Мамлакатимизда тўрт кун давомида бўлиб ўтган Биринчи Халқаро Ислом цивилизацияси форуми бу борада юртимизда илгари сурилаётган эзгу тамойилларнинг амалий ифодаси ўлароқ нафақат Ўзбекистон, балки бутун Ислом олами ҳаётида муҳим воқеага айланди. Президентимиз Шавкат Мирзиёев дунёнинг қирқдан ортиқ мамлакатларидан ташриф буюрган таниқли олимлар, нуфузли халқаро ташкилотларнинг вакиллари, давлат ва жамоат арбоблари, маданият ва диний конфессиялар намояндалари иштирок этган ушбу анжуман иштирокчиларига мурожаат этар экан:

– Бугунги кунда дунё чуқур ва шиддатли ўзгаришлар даврини бошидан кечирмоқда. Инсоният фан ва технологиялар соҳасида мислсиз ютуқларни қўлга киритмоқда, айни вақтда жиддий синов ва муаммоларга ҳам дуч келмоқда: можаролар ва ўзаро ишончсизлик кучаймоқда, бузғунчи мафкуралар, тоқатсизлик, экстремизм, исломофобия кўринишлари кенг тарқалмоқда. Маданиятлар, динлар ва цивилизацияларни бир-бирига қарши қўйиш, турли халқларнинг урф-одат ва анъаналари ўртасида зиддият келтириб чиқаришга уринишлар авж олмоқда.

Бундай мураккаб вазиятда азалдан башариятнинг тинч-тотув ҳаёти, ҳамжиҳатлик ва маърифатга интилиши, тадрижий ривожланиши учун мустаҳкам замин бўлиб хизмат қилиб келган эзгу тушунчалар, жумладан, исломий қадриятлар алоҳида аҳамият касб этади. Барчамизга аёнки, бу қадриятлар асрлар давомида илмий тараққиёт, маданий юксалиш ва маънавий камолотнинг қудратли манбаи сифатида жаҳон тафаккури ривожига беқиёс ҳисса қўшган ва умуминсоний мероснинг ажралмас қисмига айланган, – дея фикр билдирди. Дарҳақиқат, ўн тўрт асрдан зиёдроқ вақт ўтяптики, Ислом нафақат диний таълимот, балки инсониятнинг олам ва одам ҳақидаги дунёқарашини тубдан ўзгартириб, илмий-маърифий тараққиётга беқиёс ҳиссасини қўшиб келмоқда. Ислом тамойиллари асосида математика, астрономия, геодезия, тиббиёт, кимё, тарих, фалсафа, калом, фиқҳ, ҳадисшунослик юксак чўққиларга кўтарилди, бу йўналишларда минглаб олимлар улкан оламшумул кашфиётларни амалга оширдилар. Бу ютуқлар замирида, энг аввало, Исломнинг илм-фанга, маърифатга бўлган муносабати ётади. Зеро, Аллоҳ азза ва жалла ўзининг муқаддас китобида илм ва олимларни улуғлаб, шундай марҳамат қилади: “Аллоҳ сизлардан имон келтирган ва илм ато этилган зотларни (баланд) даража (мартаба)ларга кўтарур…” (Мужодала сураси, 11-оят)”. Бу бежиз эмас, албатта, чунки инсоният тараққиётини илму фан ривожисиз тасаввур этиш мумкин эмас. Шу жиҳатдан олиб қаралганда, мамлакатимизда кейинги ўн йилликда Ислом маданияти, цивилизациясига жуда катта эътибор қаратилди ва қаратилмоқда.

Биринчи Халқаро Ислом цивилизацияси форуми юксак даражада бўлиб ўтди. Анжуман юртимизнинг азалдан илму фан бешиклари бўлган Тошкент, Самарқанд ва Термиз каби тарихий шаҳарларида ўтказилиши ундан кўзланган маърифий руҳни янада теранлаштирди. Жаҳон тамаддунининг қадимий ўчоқлари бўлган бу шаҳарларда асрлар давомида минглаб олиму фузалолар етишиб чиққан ва ўзига хос илмий мактабларни шаклланишига ҳисса қўшган. Юртимиз алломалари томонидан амалга оширилган оламшумул кашфиётлар инсоният тараққиётига улкан ҳисса бўлиб қўшилган. Уларнинг эзгу ғоялари ва кашфиётлари жаҳон цивилизациясининг ажралмас бир қисми сифатида эътироф этилган ва бугун ҳам шундай бўлиб қолмоқда. Анжуман иштирокчилари ҳам буни чин дилдан ҳис қилдилар ва буни ўзларининг Юртбошимизга қилган мурожаатларида акс эттириб шундай эътироф этдилар:

