Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи ва саллам гўзал хулқ ҳақида бундай дейдилар: “Мен гўзал хулқларни мукаммал қилиш учун юборилдим”.

Яна бир ҳадисда У зот соллаллоҳу алайҳи ва саллам: “Менга энг суюклингиз ва қиёмат куни менга жойи яқин бўладиганларингиз гўзал хулқлиларингиздир”, деганлар.

Аслида соғлом табиатли ҳар бир инсон одоб-ахлоқли бўлишга ҳаракат қилади. Чиройли хулқли инсонларни ҳурмат қилади. Чин мўмин гўзал хулқларни яхши деб, ёмон ахлоқларни қоралайдиган инсон эмас, балки гўзал хулқлар билан безаниб-зийнатланиб, ёмон хулқлардан узоқ бўлган кишидир.

Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи ва саллам саҳобаларидан бири Уқба ибн Омирга бундай деганлар: “Эй Уқба, сенга дунё ва охиратнинг энг афзал хулқи нималигини айтайми? Сендан алоқани узганлар билан алоқа ўрнатасан, сенга зулм қилганларни кечирасан, сени маҳрум қилганга яхшиликлардан берасан”.

Ҳадисга эътибор назари билан қарасак, “фалон, фалон хислатларни билиб қўй” дейилмаган, балки ўша ишларни қилишга, яъни амалга ундалган. Чунки амал – инсонни, жамиятни қутқарадиган асосий омил.

Бугун мусулмонлар орасида гўзал ахлоқни четга суриб қўйиб, қариндошлик ришталарини узаётганлар, ота-онадан воз кечаётганлар, ўзгаларга зулм, озора бераётганлар кам эмас.

Алоқани узган киши билан алоқа ўрнатишга уринган, зулм қилганларни кечирган, маҳрум қилганларга яхшиликдан берган инсонлар жамиятини бир тасаввур қилинг-а! Уларда ҳаё илдиз отган, уларда сабр қарор топган, уларда шижоат ўз ўрнида, уларда мулойимлик одатга айланган шундай бир жамиятки, бундай жамиятга келишмовчиликлар ўз-ўзидан бартараф бўлиб кетади. Бундай халқ фаровон яшайди, бундай миллат юксалади, бундай Ватан гуллаб яшнайди.

Демак, гўзал хулқли бўлиш барча муаммоларимизнинг ечими экан.

Гўзал хулқни, аввало, ўзимиздан бошлашимиз, сўнгра яқинларимиз, атрофимиздагиларга сингдиришимиз, фарзандларимизни одоб-ахлоқ асосида тарбия қилмоғимиз лозим.

Агар шундай қила олсак, бизнинг орамиздан ўғри ҳам, гиёҳванд ҳам, зинокор-у ҳар хил бедаво касалликларга мубтало бўлганлар ҳам, қолаверса, мусулмонликни даъво қилиб юрган фирибгарлар ҳам чиқмайди. Ёшларимиз ўзимиздан тарбия олишади. Илк ва соф исломий тарбияни биздан ўрганиб, ҳар хил экстремистлар таъсирига тушиб қолмайди. Натижада Ватанни ҳам, миллатни ҳам ҳар хил хатарлардан асраган бўламиз.

УЛУҒБЕК ЖИЯНОВ,
Мир Араб олий мадрасаси ўқитувчиси

***

Ota-bobolarimiz qadimdan ma’naviyatimizning asosiy bo‘lagi bo‘lmish axloq masalasiga katta e’tibor berishgan. Bu yo‘lda yoshlarga go‘zal xulq bilan bezanish, yomonlik qilganga ham yaxshilik qilish kabi ezu tushunchalarni singdirishgan. Bu sa’y-harakatlar esa o‘z samarasini bergan.

Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi va sallam go‘zal xulq haqida bunday deydilar: “Men go‘zal xulqlarni mukammal qilish uchun yuborildim”.

Yana bir hadisda U zot sollallohu alayhi va sallam: “Menga eng suyuklingiz va qiyomat kuni menga joyi yaqin bo‘ladiganlaringiz go‘zal xulqlilaringizdir”, deganlar.

Aslida sog‘lom tabiatli har bir inson odob-axloqli bo‘lishga harakat qiladi. Chiroyli xulqli insonlarni hurmat qiladi. Chin mo‘min go‘zal xulqlarni yaxshi deb, yomon axloqlarni qoralaydigan inson emas, balki go‘zal xulqlar bilan bezanib-ziynatlanib, yomon xulqlardan uzoq bo‘lgan kishidir.

Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi va sallam sahobalaridan biri Uqba ibn Omirga bunday deganlar: “Ey Uqba, senga dunyo va oxiratning eng afzal xulqi nimaligini aytaymi? Sendan aloqani uzganlar bilan aloqa o‘rnatasan, senga zulm qilganlarni kechirasan, seni mahrum qilganga yaxshiliklardan berasan”.

