти каби ноёб муассасалар тарихий хотирани сақлаш, фундаментал илм-фанни ривожлантириш ҳамда халқаро гуманитар ҳамкорликни мустаҳкамлаш борасида олиб борилаётган изчил давлат сиёсатининг амалдаги ёрқин ифодасидир.

Бир сўз билан айтганда, Ўзбекистон Республикаси ислом илм-фани, маданияти ва маърифатининг энг қадимги бешикларидан бири сифатида бугун гуманитар ҳамкорлик, илмий изланишлар ва цивилизациялар ўртасидаги мулоқот борасидаги азалий мавқеини яна мустаҳкамлаб бормоқда.

Ҳурматли Президент Жаноби Олийлари!

Ислом цивилизацияси I халқаро форуми «Тинчлик, бағрикенглик ва илм-маърифат» шиори остида ўтказилгани алоҳида эътиборга лойиқ. Ислом цивилизациясининг инсонпарварлик моҳиятини ўзида мужассам этган, ўзаро чамбарчас боғлиқ бўлган бу безавол қадриятлар бугунги замонавий дунё учун ҳам беқиёс аҳамиятга эгадир. Бу буюк мерос бутун инсониятнинг маданий, маънавий ва интеллектуал бойлигининг ажралмас қисми ҳисобланади. Бу эса уни асраб-авайлаш, ҳар томонлама ўрганиш ва келажак авлодларга етказиш бўйича халқаро ташкилотлар, давлатлар, илмий жамоатчилик, тинчлик, ўзаро англашув ва ҳамкорликни мустаҳкамлашга интилаётган барча инсонлар зиммасига катта масъулият юклаши табиий, албатта.

Биз Форум якунлари бўйича қабул қилинган Декларация ҳамда ислом цивилизациясини асраш, ўрганиш ва ривожлантиришга қаратилган “йўл харитаси”ни узоқ муддатли халқаро ҳамкорликнинг мустаҳкам пойдевори сифатида тўлиқ қўллаб-қувватлаймиз. Сиз уларда белгиланган ташаббусларни амалга ошириш, халқаро ҳамкорликни мустаҳкамлаш, умумий маънавий меросимизни асраб-авайлаш ҳамда ислом цивилизациясини тинчлик, маърифат ва ўзаро англашув йўлида ривожлантиришга қаратилган саъй-ҳаракатларга бундан буён ҳам етакчилик қилиб, ҳар томонлама қўллаб-қувватлайсиз, деб чин дилдан умид билдирамиз.

Форум қарорларини амалий ҳаётга татбиқ этиш мақсадида биз, Сиз билан маслаҳатлашган ҳолда, Ислом цивилизациясини Жаҳон альянсини таъсис этиш ташаббусини илгари суриш ниятидамиз. Мазкур Альянснинг фаолияти қўшма илмий тадқиқотларни мувофиқлаштириш, юқори малакали мутахассислар тайёрлаш, академик алмашинувларни ривожлантириш, нашриёт ишига оид халқаро лойиҳаларни амалга ошириш, маданий мерос намуналарини асраш ва кенг тарғиб қилиш, шунингдек, давлатлар ўртасидаги гуманитар ҳамкорликни янада мустаҳкамлашга хизмат қилади, деб ишонамиз.

Форум давомида қабул қилинган қарорлар Ўзбекистон заминида пайдо бўлган ушбу эзгу ташаббус халқаро миқёсда кенг қўллаб-қувватланаётгани ва жаҳондаги илмий-маънавий ҳамжамиятнинг умумий ишига айланаётганини яққол тасдиқлайди.