– Мазкур тарихий воқеа ислом цивилизациясининг жаҳон илм-фани, маданияти ва маънавияти ривожига қўшган беқиёс ҳиссасини янгича талқин ва тарғиб этишда халқаро илмий ҳамжамиятни бирлаштириш учун кенг имкониятлар яратди ҳамда Янги Уйғониш даври – Учинчи ренессанснинг интеллектуал ва маънавий асосларини барпо этиш йўлидаги муҳим қадам бўлди.

Ушбу ташаббус замонавий таҳдид ва хавф-хатарларга узоқни кўзлаб, вақтида берилган таъсирчан жавоб бўлганини ҳам бугун биз чуқур идрок этмоқдамиз. Дунёнинг турли ҳудудларида ислом динининг инсонпарварлик моҳиятини бузиб кўрсатиш, маданият ва цивилизацияларни бир-бирига қарама-қарши қўйиш, шунингдек, мусулмон олимларининг жаҳон илм-фани ва маданияти ривожига қўшган буюк ҳиссасини камситишга уринишлар кузатилаётган бир пайтда Сиз маърифат, илмий тафаккур, тарихий ҳақиқатга эҳтиром ҳамда ислом цивилизациясининг ҳаққоний меросини жаҳон ҳамжамиятига қайта тақдим этишга асосланган бунёдкорлик йўлини таклиф қилдингиз.

Форум иштирокчиларининг бу эътирофи мамлакатимизда диний бағрикенглик ва Ислом цивилизациясининг бой меросини кенг кўламда ўрганиш, жаҳон афкор оммасини ҳам бу қутлуғ ишга жалб этиш, бугунги мураккаб глобал ўзгаришлар даврида ўзаро тинч-тотув ҳаёт кечириш ва инсониятнинг маънавий, маданий ва интеллектуал соҳадаги ютуқларини тинчликка йўналтириш орқали башарият учун курраи заминда фаровон ҳаёт барпо этиш борасида олиб борилаётган ишларнинг нақадар улуғворлиги ва келажакни кўзлаб амалга оширилаётганини янада яққол намойиш этди. Биз бу анжумандан ўзимизга хулоса чиқариб, унда илгари сурилган эзгу ғояларни ҳаётимиз ҳар бир жабҳасининг ажралмас бир қисми сифатида ўрганиш, асраб-авайлаш, сақлаш ва кенг тарғиб этишга қаратишимиз зарурлигини яққол ҳис этдик.

 Алишер домла Наимов,
Фарғона вилояти бош имом хатиб ўринбосари,
Уламолар кенгаши аъзоси.

***

Yildan yilga Yangi O‘zbekistonning xalqaro maydondagi nufuzi ortib bormoqda. Bu bejiz emas, albatta. Zero, mamlakatimiz rahbariyati tomonidan ilgari surilayotgan ma’rifat, bag‘rikenglik va sivilizatsiyalar o‘rtasidagi muloqot g‘oyalari aynan shu maqsadga yo‘naltirilganligi bilan alohida ahamiyat kasb etadi.

Mamlakatimizda to‘rt kun davomida bo‘lib o‘tgan Birinchi Xalqaro Islom sivilizatsiyasi forumi bu borada yurtimizda ilgari surilayotgan ezgu tamoyillarning amaliy ifodasi o‘laroq nafaqat O‘zbekiston, balki butun Islom olami hayotida muhim voqeaga aylandi. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev dunyoning qirqdan ortiq mamlakatlaridan tashrif buyurgan taniqli olimlar, nufuzli xalqaro tashkilotlarning vakillari, davlat va jamoat arboblari, madaniyat va diniy konfessiyalar namoyandalari ishtirok etgan ushbu anjuman ishtirokchilariga murojaat etar ekan:

– Bugungi kunda dunyo chuqur va shiddatli o‘zgarishlar davrini boshidan kechirmoqda. Insoniyat fan va texnologiyalar sohasida mislsiz yutuqlarni qo‘lga kiritmoqda, ayni vaqtda jiddiy sinov va muammolarga ham duch kelmoqda: mojarolar va o‘zaro ishonchsizlik kuchaymoqda, buzg‘unchi mafkuralar, toqatsizlik, ekstremizm, islomofobiya ko‘rinishlari keng tarqalmoqda. Madaniyatlar, dinlar va sivilizatsiyalarni bir-biriga qarshi qo‘yish, turli xalqlarning urf-odat va an’analari o‘rtasida ziddiyat keltirib chiqarishga urinishlar avj olmoqda.