Hadisga e’tibor nazari bilan qarasak, “falon, falon xislatlarni bilib qo‘y” deyilmagan, balki o‘sha ishlarni qilishga, ya’ni amalga undalgan. Chunki amal – insonni, jamiyatni qutqaradigan asosiy omil.

Bugun musulmonlar orasida go‘zal axloqni chetga surib qo‘yib, qarindoshlik rishtalarini uzayotganlar, ota-onadan voz kechayotganlar, o‘zgalarga zulm, ozora berayotganlar kam emas.

Aloqani uzgan kishi bilan aloqa o‘rnatishga uringan, zulm qilganlarni kechirgan, mahrum qilganlarga yaxshilikdan bergan insonlar jamiyatini bir tasavvur qiling-a! Ularda hayo ildiz otgan, ularda sabr qaror topgan, ularda shijoat o‘z o‘rnida, ularda muloyimlik odatga aylangan shunday bir jamiyatki, bunday jamiyatga kelishmovchiliklar o‘z-o‘zidan bartaraf bo‘lib ketadi. Bunday xalq farovon yashaydi, bunday millat yuksaladi, bunday Vatan gullab yashnaydi.

Demak, go‘zal xulqli bo‘lish barcha muammolarimizning yechimi ekan.

Go‘zal xulqni, avvalo, o‘zimizdan boshlashimiz, so‘ngra yaqinlarimiz, atrofimizdagilarga singdirishimiz, farzandlarimizni odob-axloq asosida tarbiya qilmog‘imiz lozim.

Agar shunday qila olsak, bizning oramizdan o‘g‘ri ham, giyohvand ham, zinokor-u har xil bedavo kasalliklarga mubtalo bo‘lganlar ham, qolaversa, musulmonlikni da’vo qilib yurgan firibgarlar ham chiqmaydi. Yoshlarimiz o‘zimizdan tarbiya olishadi. Ilk va sof islomiy tarbiyani bizdan o‘rganib, har xil ekstremistlar ta’siriga tushib qolmaydi. Natijada Vatanni ham, millatni ham har xil xatarlardan asragan bo‘lamiz.

ULUG‘BЕK JIYANOV,
Mir Arab oliy madrasasi o‘qituvchisi

* * *

– Менга айт-чи, бу кўйлакнинг нархи қанча?

– Икки минг дирҳам.

– Қиммат экан. Юртингизда меҳмонман. Карвоним Яманга қайтиш арафасида. Меҳмонни ҳурматлаб, уни менга минг дирҳамга берсанг.

– Меҳмон экансиз, кўйлакни сизга бир ярим минг дирҳамга бераман. Ундан камига сотсам, дўкон эгаси мени койийди.

Яҳудий кўйлакни олибоқ йўлга тушди. У кетганидан кейин Маҳмуд сифатсиз кўйлакни яхши кўйлак нархида адашиб сотиб юборганини пайқаб қолди. Ўзини койиркан, хўжайинга нима дейишини ўйлаб хавотирга тушди.

* * *

Сайфуддавла юртига қуруқ қўл билан қайтди.

“Энди келмаса керак”, деган важҳ билан унга аталган молни ўзга тижоратчига сотиб юборишганди. Кейинги савдогача ҳали олти ой бор эди. Сайфуддавлани бу ҳол қаттиқ ташвишга солди. Сабаби, дўконида фақат бир ойга етадиган моли қолган эди.

Сайфуддавла сафардан қайтиб, дўкондаги ишлар ҳақида сўради. Ишчисининг сифатсиз кўйлакни қиммат нархда сотиб юборганини билгач, харидор ҳақида суриштирди.

Маҳмуд кўйлакни яҳудийга сотгани, у мусофир бўлиб, карвони билан кеча Яманга қайтганини айтди. Сайфуддавла яҳудийни топиш учун карвон ортидан боришга тайёрлигини билдирганда, Маҳмуд ҳайратланиб: “Минг дирҳамни қайтариш учун ёлғиз ўзингиз саҳрода катта масофани босиб ўтасизми?” деди. Сайфуддавла: “Ҳа, гарданимда минг дирҳамдан қарз билан Аллоҳ таолога йўлиқолмайман”, деди.

Сайфуддавла карвонни топиш, пулни яҳудийга қайтариш учун йўлга чиқди. Ҳаво иссиқ, масофа олис эди. Сайфуддавла йўлда учратган ҳар бир карвондан яҳудий ҳақида суриштирди. Фақат сафарнинг учинчи куни яҳудийлар карвонига дуч келди. Улар орасида ўша яҳудийни топди ва унга бундай деди:

– Алҳамдулиллаҳ, ахийри сизни топдим. Сиз харид қилган кўйлак сифатсиз эди. Мана бу минг дирҳамни олиб қўйинг.

– Лекин мен кўйлакдан айб топа олмадим.

– Ёрдамчим ҳам хабарсиз ҳолда уни қиммат нархда сотиб юборибди.