Биз мазкур қарорларни амалга ошириш, ислом цивилизациясининг буюк меросини сақлаш ва келажак авлодларга етказиш борасида ўзимизнинг интеллектуал, илмий ва маънавий салоҳиятимизни бирлаштиришга тайёр эканимизни яна бир бор баён қиламиз. Ишонамизки, қадимий Ўзбекистон диёрида қабул қилинган ушбу қарорлар ислом цивилизацияси меросини ўрганиш, асраш ва кенг тарғиб этиш соҳасида халқаро ҳамкорликнинг янги босқичи учун мустаҳкам асос бўлиб хизмат қилади. Ушбу Мурожаатни қабул қилар эканмиз, мазкур қарорларни амалга ошириш бўйича зиммамизга улкан умумий масъулият олаётганимизни яна бир бор эътироф этамиз ҳамда тинчлик, маърифат, ўзаро ҳурмат ва бутун инсоният бойлигининг узвий бир қисми ҳисобланган буюк маънавий ҳамда интеллектуал меросни асраб-авайлаш йўлида доимо Сиз билан бир сафда туриб иш олиб боришга тайёр эканимизни билдирамиз.

Муҳтарам Президент Жаноби Олийлари!

Биз Сизга ва Сизнинг тимсолингизда Форумнинг барча ташкилотчиларига, кўп миллатли бутун Ўзбекистон халқига Ислом цивилизацияси I халқаро форуми юксак савияда ташкил этилгани ҳамда самимий меҳмондўстлик учун чуқур миннатдорлик изҳор этамиз.

Сиз, Жаноби Олийларига мустаҳкам соғлик, оилавий бахт-саодат, Ўзбекистон халқига садоқат билан хизмат қилишдек ғоят шарафли ва масъулиятли фаолиятингизда янада улкан ютуқлар тилаймиз. Янги Ўзбекистон стратегиясини амалга ошириш, Учинчи Ренессанс пойдеворини яратиш ҳамда бу қутлуғ заминнинг илм-фан, маърифат, ислом цивилизацияси, гуманитар ҳамкорлик ва цивилизациялар ўртасидаги мулоқот бўйича жаҳонда етакчи марказлардан бири сифатидаги юксак ўрни, шуҳрати ва нуфузини янада мустаҳкамлаш йўлидаги саъй-ҳаракатларингизга муваффақиятлар тилаймиз.

Аллоҳ таоло Сизнинг эзгу ният ва ҳаракатларингизга хайру баракотлар берсин!
Ислом цивилизацияси I халқаро форумида қабул қилинган қарорлар дунё халқлари ўртасида ўзаро англашув, адолат ва ҳамкорликни мустаҳкамлашга хизмат қилсин!
Парвардигори олам уч минг йиллик буюк тарих ва маданият бунёдкори бўлган меҳнаткаш, меҳмондўст ва олижаноб Ўзбекистон халқига тинчлик, умуммиллий бирлик, фаровонлик ва равнақ ато этсин, ижодкорлик салоҳиятини бундан ҳам зиёда қилсин, барча эзгу ниятларига етказсин!

Чуқур ҳурмат билан,

Ислом цивилизацияси I халқаро форуми иштирокчилари

2026 йил, 9 июль

Ўзбекистон Республикаси, Тошкент шаҳри

Муҳтарам Президентимиз ташаббуси билан бунёд этилган ушбу мажмуа улуғ муҳаддис, мусулмон оламининг фахри бўлган Муҳаммад Исмоил Имом ал-Бухорийга эҳтиром ифодасидир.

Дунё уламоларининг ташрифи эса масжидга янада тароват бағишлади. Бу галги жума намози бутунлай ўзгача файз ила ўтди. Мажмуа бутун уммат бирлиги, ҳамжиҳатлиги ва баракасининг ёрқин ифодасига айланди.

Жамоат намози сўнггида Ватанимиз тинчлиги, халқимиз фаровонлиги ва бутун мусулмон умматининг бирлиги учун хайрли дуолар қилинди.

Дунё уламоларининг бир масжидда жам бўлиши Имом Бухорий, Имом Термизий ва Имом Доримий каби буюк алломаларимизнинг ҳадис илмини соф ҳолда келажак авлодларга етказиш йўлидаги беқиёс хизматларининг юртимиздаги баракасидир. Бу бой илмий меросни чуқур ўрганиш ва ёш авлодга етказиш бугунги куннинг энг муҳим вазифаси экани алоҳида қайд этилди.