Bunday murakkab vaziyatda azaldan bashariyatning tinch-totuv hayoti, hamjihatlik va ma’rifatga intilishi, tadrijiy rivojlanishi uchun mustahkam zamin bo‘lib xizmat qilib kelgan ezgu tushunchalar, jumladan, islomiy qadriyatlar alohida ahamiyat kasb etadi. Barchamizga ayonki, bu qadriyatlar asrlar davomida ilmiy taraqqiyot, madaniy yuksalish va ma’naviy kamolotning qudratli manbai sifatida jahon tafakkuri rivojiga beqiyos hissa qo‘shgan va umuminsoniy merosning ajralmas qismiga aylangan, – deya fikr bildirdi. Darhaqiqat, o‘n to‘rt asrdan ziyodroq vaqt o‘tyaptiki, Islom nafaqat diniy ta’limot, balki insoniyatning olam va odam haqidagi dunyoqarashini tubdan o‘zgartirib, ilmiy-ma’rifiy taraqqiyotga beqiyos hissasini qo‘shib kelmoqda. Islom tamoyillari asosida matematika, astronomiya, geodeziya, tibbiyot, kimyo, tarix, falsafa, kalom, fiqh, hadisshunoslik yuksak cho‘qqilarga ko‘tarildi, bu yo‘nalishlarda minglab olimlar ulkan olamshumul kashfiyotlarni amalga oshirdilar. Bu yutuqlar zamirida, eng avvalo, Islomning ilm-fanga, ma’rifatga bo‘lgan munosabati yotadi. Zero, Alloh azza va jalla o‘zining muqaddas kitobida ilm va olimlarni ulug‘lab, shunday marhamat qiladi: “Alloh sizlardan imon keltirgan va ilm ato etilgan zotlarni (baland) daraja (martaba)larga ko‘tarur…” (Mujodala surasi, 11-oyat)”. Bu bejiz emas, albatta, chunki insoniyat taraqqiyotini ilmu fan rivojisiz tasavvur etish mumkin emas. Shu jihatdan olib qaralganda, mamlakatimizda keyingi o‘n yillikda Islom madaniyati, sivilizatsiyasiga juda katta e’tibor qaratildi va qaratilmoqda.

Birinchi Xalqaro Islom sivilizatsiyasi forumi yuksak darajada bo‘lib o‘tdi. Anjuman yurtimizning azaldan ilmu fan beshiklari bo‘lgan Toshkent, Samarqand va Termiz kabi tarixiy shaharlarida o‘tkazilishi undan ko‘zlangan ma’rifiy ruhni yanada teranlashtirdi. Jahon tamaddunining qadimiy o‘choqlari bo‘lgan bu shaharlarda asrlar davomida minglab olimu fuzalolar yetishib chiqqan va o‘ziga xos ilmiy maktablarni shakllanishiga hissa qo‘shgan. Yurtimiz allomalari tomonidan amalga oshirilgan olamshumul kashfiyotlar insoniyat taraqqiyotiga ulkan hissa bo‘lib qo‘shilgan. Ularning ezgu g‘oyalari va kashfiyotlari jahon sivilizatsiyasining ajralmas bir qismi sifatida e’tirof etilgan va bugun ham shunday bo‘lib qolmoqda. Anjuman ishtirokchilari ham buni chin dildan his qildilar va buni o‘zlarining Yurtboshimizga qilgan murojaatlarida aks ettirib shunday e’tirof etdilar:

– Mazkur tarixiy voqea islom sivilizatsiyasining jahon ilm-fani, madaniyati va ma’naviyati rivojiga qo‘shgan beqiyos hissasini yangicha talqin va targ‘ib etishda xalqaro ilmiy hamjamiyatni birlashtirish uchun keng imkoniyatlar yaratdi hamda Yangi Uyg‘onish davri – Uchinchi renessansning intellektual va ma’naviy asoslarini barpo etish yo‘lidagi muhim qadam bo‘ldi.