– Минг дирҳам учун шунча машаққат чекиб юрибсизми?

– Ҳисоб кунида ушбу гуноҳни кўтариб туролмайман.

– Аллоҳга қасам, сиздек хулқли кишини ҳали кўрмадим. Ким сизни бундай қилишга ундади?

– Ислом дини. Аллоҳ таоло бундай марҳамат қилади: “Вайл бўлсин ўлчовдан уриб қолувчиларга. Улар одамлардан нарса ўлчаб олcалар, тўлиқ оларлар. Ва агар одамларга ўлчаб ёки тортиб берсалар, камайтирарлар” (Мутоффифин сураси, 1–3-оятлар). Шунингдек, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: “Бизни алдаган бизлардан эмас”, деб огоҳлантирганлар. Нега жим турибсиз, пулингизни олинг.

– Аллоҳга қасам, нима дейишни ҳам билмай қолдим. Мени бу гўзал хулқингиз ва сўзларингиз билан хижолат қилдингиз.

– Нима демоқчисиз?

– Мен кўйлак харид қилишда қалбаки пуллар бергандим. Шу боис аввал юкимни шай қилиб, дўкондорга дирҳамни берибоқ йўлга отландим. Шундай қилсам, сотувчи қалбаки пулларнинг фарқига бормайди, дедим. Сизни кўрганимдан кейин сохта пулларни бериб, кўйлакни қайтариб оласиз деб ўйладим ва дўстларим олдида шарманда бўлишдан қўрқдим.

– У ҳолда нима учун ҳозир пулларнинг сохта эканини эътироф этмоқдасиз?

– Сизнинг гўзал хулқингизни кўриб, ёмон хулқимдан уялдим.

Ислом динига кираман: “Аллоҳдан Ўзга илоҳ йўқ, Муҳаммад Унинг бандаси ва расули эканига гувоҳлик бераман!”

Шу тариқа яҳудий мусулмон бўлди ва карвонини ташлаб Сайфуддавла билан Шомга, янги динни ўрганиш учун кетди.

Ургут тумани бош имом-хатиби
Абдуғани ҲАСАНОВ
тайёрлади.

Гўзал хулқли киши тунлари бедор, кундузлари рўзадор киши даражасини қўлга киритади, деган ривоятлар бор. Одатимизга мувофиқ, гўзал хулқни улуғ васиятлар соҳиби Расулуллоҳдан излайлик. У зот айтадилар: “Мен комил хулқларни маромига етказиш учун юборилдим”. Ҳазрати Ойша онамиздан у зотнинг ахлоқлари ҳақида сўралганда: “Ахлоқлари Қуръон эди”, деганлар.

“Гўзал хулқ соҳиби ҳузур-ҳаловатдадир, инсонлар ундан мамнун бўладилар, ёмон хулқли кишилардан ҳамма безор. Фазилат ақл ва одоб билан кўринади, бойлик билан эмас. Кимнинг одоби ёмон бўлса, насаби йўқ бўлиб кетади, кимнинг ақли адашса, асли ҳам адашади”.

Ҳазрати Умар розияллоҳу анҳу зот тунда уйқу ва роҳатларини тарк этдилар, раийатларини назорат қилдилар. Туғишга яқин қолган аёлнинг ҳолини, унга ёрдам қиладиган киши йўқлигини билган пайтларида уйга қайтдилар, хотинларини кўндирдилар. Икковлон – эр таом, хотин кийимларни кўтариб, қоронғу зулматида йўлга чиқишди. Чодирга етиб келишгач, хотинлари, янги таъбиримизча, давлатнинг биринчи рақамли хоними доялик вазифасини, ўзлари эса ошпазликни қойилмақом бажаришди.

Салжуқийлар султонлиги энг гуллаб-яшнаган даврларда ҳукмронлик қилган Маликшоҳ фатҳ этилган ерларнинг халқларига бағрикенглик ва меҳрибонлик билан муносабатда бўлган, ҳаттоки мусулмон бўлмаганлар ҳам уни чинакамига севиб, ҳурмат қилганлар. Барча холис тарихчилар Маликшоҳнинг адолати ва бағрикенглигини тан олганлар. Унинг ахлоқи ва олийжаноблиги аҳли китоблар қалбида ҳам унга муҳаббат уйғотган. Кичик Осиёдаги кўпгина шаҳарларнинг аҳолиси Маликшоҳ ҳукмронлиги остига ихтиёрий равишда ўтишга қарор қилишганки, бу тарихда кам учрайдиган ноёб ҳодисадир.

Иброҳим ибн Ҳубайб айтадилар: «Отам менга бундай дер эдилар: «Эй ўғлим, фақиҳ ва олимларнинг олдига бориб, улардан таълим олгин ҳамда уларнинг одоб – ахлоқлари ва кўрсатмаларини олгин. Зеро бу иш менга сенинг кўп ҳадис ёдлашингдан кўра маҳбуброқдир».