***

Bugun, 10 iyul kuni Samarqand shahrida davom etgan xalqaro forum doirasida Islom olamining eng nufuzli ulamolari, xalqaro tashkilot rahbarlari, muftiylar, mutasaddilar, imom domlalar Samarqand viloyati, Payariq tumanida qad rostlagan Imom Buxoriy majmuasidagi jome masjidda juma namozini ado etdilar.

Muhtaram Prezidentimiz tashabbusi bilan bunyod etilgan ushbu majmua ulug‘ muhaddis, musulmon olamining faxri bo‘lgan Muhammad Ismoil Imom al-Buxoriyga ehtirom ifodasidir.

Dunyo ulamolarining tashrifi esa masjidga yanada tarovat bag‘ishladi. Bu galgi juma namozi butunlay o‘zgacha fayz ila o‘tdi. Majmua butun ummat birligi, hamjihatligi va barakasining yorqin ifodasiga aylandi.

Jamoat namozi so‘nggida Vatanimiz tinchligi, xalqimiz farovonligi va butun musulmon ummatining birligi uchun xayrli duolar qilindi.

Dunyo ulamolarining bir masjidda jam bo‘lishi Imom Buxoriy, Imom Termiziy va Imom Dorimiy kabi buyuk allomalarimizning hadis ilmini sof holda kelajak avlodlarga yetkazish yo‘lidagi beqiyos xizmatlarining yurtimizdagi barakasidir. Bu boy ilmiy merosni chuqur o‘rganish va yosh avlodga yetkazish bugungi kunning eng muhim vazifasi ekani alohida qayd etildi.

Конференцияда дунёнинг 10 дан ортиқ давлати, жумладан, Иордания, Буюк Британия, Ҳиндистон, Жазоир, Италия, Миср, Туркия ҳамда Марказий Осиё мамлакатларидан 25 га яқин ислом оламининг таниқли уламолари, мусулмон мамлакатлари муфтийлари, давлат ва жамоат арбоблари иштирок этмоқда.

***

Mazkur nufuzli konferensiya O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev rahbarligida Yangi O‘zbekistonda Uchinchi Renessans poydevorini barpo etish, islom ma’rifati va ilmiy merosini chuqur o‘rganish hamda uni xalqaro miqyosda keng targ‘ib etishga qaratilgan izchil islohotlarning amaliy ifodasi bo‘lgan “I Xalqaro islom sivilizatsiyasi forumi: tinchlik, bag‘rikenglik va ilm-ma’rifat yo‘li” mavzusidagi forum doirasida tashkil etilmoqda.

Konferensiyada dunyoning 10 dan ortiq davlati, jumladan, Iordaniya, Buyuk Britaniya, Hindiston, Jazoir, Italiya, Misr, Turkiya hamda Markaziy Osiyo mamlakatlaridan 25 ga yaqin islom olamining taniqli ulamolari, musulmon mamlakatlari muftiylari, davlat va jamoat arboblari ishtirok etmoqda.

Анжуманнинг очилиш маросими Қуръон тиловати билан бошланди. Сўнг Ўзбекистон мусулмонлари идораси раиси, муфтий Шайх Нуриддин Холиқназар, Ўзбекистон Республикаси Дин ишлари бўйича қўмитаси раиси Содиқжон Тошбоев, Ўзбекистон Республикаси Президенти Администрацияси Диний-маърифий масалалар бўйича департаменти бошлиғи Музаффар Комилов, Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси маркази директори Фирдавс Абдухолиқов ҳамда бир қатор нуфузли халқаро ташкилотлар ва диний идоралар вакиллари табрик сўзлари билан иштирок этдилар.

Шунингдек, Макка шаҳридаги “Масжид ал-Ҳаром” масжиди Бош имоми Шайх Солиҳ бин Абдуллоҳ бин Ҳумайд, ICESCO Бош директори Салим ал-Малик, Ислом олами уюшмаси Бош котиби ўринбосари, Ислом фиқҳи академияси Бош котиби Абдураҳмон ибн Абдуллоҳ Зайд, Кавказ мусулмонлари идораси раиси Шайхулислом Оллошукур Пошшозода ҳам анжуман иштирокчиларини қутладилар. Марокаш Қироллиги Вақф ва ислом ишлари вазири Аҳмад Тавфиқ эса иштирокчиларга видеомурожаат йўллади.