Ushbu tashabbus zamonaviy tahdid va xavf-xatarlarga uzoqni ko‘zlab, vaqtida berilgan ta’sirchan javob bo‘lganini ham bugun biz chuqur idrok etmoqdamiz. Dunyoning turli hududlarida islom dinining insonparvarlik mohiyatini buzib ko‘rsatish, madaniyat va sivilizatsiyalarni bir-biriga qarama-qarshi qo‘yish, shuningdek, musulmon olimlarining jahon ilm-fani va madaniyati rivojiga qo‘shgan buyuk hissasini kamsitishga urinishlar kuzatilayotgan bir paytda Siz ma’rifat, ilmiy tafakkur, tarixiy haqiqatga ehtirom hamda islom sivilizatsiyasining haqqoniy merosini jahon hamjamiyatiga qayta taqdim etishga asoslangan bunyodkorlik yo‘lini taklif qildingiz.

Forum ishtirokchilarining bu e’tirofi mamlakatimizda diniy bag‘rikenglik va Islom sivilizatsiyasining boy merosini keng ko‘lamda o‘rganish, jahon afkor ommasini ham bu qutlug‘ ishga jalb etish, bugungi murakkab global o‘zgarishlar davrida o‘zaro tinch-totuv hayot kechirish va insoniyatning ma’naviy, madaniy va intellektual sohadagi yutuqlarini tinchlikka yo‘naltirish orqali bashariyat uchun kurrai zaminda farovon hayot barpo etish borasida olib borilayotgan ishlarning naqadar ulug‘vorligi va kelajakni ko‘zlab amalga oshirilayotganini yanada yaqqol namoyish etdi. Biz bu anjumandan o‘zimizga xulosa chiqarib, unda ilgari surilgan ezgu g‘oyalarni hayotimiz har bir jabhasining ajralmas bir qismi sifatida o‘rganish, asrab-avaylash, saqlash va keng targ‘ib etishga qaratishimiz zarurligini yaqqol his etdik.

Alisher domla Naimov.

Farg‘ona viloyati bosh imom xatib o‘rinbosari

Ulamolar kengashi a’zosi.

Бир кишини яхши кўрсангиз, телбаларча яхши кўрманг, чунки қалб ўзгарувчан. Эҳтиёткорликни батамом йўқотиб қўйманг, чунки инсон баъзан энг ишонган тарафидан панд еб қолади.

Худди шунингдек, ёмон кўрсангиз, сулҳ учун ҳам ўрин қолдиринг, чунки вазиятлар ҳам ўзгарувчан. Кўпчилик одамлар хусуматлашса, йўлга ўтиб бўлмас тиканлар сочиб ташлайди, кейин эса ўша йўлдан ўзи ялангоёқ юришга мажбур бўлади. Шундай экан, қачондир эҳтиёжингиз тушиши мумкин бўлган йўлдаги кўприкларни бузиб ташламанг!

Одамлар билан орангизда бир кун келиб тирмашиб чиқишга мажбур қиладиган баланд деворлар кўтарманг!

©“Расоилу минас-соҳаба”дан

***

Umar ibn Xattob roziyallohu anhu: “Muhabbating kulfat keltiradigan, nafrating esa talafot yetkazadigan bo‘lmasin”, deganlar (“Adabul mufrad”dan).

Bir kishini yaxshi ko‘rsangiz, telbalarcha yaxshi ko‘rmang, chunki qalb o‘zgaruvchan. Ehtiyotkorlikni batamom yo‘qotib qo‘ymang, chunki inson ba’zan eng ishongan tarafidan pand yeb qoladi.

Xuddi shuningdek, yomon ko‘rsangiz, sulh uchun ham o‘rin qoldiring, chunki vaziyatlar ham o‘zgaruvchan. Ko‘pchilik odamlar xusumatlashsa, yo‘lga o‘tib bo‘lmas tikanlar sochib tashlaydi, keyin esa o‘sha yo‘ldan o‘zi yalangoyoq yurishga majbur bo‘ladi. Shunday ekan, qachondir ehtiyojingiz tushishi mumkin bo‘lgan yo‘ldagi ko‘priklarni buzib tashlamang!

Odamlar bilan orangizda bir kun kelib tirmashib chiqishga majbur qiladigan baland devorlar ko‘tarmang!