Ибн Муборак айтдилар: «Муҳаммад ибн Ҳусайн менга бундай дедилар: «Биз кўп ҳадисдан кўра кўп одобга муҳтождирмиз».

Закариё Анбарий айтадилар: «Одобсиз илм ўтинсиз олов кабидир. Илмсиз одоб эса жасадсиз руҳ кабидир».

Молик ибн Анасдан ривоят қилинади. Оналари уларга бундай дер эканлар: «Робиъанинг олдига бор. Унинг илмидан олдин одобини ўрган». («Танвийрул – ҳаволик» китобидан)

Гўзал хулқ тўғрисида Аҳмад Яссавий ҳам ажойиб сарлар битган:

Сен сақласанг одобни, эранларнинг олдида,

Билгил, алар қошида сонсиз маъно билинур.

“Бахт-саодатга эришув йўлида нимаики (ахлоқ, касб-ҳунар кабилар) ёрдам берса,  уни сақламоқ ва мустаҳкамламоқ,  нимаики зарарли  бўлса, уни фойдали нарсага айлантиришга ҳаракат қилмок зарур”, деб ёзади Абу Наср Форобий бобомиз.

Кисро (форс подшоҳи) ўғлига таълим-тарбия берадиган устоз тайин қилди. Бола фазлу одобда баркамол бўлиб ўсди. Бир куни устози уни ёнига чорлаб, ҳеч бир сабабсиз, айбдор бўлмаса-да, болани қаттиқ урди. Бола эса катта бўлгунча, устозига нисбатан ич-ичидан кек сақлаб юрди. Унинг хаёлидан ўша сабабсиз урилган зарба кетмасди.

Отаси ўлиб тахтга чиққач, биринчи устозини ёнига чорлади:

– Фалон, фалон куни ҳеч бир сабабсиз, айбим бўлмаса-да, мени қаттиқ ургандингиз. Бунга сизни нима мажбур қилди?

– Эй подшоҳ, фазлу одобда камолга етганингизга, сиз отангиздан сўнг тахтга ўтиришингизни билган эдим. Шунинг учун сизга калтак оғриғини, зулм аламини тоттиришни хоҳладим, токи бирон кимсага ҳам зулм қилмагайсиз».

Подшоҳ бу жавобдан мамнун бўлиб: «Аллоҳ сизга яхши мукофотлар ато этсин», деди ва совға-салом билан кузатиб қўйди.

Ҳа, азизлар, одоб ўз эгасини зийнатлайди, азиз ва мукаррам қилади.

Элёр ЗИЁВУДДИНОВ,
Янги ҳаёт тумани “Ниёзмат ота” жоме масжиди имом ноиби

Саломлашиш икки кишининг бир-бирига салом бериш, ҳол-аҳвол сўраш Қуръони каримда қуйидагича мархамат қилинади:
«…Бас, қачон, уйларга кирсангиз, бир-бирларингга Аллоҳ хузуридан бўлган муборак, покиза саломни айтинг (яъни «Ассалому алайкум» денг!)…»(Нур, 61).
Мана бу оятдан кўриниб турибдики, салом бериш яхши амал бўлиши билан бирга сизу биз учун фойдали ҳамдир.

«Салом» сўзининг маъноларидан бири «тинчлик» бўлиб, салом берган киши иккинчи томонга тинчлик, хотиржамлик, осойишталик, фаровонлик тилаган бўлади.
Калада ибн Ҳанбал ривоят қилади:
Расулуллоҳнинг (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) ҳузурларига келиб, изн сўрамасдан ва салом бермасдан кирдим. Шунда Расулуллоҳ (соллаллоху алайҳи ва саллам): «Ортингга қайтиб: «Ассалому алайкум, кирсам мумкинми?» деб сўрагин», дедилар (Имом Абу Довуд, Термизий ва Табароний ривояти).

Мана бу ҳадиси шарифдан саломнинг ўрни нақадар юксаклиги кўриниб турибди.

Ҳаётда инсонлар бир-бири билан муомалада меҳр-оқибат, ҳамжиҳатлик ва муҳаббатлашиш бўлиши учун таниш ва нотаниш инсонлар ўрталарида салом-аликни ошкора ёйишлари керак. Саломлашишда ҳикматлар жуда кўп. Масалан, Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) ривоят қилган ҳадисда Пайғамбаримиз (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) айтадилар:

«Жоним Унинг измида бўлган Зотга қасам, имон келтирмагунингизча жаннатга кирмайсизлар,(Аллоҳ йўлида) бир-бирингизни яхши кўрмагунингизча (комил) мўмин бўлмайсизлар. Сизларни бир нарсага йўллайми, агар уни қилсангиз, бир-бирингизга меҳр-муҳаббат уйғонади: ўрталарингда саломни ошкора қилинг!» (Имом Муслим, Имом Термизий ривояти. Суютий «Жомеул кабир»да ривоят цилган.)