Форум доирасида “Имом Бухорий камолотига таъсир кўрсатган географик, ижтимоий ва оилавий муҳит” мавзусида илмий маърузалар тингланди. Унда Саудия Арабистони, Ҳиндистон, Туркия, Ливия ва Жазоирдан ташриф буюрган олим ва тадқиқотчилар Имом Бухорий шахсиятининг шаклланишида Бухоро ва Самарқанд илмий муҳити, оилавий тарбия, устоз-шогирд анъаналари, ҳадис илмининг ривожланиш жараёни ҳамда IX аср Мовароуннаҳр маънавий-маърифий ҳаётининг аҳамияти ҳақида маърузалар қилдилар.

Маърузаларда Имом Бухорий меросининг нафақат ислом илмлари тараққиётидаги ўрни, балки бугунги кунда илм-маърифат, бағрикенглик ва маънавий юксалишни тарғиб этишдаги аҳамияти ҳам кенг таҳлил этилди.

Самарқандда давом этаётган ушбу нуфузли анжуман Имом Бухорий меросини халқаро илмий майдонда янада кенг тарғиб этиш, ислом илмлари бўйича тадқиқотларни ривожлантириш, хорижий илмий марказлар билан ҳамкорликни мустаҳкамлаш ҳамда ёш тадқиқотчилар учун янги илмий мулоқот майдонларини яратишга хизмат қилмоқда.

***

Samarqand shahrida Imom Buxoriy ilmiy-ma’naviy merosini chuqur o‘rganish, uning islom ilmlari rivojidagi beqiyos o‘rnini xalqaro miqyosda keng yoritishga bag‘ishlangan I Xalqaro islom sivilizatsiyasi forumi o‘z ishini davom ettirmoqda.

Anjumanning ochilish marosimi Qur’on tilovati bilan boshlandi. So‘ng O‘zbekiston musulmonlari idorasi raisi, muftiy Shayx Nuriddin Xoliqnazar, O‘zbekiston Respublikasi Din ishlari bo‘yicha qo‘mitasi raisi Sodiqjon Toshboyev, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasi Diniy-ma’rifiy masalalar bo‘yicha departamenti boshlig‘i Muzaffar Komilov, O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi direktori Firdavs Abduxoliqov hamda bir qator nufuzli xalqaro tashkilotlar va diniy idoralar vakillari tabrik so‘zlari bilan ishtirok etdilar.

Shuningdek, Makka shahridagi “Masjid al-Harom” masjidi Bosh imomi Shayx Solih bin Abdulloh bin Humayd, ICESCO Bosh direktori Salim al-Malik, Islom olami uyushmasi Bosh kotibi o‘rinbosari, Islom fiqhi akademiyasi Bosh kotibi Abdurahmon ibn Abdulloh Zayd, Kavkaz musulmonlari idorasi raisi Shayxulislom Olloshukur Poshshozoda ham anjuman ishtirokchilarini qutladilar. Marokash Qirolligi Vaqf va islom ishlari vaziri Ahmad Tavfiq esa ishtirokchilarga videomurojaat yo‘lladi.

Forum doirasida “Imom Buxoriy kamolotiga ta’sir ko‘rsatgan geografik, ijtimoiy va oilaviy muhit” mavzusida ilmiy ma’ruzalar tinglandi. Unda Saudiya Arabistoni, Hindiston, Turkiya, Liviya va Jazoirdan tashrif buyurgan olim va tadqiqotchilar Imom Buxoriy shaxsiyatining shakllanishida Buxoro va Samarqand ilmiy muhiti, oilaviy tarbiya, ustoz-shogird an’analari, hadis ilmining rivojlanish jarayoni hamda IX asr Movarounnahr ma’naviy-ma’rifiy hayotining ahamiyati haqida ma’ruzalar qildilar.