©“Rasoilu minas-sohaba”dan

Ш.М.Мирзиёев

Ислом инсониятни барча ёмонликлардан сақланишга, илоҳий амрларни адо этишга, ихтиёрий яхши амалларни қилишга, виждонли, ўта сезгир, иродаси маҳкам, ақли соғлом, хулқи чиройли, жисми бақувват, ўзига аҳамият берувчи ва бошқаларни ислоҳ этувчи, динига қимматли, жамиятга наф келтирувчи, Ватанини ҳимоя қилувчи, умматга қалқон бўлувчи, Парвардигорига ибодат қилувчи, барча халойиққа яхшилик этувчи, ер юзини обод қилувчи бўлишга, ўзига юклатилган вазифани мукаммал адо қилишга даъват этади.

Ислом шариатида инсон жони ва ақлини сақлаш ўта долзарб масалалардан бири ҳисобланади. Шунга биноан шариатда жон ва ақл ўз вазифасини мукаммал равишда адо этишида риоя қилиниши лозим бўлган илоҳий кўрсатмалар батафсил баён этилган.

Давлат сиёсати фуқаролар жамиятининг ҳартомонлама комил, соғлом, олижаноб фазилатлари, юксак тафаккури ва маънавияти, ижтимоий фаоллиги билан ажралиб турадиган намунали жамият бўлишига қаратилган. Мана шу халқчил сиёсатга асосланган ҳукуматимиз барча турдаги гиёҳвандликка қарши изчил кураш олиб бормоқда. Оммавий ахборот воситалари орқали дунёда “аср вабоси” деб ном олган гиёҳвандликнинг инсон соғлиғига зарари ва унинг аянчли оқибатлари ҳақида баралла айтилмоқда ва кенг суратда тушунтирилмоқда.

Инсон ҳаёти, айниқса, ёшларимиз келажагига раҳна солиши мумкин бўлган гиёҳвандликка қарши курашиш Ватанимизнинг ҳар бир онгли фуқароси, қолаверса, ҳар биримизнинг муҳим вазифаларимиздан ҳисобланади. Зеро, жамият ҳаётида мавжуд зарарли иллатни йўқ қилиш ва унинг олдини олиш ҳар бир мўмин-мусулмоннинг шарафли бурчидир.

Ҳар бир инсон бу дунёга пок ниятлар, улуғ мақсадлар ва гўзал орзулар билан қадам қўяди. Кимдир эл таниган олим бўлишни, кимдир ота-онасининг суянчиғи ва фахрига айланишни, яна кимдир жамиятга наф келтирадиган солиҳ инсон бўлишни истайди. Бироқ, бугун инсоният қаршисида шундай бир мудҳиш ва кўринмас хавф турибдики, у инсоннинг нафақат соғлиғини, балки унинг борлиғини, иймонини ва энг гўзал орзуларини ҳам тириклай гўрга тиқади.

Бу офатнинг номи — гиёҳвандликдир. Гиёҳвандлик — бу шунчаки тиббий муаммо эмас, бу инсон ўз қўли билан ўз келажагини кўмадиган «Орзулар қабристони»дир. Муқаддас динимиз инсон ҳаётини, унинг ақли ва соғлиғини энг олий қадрият — Аллоҳнинг буюк омонати деб билади. Ислом шариатининг асосий мақсадларидан бири ҳам айнан инсон ақли ва жонини муҳофаза қилишдир. Аллоҳ таоло Қуръони каримда инсонни ўз-ўзини ҳалокатга ташлашдан қатъий қайтариб, шундай марҳамат қилади: «Ўзингизни (ўз қўлларингиз билан) ҳалокатга ташламанг!» (Бақара сураси, 195-оят).

Гиёҳвандлик моддасини истеъмол қилиш — бу Аллоҳ берган энг улуғ неъмат, яъни онг ва танани ўз қўли билан заҳарлаш, демакдир. Бу эса тўғридан-тўғри оятда қайтарилган ҳалокат эшигини очиш билан баробардир. Пайғамбаримиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳам инсон соғлиғига ва ақлига зарар етказадиган, уни карахт қиладиган ҳар қандай нарсани тақиқлаганлар. Умму Салама розияллоҳу анҳодан ривоят қилинган ҳадисда шундай дейилади: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳар қандай маст қилувчи ва (баданни, ақлни) бўшаштирувчи, сустлаштирувчи нарсаларни истеъмол қилишдан қайтардилар» (Имом Аҳмад ва Абу Довуд ривояти).