Ҳар бир нарсанинг одоби бўлгани каби, албатта, салом беришнинг ҳам ўзига яраша одоблари бор. Қуръони каримда:
«Қачон сизларга бирор саломлашиш (ибораси) билан салом берилса, сизлар ундан чиройлироқ қилиб алик олинг ёки ўша (ибора)ни қайтаринг» деб буюрилади (Нисо, 86).

Салом берувчи «Ассалому алайкум» деса, «Ва алайкумус-салом ва раҳматуллоҳ» деб, алик олинади. Пиёдага уловдаги, кўпчиликка озчилик, ўтирган ёки турганга юрган одам салом беради. Лекин кичикдан олдин катта ёшдаги одам камтарлик учун салом берса бу фазилатдир.

Баъзилар таниган одамларига салом берадилар, уларнинг саломига алик оладилар, аммо нотаниш одамга на салом берадилар ва на алик оладилар. Баъзилар эса йиғилиб турган жамоат олдидан ҳам саломсиз ўтадилар. Бундай кишиларни ё мунофик, ё адоватли, ё бутунлай Ислом тарбиясидан узоқ кишилар деб айтишимиз мумкин. Чунки салом бериш яхши тилак билдириш, хайрли дуо этиш ва дўстлигини изҳор қилишдан иборатдир. Ҳатто Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) танишга ҳам, нотанишга ҳам салом беришни Исломнинг энг яхши амали, деб таърифладилар. Абдуллоҳ ибн Амрдан ривоят қилинган ҳадисда Расулуллохдан (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) бир киши: «Эй Аллоҳнинг Расули, Исломнинг қайси амали яхширок?» деб сўради.

Расулуллох (соллаллоҳу алайҳи ва саллам): «(Муҳтожларга) таом беришинг, танишга хам, нотанишга хам салом беришинг», деб жавоб бердилар (Имом Бухорий).
Ҳар бир ота-она фарзандига тарбия-одоб берар экан, энг аввало саломлашишни ўргатади.
Азиз юртдошлар фарзандларимизга саломлашиш одобини ўргатайлик чунки саломлашиш Исломдаги гўзал хулқлардандир.

Сохибжон домла Ахмедов
Бағдод тумани Бош имом хатиби 

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам ўқиш ва ёзишни билмас эдилар. Лекин Аллоҳ таолонинг марҳамати билан у зотга ато этилган илм ва ҳикмат билан бутун инсоният учун севимли ва мукаррам зотга айландилар. Аллоҳ таоло ўзининг суюкли ҳабибига берган буюк ҳикмат ҳамда донишмандликни ўзининг каломида баён этди: “Аллоҳ Сизга китоб ва ҳикматни нозил қилди ва билмаганингизни билдирди. Аллоҳнинг Сизга нисбатан фазли буюкдир” (Нисо сураси, 113-оят).

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам буюк ҳикмат соҳиби бўлиб, ўз илмларини иложи борича кўпроқ инсонларга етказишга ҳаракат қилардилар. Уларни ёшига қараб ажратмасдилар. Уларнинг барчаларига бир хилда ҳурмат билан эътибор қилар эдилар.

Абу Қилоба айтади:  “Молик ибн Ҳувайрис бизга бундай сўзлаб берди: “Набий соллаллоҳу алайҳи васалламнинг олдиларига келганимизда тенгқур йигитлар эдик. Ҳузурларида йигирма кеча-кундуз турдик. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам  раҳмдил ва мулойим эканлар. У зот аҳлимизни хоҳлаб қолганимизни (ёки соғинганимизни) билгач, ортимизда кимларни қолдириб келганимизни сўрадилар, биз айтдик. У зот: “Аҳлларингизнинг олдига қайтинг. Улар билан истиқомат қилинг ва уларга ўргатинг, буюринг – Абу Килоба: “Молик эсимда қолган ва эсимда қолмаган бир қанча нарсаларани айтди”, дейди – ва менинг намоз ўқиганимни кўрганингиздек намоз ўқинг. Намоз вақти бўлганда бирингиз сизларга азон айтсин ва сизларга каттангиз имом бўлсин”, дедилар (Саҳиҳул Бухорий).

У зот соллаллоҳу алайҳи васаллам ўзларига ҳам бошқаларга ҳам зарар келтириши мумкин бўлган фойдасиз сўзларни сўзламасдилар. Зайд ибн Арқам розияллоҳу анҳу ривоят қилган ҳадисда: Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам қуйидагиларни айтдилар: “Аллоҳим! Мен сендан наф бермайдиган илмдан ва қўрқмайдиган қалбдан, тўймайдиган нафсдан ва ижобат бўлмайдиган дуодан паноҳ тилайман”.

Анас ибн Молик розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: “Расуллуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам сўзлари барчага тушунарли бўлишлиги учун доимо сўзларини уч маротаба қайтарар эдилар”.