Ma’ruzalarda Imom Buxoriy merosining nafaqat islom ilmlari taraqqiyotidagi o‘rni, balki bugungi kunda ilm-ma’rifat, bag‘rikenglik va ma’naviy yuksalishni targ‘ib etishdagi ahamiyati ham keng tahlil etildi.

Samarqandda davom etayotgan ushbu nufuzli anjuman Imom Buxoriy merosini xalqaro ilmiy maydonda yanada keng targ‘ib etish, islom ilmlari bo‘yicha tadqiqotlarni rivojlantirish, xorijiy ilmiy markazlar bilan hamkorlikni mustahkamlash hamda yosh tadqiqotchilar uchun yangi ilmiy muloqot maydonlarini yaratishga xizmat qilmoqda.

Анжуман доирасида Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси маркази, ТУРКСОЙ ва Халқаро Туркий академия ўртасида сунъий интеллект асосида ягона электрон платформа яратиш бўйича келишувга эришилди. Шунингдек, халқаро хаттотлар танловини ўтказиш ва Имом ал-Бухорий номидаги Халқаро мукофотни таъсис этиш юзасидан муҳим тўхтамларга келинди. Ўзбекистон халқаро исломшунослик академияси ва ICESCO, Имом Мотуридий халқаро илмий-тадқиқот маркази ва Туркиянинг Ислом тадқиқотлари маркази (ISAM) ўртасида англашув меморандумлари имзоланди.

Юртимиздаги Имом Мотуридий, Имом Бухорий ва Имом Термизий халқаро марказлари хорижий илмий муассасалар билан шартномалар тузиб, ҳадисшунослик, мотуридийлик ва қўлёзмаларни каталоглаштириш йўналишида глобал ҳамкорликни йўлга қўйдилар. Диний-маърифий соҳада тажриба алмашиш ва фиқҳий тадқиқотларни мустаҳкамлаш мақсадида Ўзбекистон мусулмонлари идораси ва Иордания Ҳошимийлар Подшоҳлигининг Фатво уйи ўртасида икки томонлама ҳамкорлик меморандуми имзоланди.

Иккинчи куннинг энг муҳим якуни сифатида анжуман иштирокчилари томонидан Тошкент декларацияси ҳамда Ислом цивилизацияси марказини 2027–2030 йилларда ривожлантириш бўйича “Йўл харитаси” қабул қилинди. Бу келишувлар форумнинг фақатгина фикр алмашиш майдони эмас, балки аниқ амалий натижаларга йўналтирилган нуфузли халқаро платформа эканини яна бир бор исботлади.

***

O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazida o‘tayotgan xalqaro anjumanning ikkinchi kuni islomiy merosni o‘rganish, raqamlashtirish va xalqaro targ‘ibot ishlarini mutlaqo yangi bosqichga olib chiquvchi tarixiy hujjatlarni qabul qilish bilan davom etdi.

Anjuman doirasida O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi, TURKSOY va Xalqaro Turkiy akademiya o‘rtasida sun’iy intellekt asosida yagona elektron platforma yaratish bo‘yicha kelishuvga erishildi. Shuningdek, xalqaro xattotlar tanlovini o‘tkazish va Imom al-Buxoriy nomidagi Xalqaro mukofotni ta’sis etish yuzasidan muhim to‘xtamlarga kelindi. O‘zbekiston xalqaro islomshunoslik akademiyasi va ICESCO, Imom Moturidiy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi va Turkiyaning Islom tadqiqotlari markazi (ISAM) o‘rtasida anglashuv memorandumlari imzolandi.

Yurtimizdagi Imom Moturidiy, Imom Buxoriy va Imom Termiziy xalqaro markazlari xorijiy ilmiy muassasalar bilan shartnomalar tuzib, hadisshunoslik, moturidiylik va qo‘lyozmalarni kataloglashtirish yo‘nalishida global hamkorlikni yo‘lga qo‘ydilar. Diniy-ma’rifiy sohada tajriba almashish va fiqhiy tadqiqotlarni mustahkamlash maqsadida O‘zbekiston musulmonlari idorasi va Iordaniya Hoshimiylar Podshohligining Fatvo uyi o‘rtasida ikki tomonlama hamkorlik memorandumi imzolandi.