Уламоларимиз ушбу ҳадисга таяниб, гиёҳвандлик моддалари (хоҳ у анъанавий, хоҳ замонавий кимёвий-синтетик воситалар ёки капсулалар бўлсин) баданни ва ақлни тамоман ишдан чиқариши, инсонни мутеликка бошлаши сабабли, уларни истеъмол қилишни, сотишни ва тарқатишни ҳаром деб фатво берганлар. Буюк валий ва тобеин олим Ҳасан Басрий раҳматуллоҳи алайҳ ақл неъматининг қадри ҳақида гапириб, шундай деган эканлар: «Агар ақлни бозорда сотиб олишнинг иложи бўлганида, инсонлар унга эга бўлиш учун бор жаҳонни тўлаган бўлардилар. Қандай қилиб инсон ўз ихтиёри билан пулига ўзини ақлдан жудо қиладиган заҳарни сотиб олиши мумкин? Бу ақлсизликнинг энг олий даражасидир».

Улуғ фақиҳ олим Ибн Ҳажар ал-Ҳайтамий раҳматуллоҳи алайҳ ўз асарларида гиёҳвандликнинг зарарларини баён этар экан, у инсонни ибодатдан тўсиши, юздаги ҳаё нурини кетказиши, мардлик ва ғурурни йўқотиши ҳамда инсонни энг пасткаш даражага тушириб қўйишини алоҳида таъкидлаган. Гиёҳванд кимса аввало ақлдан, кейин ҳаёдан, сўнгра оиласи, мол-мулки ва энг ачинарлиси, иймонидан ажралади. Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам айтганларидек: «Ароқ (ва ҳар қандай маст қилувчи нарса) барча ёмонликларнинг калитидир». 

Сохта лаҳзаларнинг аччиқ баҳоси: жарлик ёқасига келиб қолган ёшлар кўпинча бу қора йўлга «бир марта синаб кўриш», «замонавийликдан орқада қолмаслик» ёки «муаммоларни унутиш» мақсадида қадам қўядилар. Бироқ шайтоннинг бу алдови инсонни вақтинчалик сохта дунёга олиб киради-ю, реал ҳаётдаги барча гўзал туйғуларини ва мақсадларини кул қилади. Бу сохта бахтнинг якунида нималар бой берилади?

Илм ва заковат сўнади: Олим ёки шифокор бўлмоқчи бўлган ёшнинг зеҳни заҳарланиб, фикрлашдан маҳрум бўлади.

Оилавий бахт вайрон бўлади: Ота-онасига хизмат қилиб, дуосини олмоқчи бўлган фарзанд уларнинг қотилига, энг катта доғи ва армонига айланади.
Порлоқ келажак гўрга топширилади: Гўзал оила қуриб, бахтли яшашни истаган қалб зулмат соясида, ёлғизлик ва жисмоний азоблар ичида қолади.

Мана шу тарзда умид билан суғорилган порлоқ ҳаёт — ўз эгасининг қўли билан Орзулар қабристонига айлантирилади.

​Фарзандларимизга Аллоҳ таоло берган умр, соғлиқ ва жамият омонат эканини, қиёмат кунида ҳар бир дақиқа ва танамизнинг ҳар бир аъзоси учун ҳисоб беришимизни англатайлик. ​Орзуларимиз қабристонга эмас, ҳаётни гўзаллаштирадиган, Ватанга ва ислом умматига хизмат қиладиган буюк мақсадларга элтсин! Умр неъматини сохта туйғулар эвазига заҳарламайлик.

Абдурахмонов Абдурахмонжон,
Олтиариқ тумани “Бирлашган” масжиди имом-ноиби

***

«Giyohvandlik va narkojinoyatlikka qarshi kurashish nafaqat
huquqni muhofaza qiluvchi organlar, balki keng jamoatchilik,
mahalla va har bir fuqaroning vijdoniy ishi hamda
muqaddas burchiga aylanishi shart».

Sh.M.Mirziyoyev

Islom insoniyatni barcha yomonliklardan saqlanishga, ilohiy amrlarni ado etishga, ixtiyoriy yaxshi amallarni qilishga, vijdonli, o‘ta sezgir, irodasi mahkam, aqli sog‘lom, xulqi chiroyli, jismi baquvvat, o‘ziga ahamiyat beruvchi va boshqalarni isloh etuvchi, diniga qimmatli, jamiyatga naf keltiruvchi, Vatanini himoya qiluvchi, ummatga qalqon bo‘luvchi, Parvardigoriga ibodat qiluvchi, barcha xaloyiqqa yaxshilik etuvchi, yer yuzini obod qiluvchi bo‘lishga, o‘ziga yuklatilgan vazifani mukammal ado qilishga daʼvat etadi.