Аллоҳнинг Расули инсонларга доимо юмшоқ феъл ва самимият билан муомала қилар эдилар. Ўзлари доимо атрофидагиларга ўрнак бўлишга интилардилар.

Ҳасан розияллоҳу анҳу дедилар: Мен отамдан бобомиз мажлислари ҳақида савол қилдим. Отам дедилар: Расулуллоҳ соллоллоҳу алайҳи васалламнинг ўтириш ва туришлари ҳамиша Аллоҳ Таолонинг зикри билан бўлар эди. Бир лаҳза ҳам Аллоҳнинг зикридан алоҳида бўлмас эдилар, қачон бир қавм тўпланган бир мажлисга борсалар, қайси жой ҳоли, бўш бўлса, ўша жойга ўтирар эдилар, ва бошқаларни ҳам шундай қилмоққа буюрар эдилар. Жаноб ҳамма ҳамнишинларининг ҳаққини адо қилар эдилар. Кулмоқ, сўзлашмоқ, илтифот қилмоқда ҳаммалари баҳра олар эдилар. Ҳеч бир ҳамнишинлари Жанобга ўзидан бошқани муҳтарам билмас эди. Балки ҳаммадан муҳтарам ва яқинман дер эдилар. Ҳар ким Жаноб мажлисларида бўлса, ё сўзлашиб қолса, Жаноб мажлисда ҳам, сўзда ҳам ундан зиёда сабрлик бўлар эдилар. То у зот ўзи туриб кетмаса, Жаноб турмас эдилар. Ҳар ким Жанобдан бир хожат тиласа, ё ўша тилагини олиб кетар эди ё бирор ширин сўзларини ва узрларини эшитиб кетар эди. Хулқлари ва яхши мижозлари ҳар қандай бир инсонни сиғдира олар эди. Ҳаммага баробар ота эдилар. Ҳамма қошларида ҳақда баробар эди. Мажлислари ҳамиша ҳилм, ҳаё ва сабр мажлиси бўлар эди. Мажлисларда овозлар баланд кўтарилмас, ҳурматлар поймол этилмас, унда бўлиб ўтган хатолар ташқарига тарқатилмас эди. Мажлисдагилар ҳаммалари баробар бўлар эдилар. Балки тақвоси борлар афзал ҳисоб қилинар эдилар. Ҳаммалари тавозиълик бўлар эдилар. Улар мажлисда катталарга хурмат ва кичикларга раҳму шафқат қилар эдилар. Хожати бор одамни ўзларидан ҳақлироқ билиб, Жанобга яқин қўяр эдилар.

Мусофир, ғариб келиб қолса, ҳурматлаб, ҳаққини адо қилар эдилар. Ғариб навозликларини исбот этар эдилар (Шамоили Муҳаммадия).

Аллоҳ таоло Ўзининг суюкли бандаси бўлмиш Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламни энг гўзал сифатлар билан зийнатлаб у зот соллаллоҳу алайҳи васалламни бутун инсоният учун гўзал намуна  ва йўлбошчи қилиб юборди. Аллоҳ таоло ўзининг каломида марҳамат қилганидек: “(Эй имон келтирганлар!)  Сизлар учун – Аллоҳ ва охират кунидан умидвор бўлган ҳамда Аллоҳни кўп ёд қилган кишилар учун Аллоҳнинг пайғамбаридан гўзал намуна бордир” (Аҳзоб сураси, 21-оят).

Алишер НАИМОВ,
Қувасой шаҳар бош имом-хатиби

Борлиқ мавжудотни яратган Парвардигори олам инсон зоти учун ато қилган ҳар бир аъзо ва жавориҳларни кўп ҳикмат ва хизматга боваста қилгандир. Шу аъзолардан алоҳида эътиборга молик бўлгани, у тилдир. Муқаддас Қуръони карим оятларида тилнинг олий неъматлиги, унинг хизмати ва унга риоя қилмоқликни ўз ичига мужассам этган. “Ар-Роҳман” сурасининг 3-4 оятида шундай дейилади:

“Инсонни яратди. Унга баённи ўргатди”.

Муфассирлар ушбу оятдаги “баён” сўзидан мурод – “ҳарфларни тўла-тўкис адо этиб, ширин сўзлашлик” дея таъриф берганлар.

Дарҳақиқат, ҳар неъматни асраб-авайлаш лозим бўлганидек, тилнинг ҳам одобларига риоя этиб, яъни ёлғон сўз, ғийбат, бўхтон, ўзгаларни хақоратлаш каби иллатлардан сақланиш даркор. Кўпинча турли муомала ва муносабатларда оқибатини ўйламасдан гапириш гапирувчи кишининг обрў ҳурматига путур етказиши ва битадиган ишини битмаслиги каби нохуш ҳолатларга гувоҳ бўламиз. Ҳукамоларимиз айтадилар: “Гапирадиган гапингни аввал ўйла, фикр қил, ундан кейин гапиргин”. Бу эса халқимиздаги “Етти ўлчаб, бир кес” қабилидиги ҳикмат билан ҳамоҳангдир. Шуни унуьмаслик кераки, киши мақтанчоқлик ёҳуд қилган ибодати, яхшилигини ўринсиз гапириш натижасида эришилажак савобидан ҳам маҳрум бўлар экан.

Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам бир куни саҳобалардан бирига: “Мен сенга аркони Исломни ўргатайми?” дея “Иймон, намоз, рўза, закот ва ҳаж”ни баён қилдилар. Сўнг: “Ушбу ибодатларни ва унинг савобини маҳкам қилиб боғлаб қўядиган нарсага далолат қилайми?” дея муборак бармоқлари билан мукаррам тилларига ишора қилиб: “Мана буни тийгин”, дедилар. Бундан ажабланган саҳоба: “Эй Аллоҳнинг расули! Бандалар қиёмат кунида тилларидан ҳам Роббилари олдида жавобгарларми?” деб сўраганида пайғамбаримиз алайҳиссалом: “Қиёмат кунида ҳеч қайси бандани юзи ила дўзахга улоқтирилмайди, аммо тили билан содир этган хато ва камчиликлари кечирилмай, Аллоҳ ҳузурида тили ва ундан чиқаётган сўзга эътибор бермаган (тилини гуноҳдан тўхтатмаган) бандалар хорлик устига хорлик ила юзлари билан дўзахга киритиладилар”.

Демак, мусулмонлигини мукаммал қилишни, одамлар ва Аллоҳ таолога ёқадиган амални адо этишни истаган киши, аввало, тилига эътиборли бўлиб, одамларга зарар, азият етказадиган гап-сўзлардан ўзини эҳтиёт қилиши, бир сўз билан айтганда, ҳар қандай гапни гапирганда, оқибатини ҳисобга олиб гапириш лозим.  Аллоҳ барчамизни тил офатидан ўзи сақласин!

Убайдуллоҳ АБДУЛЛАЕВ,
Фарғона вилояти бош имом-хатиби

Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилинган ҳадиси шарифда: Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Кишининг ўзи учун муҳим бўлмаган нарсаларни тарк қилиши, унинг Исломи чиройли эканлигидандир”, дедилар (Термизий ва Ибн Можа ривоятлари. Ҳасан ҳадис).

Бу ҳадисни Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ҳамроҳлари, У зотдан набавий ахлоқ-одоб тарбиясини олган Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳу ривоят қиляптилар. Мазкур ҳадисда Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам мухтасар бир жумла ичида дунё ва охират яхшиликларини баён қилиб берганлар. Дарҳақиқат, қисқа сўзларда улуғ маъноларни ифодалаш борасида Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам беназирдирлар. Юқоридаги кичик бир ҳадис диннинг ярмини ўзида мужассам этган. Зеро, дин бажармоқ ва тарк этмоқдир. Мазкур ҳадис тарк қилишга асос бўляпти. Айримлар ушбу ҳадис динни тўлалигича ўзида жамлаган, чунки у бир вақтнинг ўзида ҳам тарк қилишга, ҳам феъл-бажаришга далолат қилаяпти, дейишган.

Ибн Ражаб Ҳанбалий: “Мазкур ҳадис одоб-ахлоқнинг улкан асосларидан бири саналади”, дейдилар.

Ислом ҳамиша соғлом жамият қуришга ва инсонларнинг уруш-жанжалсиз, ўзаро тинч-тотув бўлиб, дўстона ҳаёт кечиришларига тарғиб қилади. Ислом дини жамиятдаги ҳар бир шахснинг озор чекмасдан бахтли яшаб ўтишини ва унинг охирати ҳам хайрли бўлишини истайди. Маълумки, бировлар ишига – хусусан ўзига алоқаси бўлмаган нуқтада – аралашиш кўпинча жамият ўртасида фасод тарқатади. Одамлар орасида кўзга кўринмас жарликлар пайдо қилади. Инсонларни ҳалокатга бошлайди. Шу боис, ахлоқли ва комил иймонли мусулмон ўзига тааллуқли бўлмаган ишларга аралашиб юрмайди. Беҳуда нарсалар билан машғул бўлиш умрни зое кетказиш ва иймон заифлиги аломатидир. Инсон ҳаёти давомида жуда кўп нарсаларга гувоҳ бўлади. Минглаб одамлар, уларнинг ўзаро муносабатлари, турли соҳалардаги алоқа – келишувлар…

Биз қилган ҳар бир амалимиз, ўтказган дақиқаю сонияларимиз ва гапирган сўзларимизнинг барчаси учун жавоб берамиз. Агар атрофдаги биз учун кераксиз бўлган нарсаларга ўралашиб қолсак, зиммамиздаги вазифа  ва масъулиятларга вақт топа олмаймиз. Ўзининг зиммасидаги вазифаларни адо этмаган киши эса дунё ва охиратда қилмишига яраша жазо олади. Бу эса ушбу енгилтак кишининг пайғамбар хулқ-атворидан ҳеч нарса ўрганмаганидан, идроки заиф ва иймони деярли фақат тилда қолиб кетганидан далолат беради.