Ikkinchi kunning eng muhim yakuni sifatida anjuman ishtirokchilari tomonidan Toshkent deklaratsiyasi hamda Islom sivilizatsiyasi markazini 2027–2030 yillarda rivojlantirish bo‘yicha “Yo‘l xaritasi” qabul qilindi. Bu kelishuvlar forumning faqatgina fikr almashish maydoni emas, balki aniq amaliy natijalarga yo‘naltirilgan nufuzli xalqaro platforma ekanini yana bir bor isbotladi.

Анжуман доирасида Марказнинг глобал илмий-маърифий майдондаги ўрнини очиб берувчи лойиҳалар ҳамда халқаро экспертлар томонидан юқори баҳоланган бир қатор йирик асарлар тақдим этилди. Улар сирасига «Шавкат Мирзиёев – маърифатпарвар йўлбошчи», «Саҳиҳ ал-Бухорий – Уммат китоби», «Абу Исо ат-Термизий. Пайғамбарнинг фазилатлари», «Ўзбекистонда сақланаётган нодир Қуръон қўлёзмалари», «Жаҳоннинг 114 нодир Қуръон қўлёзмаси» ва «Катта Лангар Қуръони: тарих ва ҳақиқат» каби ноёб китоб-альбомлар киради.

Шу билан бирга, ислом илм-фани меросини рақамли асрга олиб кириш мақсадида яратилган қадимий араб қўлёзмаларини автоматик ўқувчи “INKSIGHT AI” интеллектуал модели, тарихий шахсларнинг рақамли қиёфалари, виртуал музейлар ҳамда инклюзив лойиҳалар иштирокчиларда катта қизиқиш уйғотди.

Бундай инновацион тақдимотлар Янги Ўзбекистонда аждодлар меросини илмий асосда асраб-авайлаш ва халқаро миқёсда кенг тарғиб этиш ишлари мутлақо янги босқичга кўтарилганидан далолат беради.

***

Xabar berganimizdek, Islom sivilizatsiyasi markazida o‘tayotgan xalqaro anjumanning ikkinchi kuni islom olamining boy ilmiy merosi va noyob Qur’on qo‘lyozmalarini zamonaviy raqamli texnologiyalar asosida saqlashga bag‘ishlangan taqdimotlarga ulanib ketdi.

Anjuman doirasida Markazning global ilmiy-ma’rifiy maydondagi o‘rnini ochib beruvchi loyihalar hamda xalqaro ekspertlar tomonidan yuqori baholangan bir qator yirik asarlar taqdim etildi. Ular sirasiga «Shavkat Mirziyoyev – ma’rifatparvar yo‘lboshchi», «Sahih al-Buxoriy – Ummat kitobi», «Abu Iso at-Termiziy. Payg‘ambarning fazilatlari», «O‘zbekistonda saqlanayotgan nodir Qur’on qo‘lyozmalari», «Jahonning 114 nodir Qur’on qo‘lyozmasi» va «Katta Langar Qur’oni: tarix va haqiqat» kabi noyob kitob-albomlar kiradi.

Shu bilan birga, islom ilm-fani merosini raqamli asrga olib kirish maqsadida yaratilgan qadimiy arab qo‘lyozmalarini avtomatik o‘quvchi “INKSIGHT AI” intellektual modeli, tarixiy shaxslarning raqamli qiyofalari, virtual muzeylar hamda inklyuziv loyihalar ishtirokchilarda katta qiziqish uyg‘otdi.

Bunday innovatsion taqdimotlar Yangi O‘zbekistonda ajdodlar merosini ilmiy asosda asrab-avaylash va xalqaro miqyosda keng targ‘ib etish ishlari mutlaqo yangi bosqichga ko‘tarilganidan dalolat beradi.