Islom shariatida inson joni va aqlini saqlash o‘ta dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Shunga binoan shariatda jon va aql o‘z vazifasini mukammal ravishda ado etishida rioya qilinishi lozim bo‘lgan ilohiy ko‘rsatmalar batafsil bayon etilgan.

Davlat siyosati fuqarolar jamiyatining hartomonlama komil, sog‘lom, olijanob fazilatlari, yuksak tafakkuri va maʼnaviyati, ijtimoiy faolligi bilan ajralib turadigan namunali jamiyat bo‘lishiga qaratilgan. Mana shu xalqchil siyosatga asoslangan hukumatimiz barcha turdagi giyohvandlikka qarshi izchil kurash olib bormoqda. Ommaviy axborot vositalari orqali dunyoda “asr vabosi” deb nom olgan giyohvandlikning inson sog‘lig‘iga zarari va uning ayanchli oqibatlari haqida baralla aytilmoqda va keng suratda tushuntirilmoqda.

Inson hayoti, ayniqsa, yoshlarimiz kelajagiga rahna solishi mumkin bo‘lgan giyohvandlikka qarshi kurashish Vatanimizning har bir ongli fuqarosi, qolaversa, har birimizning muhim vazifalarimizdan hisoblanadi. Zero, jamiyat hayotida mavjud zararli illatni yo‘q qilish va uning oldini olish har bir mo‘min-musulmonning sharafli burchidir.

Har bir inson bu dunyoga pok niyatlar, ulug‘ maqsadlar va go‘zal orzular bilan qadam qo‘yadi. Kimdir el tanigan olim bo‘lishni, kimdir ota-onasining suyanchig‘i va faxriga aylanishni, yana kimdir jamiyatga naf keltiradigan solih inson bo‘lishni istaydi. Biroq, bugun insoniyat qarshisida shunday bir mudhish va ko‘rinmas xavf turibdiki, u insonning nafaqat sog‘lig‘ini, balki uning borlig‘ini, iymonini va eng go‘zal orzularini ham tiriklay go‘rga tiqadi.

Bu ofatning nomi — giyohvandlikdir. Giyohvandlik — bu shunchaki tibbiy muammo emas, bu inson o‘z qo‘li bilan o‘z kelajagini ko‘madigan «Orzular qabristoni»dir. Muqaddas dinimiz inson hayotini, uning aqli va sog‘lig‘ini eng oliy qadriyat — Allohning buyuk omonati deb biladi. Islom shariatining asosiy maqsadlaridan biri ham aynan inson aqli va jonini muhofaza qilishdir. Alloh taolo Qurʼoni karimda insonni o‘z-o‘zini halokatga tashlashdan qatʼiy qaytarib, shunday marhamat qiladi: «O‘zingizni (o‘z qo‘llaringiz bilan) halokatga tashlamang!» (Baqara surasi, 195-oyat).

Giyohvandlik moddasini isteʼmol qilish — bu Alloh bergan eng ulug‘ neʼmat, yaʼni ong va tanani o‘z qo‘li bilan zaharlash, demakdir. Bu esa to‘g‘ridan-to‘g‘ri oyatda qaytarilgan halokat eshigini ochish bilan barobardir. Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallam ham inson sog‘lig‘iga va aqliga zarar yetkazadigan, uni karaxt qiladigan har qanday narsani taqiqlaganlar. Ummu Salama roziyallohu anhodan rivoyat qilingan hadisda shunday deyiladi: «Rasululloh sollallohu alayhi vasallam har qanday mast qiluvchi va (badanni, aqlni) bo‘shashtiruvchi, sustlashtiruvchi narsalarni isteʼmol qilishdan qaytardilar» (Imom Ahmad va Abu Dovud rivoyati).