Анас ибн Молик розияллоҳу анҳудан ривоят: Саҳобалардан бир киши вафот этганида кимдир:
– Жаннат хушхабари билан хушҳол бўл, – деб сўзлади. Шунда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам халиги кишига дедилар:
– Сен қаердан биласан, эҳтимол у ўзи учун кераксиз нарсаларни гапиргандир ёки мол-давлатини камайтириб қўймайдиган нарсада бахиллик қилгандир?! (Термизий ривоятлари).

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам Абу Зарр Ғифорий розияллоҳу анҳуга: “Одамнинг ўз нафсида мавжуд бир нолойиқ хислатни англамаслиги ва беҳуда нарсаларга аралашиши унинг ёмонлигига кифоя қилади”, дедилар (Ибн Ҳиббон ривоятлари).

Беҳуда нарсалардан юз ўгирмоқ саломатлик ва нажот йўлидир. Зиммасида нақадар оғир масъулият ва вазифалар борлигини хис этган киши фақат ўзи билан машғул бўлиб, дунё ва охиратда фойдаси тегадиган амалларга уринади. Беҳуда – бемаъни нарсалардан юз ўгириб, ўзи учун муҳим машғулотларга берилади.

Бу дунёда инсон учун муҳим амалларга қараганда кераксиз – беҳуда нарсалар анча кўп. Демак, фақат фойдали ҳатти-ҳаракатлар билан машғул бўлган киши саноқсиз ёмонлик ва маъсиятлардан саломат қолишлиги аниқ.

Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят: Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Агар сизлардан бир киши ўз Исломини чиройли қилса, қилган ҳар бир яхшилиги ўн баробардан тортиб етти юз баробаргача зиёдаси билан ёзилади. Ёмонликлари эса қандай бўлса-шунча ёзиб қўйилади”, дедилар (Бухорий ривояти).

Имом Молик бундай ёзадилар: “Луқмони Ҳакимдан сўрашди:
– Сизни бу даражага нима олиб чиқди?
– Ростгўйлик, омонатни адо этмоқ ва беҳуда нарсаларни тарк этмоқ! – деб жавоб бердилар”.

Ҳасан Басрий: “Банданинг кераксиз нарсалар билан машғул қилиб қўйилиши Аллоҳ таолонинг ундан юз ўгирганига далолат қилади”, деганлар. Хўш, инсон учун нима муҳим ва нима кераксиз саналади? Инсон учун муҳим нарсалар: ҳаёт учун зарурий – емоқ, ичмоқ, кийим-бош, уй-жой каби эҳтиёжлар, оила қурмоқ, илм, касб-ҳунар ўрганмоқ, ўзи яшаб турган жамиятга манфаат етказмоқ ва охиратдаги нажот – саломатликка тааллуқли амаллар.

Кераксиз нарсалар: манманликка ва хорликка олиб борувчи мол-дунё кетидан қувиш, исрофгарчиликка йўл қўйиш, лоқайд бўлиш, бировлар мақтовини хуш кўриш ва шунга ўхшаш салбий ҳолатлар.

Дунё ва охиратда инсон учун манфаати тегмайдиган, вақтни беҳуда зое этадиган фойдасиз ишлардан мўъмин киши йироқ тургани афзал. Зеро, биз ҳали ўтказган вақтларимизга ҳам жавоб берамиз. Хаттоки кўп гапириш  ҳам охир-оқибат оғиздан ҳаром гапларнинг чиқишига олиб боради. Шунинг учун умматнинг яхшилари бекорчи ва ортиқча гаплардан йироқ юришни ўзларига одат қилганлар. Муоз розияллоҳу анҳудан ривоят:
– Ё Расулуллоҳ! Биз ҳар битта гапирган гапимизга жавоб берамизми?
– Сени йўқлаб онанг йиғласин, эй Муоз! Ахир одамларни юз тубан дўзахга қулатадиган нарса тилларининг ҳосили эмасми?! (Термизий ривоятлари).

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Одам боласининг амри маъруф, наҳий мункар ва Аллоҳ таоло зикридан бошқа сўзлари унинг фойдасига эмасдир”, дедилар (Термизий ривоятлари).

Мусулмон киши ҳайрли ишлар билан машғул бўлмоғи лозим. У турли бемаъни сафсаталар ва беҳуда ишлардан ўзини покиза сақлаши зарур.Инсон нафсини тарбиялаб бормоғи, уни тубан одатлардан нафратланишга ўргатмоғи керак. Ҳақиқий иймон эгалари беҳуда нарсаларга асло эътибор бермайдилар.

Алишер ҳожи НАИМОВ,
Фарғона вилояти бош имом-хатиби ўринбосари