Хусусан, “Ислом цивилизациясининг маънавий мероси: ҳадис, фиқҳ, илоҳиёт ва маърифат” мавзусидаги I ялпи мажлис доирасида ташкил этилган Муфтийлар шўъбасида ислом оламининг энг нуфузли дин арбоблари ва бош муфтийлар жам бўлдилар.

Ушбу нуфузли йиғилишда Ўзбекистон мусулмонлари идораси раиси, муфтий Шайх Нуриддин Холиқназар ҳазратлари, Кавказ мусулмонлари идораси раиси Шайхулислом Оллошукур Пошозода, Миср Бош муфтийси Шайх Назир Муҳаммад Айяд, Иордания муфтийси Шайх Аҳмад Ҳасанот, Россия Мусулмонлари марказий диний идораси раиси Шайх Талгат Тажуддин, Қозоғистон муфтийси Шайх Наврўзбой ҳожи Тағанули ва Қирғизистон муфтийси Шайх Абдулазиз қори Зокиров каби уламолар ўз маърузалари билан иштирок этдилар.

Мазкур шўъба йиғилиши давомида дин пешволари бугунги мураккаб даврда мусулмон уммати олдида турган энг долзарб ва муҳим масалалар, ислом маърифатини кенг ёйиш ҳамда халқаро ҳамкорликни кучайтириш борасида атрофлича баҳс ва мунозаралар олиб бордилар.

Мулоқотлар чоғида хорижлик муфтийлар юртимизда аждодлар меросини тиклаш йўлида олиб борилаётган улуғвор ишларни, хусусан, анжуман ўтаётган муҳташам Ислом цивилизацияси марказининг маҳобати, мазмун-моҳияти ва илмий имкониятларини юксак ҳайрат билан тилга олиб, ушбу маскан бутун дунё ислом илм-фанининг йирик глобал платформасига айланаётганини алоҳида эътироф этдилар.

***

Avvalroq xabar berganimizdek xalqaro anjuman o‘z kun tartibidagi asosiy ilmiy va amaliy qismga o‘tib, ayni damda Islom sivilizatsiyasi markazida yalpi majlislar va sho‘ba yig‘ilishlari qizg‘in davom etmoqda.

Xususan, “Islom sivilizatsiyasining ma’naviy merosi: hadis, fiqh, ilohiyot va ma’rifat” mavzusidagi I yalpi majlis doirasida tashkil etilgan Muftiylar sho‘basida islom olamining eng nufuzli din arboblari va bosh muftiylar jam bo‘ldilar.

Ushbu nufuzli yig‘ilishda O‘zbekiston musulmonlari idorasi raisi, muftiy Shayx Nuriddin Xoliqnazar hazratlari, Kavkaz musulmonlari idorasi raisi Shayxulislom Olloshukur Poshozoda, Misr Bosh muftiysi Shayx Nazir Muhammad Ayyad, Iordaniya muftiysi Shayx Ahmad Hasanot, Rossiya Musulmonlari markaziy diniy idorasi raisi Shayx Talgat Tajuddin, Qozog‘iston muftiysi Shayx Navro‘zboy hoji Tag‘anuli va Qirg‘iziston muftiysi Shayx Abdulaziz qori Zokirov kabi ulamolar o‘z ma’ruzalari bilan ishtirok etdilar.

Mazkur sho‘ba yig‘ilishi davomida din peshvolari bugungi murakkab davrda musulmon ummati oldida turgan eng dolzarb va muhim masalalar, islom ma’rifatini keng yoyish hamda xalqaro hamkorlikni kuchaytirish borasida atroflicha bahs va munozaralar olib bordilar.

Muloqotlar chog‘ida xorijlik muftiylar yurtimizda ajdodlar merosini tiklash yo‘lida olib borilayotgan ulug‘vor ishlarni, xususan, anjuman o‘tayotgan muhtasham Islom sivilizatsiyasi markazining mahobati, mazmun-mohiyati va ilmiy imkoniyatlarini yuksak hayrat bilan tilga olib, ushbu maskan butun dunyo islom ilm-fanining yirik global platformasiga aylanayotganini alohida e’tirof etdilar.