Ulamolarimiz ushbu hadisga tayanib, giyohvandlik moddalari (xoh u anʼanaviy, xoh zamonaviy kimyoviy-sintetik vositalar yoki kapsulalar bo‘lsin) badanni va aqlni tamoman ishdan chiqarishi, insonni mutelikka boshlashi sababli, ularni isteʼmol qilishni, sotishni va tarqatishni harom deb fatvo berganlar. Buyuk valiy va tobein olim Hasan Basriy rahmatullohi alayh aql neʼmatining qadri haqida gapirib, shunday degan ekanlar: «Agar aqlni bozorda sotib olishning iloji bo‘lganida, insonlar unga ega bo‘lish uchun bor jahonni to‘lagan bo‘lardilar. Qanday qilib inson o‘z ixtiyori bilan puliga o‘zini aqldan judo qiladigan zaharni sotib olishi mumkin? Bu aqlsizlikning eng oliy darajasidir».

Ulug‘ faqih olim Ibn Hajar al-Haytamiy rahmatullohi alayh o‘z asarlarida giyohvandlikning zararlarini bayon etar ekan, u insonni ibodatdan to‘sishi, yuzdagi hayo nurini ketkazishi, mardlik va g‘ururni yo‘qotishi hamda insonni eng pastkash darajaga tushirib qo‘yishini alohida taʼkidlagan. Giyohvand kimsa avvalo aqldan, keyin hayodan, so‘ngra oilasi, mol-mulki va eng achinarlisi, iymonidan ajraladi. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam aytganlaridek: «Aroq (va har qanday mast qiluvchi narsa) barcha yomonliklarning kalitidir».

Soxta lahzalarning achchiq bahosi: jarlik yoqasiga kelib qolgan yoshlar ko‘pincha bu qora yo‘lga «bir marta sinab ko‘rish», «zamonaviylikdan orqada qolmaslik» yoki «muammolarni unutish» maqsadida qadam qo‘yadilar. Biroq shaytonning bu aldovi insonni vaqtinchalik soxta dunyoga olib kiradi-yu, real hayotdagi barcha go‘zal tuyg‘ularini va maqsadlarini kul qiladi. Bu soxta baxtning yakunida nimalar boy beriladi?

Ilm va zakovat so‘nadi: Olim yoki shifokor bo‘lmoqchi bo‘lgan yoshning zehni zaharlanib, fikrlashdan mahrum bo‘ladi.

Oilaviy baxt vayron bo‘ladi: Ota-onasiga xizmat qilib, duosini olmoqchi bo‘lgan farzand ularning qotiliga, eng katta dog‘i va armoniga aylanadi.
Porloq kelajak go‘rga topshiriladi: Go‘zal oila qurib, baxtli yashashni istagan qalb zulmat soyasida, yolg‘izlik va jismoniy azoblar ichida qoladi.

Mana shu tarzda umid bilan sug‘orilgan porloq hayot — o‘z egasining qo‘li bilan Orzular qabristoniga aylantiriladi.

​Farzandlarimizga Alloh taolo bergan umr, sog‘liq va jamiyat omonat ekanini, qiyomat kunida har bir daqiqa va tanamizning har bir aʼzosi uchun hisob berishimizni anglataylik. ​Orzularimiz qabristonga emas, hayotni go‘zallashtiradigan, Vatanga va islom ummatiga xizmat qiladigan buyuk maqsadlarga eltsin! Umr neʼmatini soxta tuyg‘ular evaziga zaharlamaylik.

Abduraxmonov Abduraxmonjon,
Oltiariq tumani “Birlashgan” masjidi  imom-noibi

– Сиз ҳар куни давлат ғазнасидан маош оласиз ва саволларимизга “билмайман”, – деб жавоб берасизми?

Абу Юсуф (раҳимаҳуллоҳ) шундай жавоб бердилар:

-Мен билган илмим учун маош оламан. Агар мен билмаган илмим учун ҳам маош олганимда эди, бутун дунёнинг бойликлари менинг маошим учун етмас эди.

Бир олим киши минбарда ўтирар эди. Шу вақт у кишидан бир савол сўрадилар ва у: «Билмайман», – деб жавоб берди.
Савол берган кишилар: «Минбар жоҳиллар учун эмас”, – деб айтганларида, у киши шундай жавоб бердилар:

– Мен илмимга мувофиқ баландликдаги минбарда ўтирибман. Агар билмайдиган илмим даражасида ўтирганимда эди, осмонга етган бўлар эдим.

ЎГИТ. Инсон ҳамма нарсани билишининг иложи йўқ, шунинг учун ундан бирор савол сўралганда, у: «мен китобдан қараб кўраман» ёки “биладиган кишидан сўраб кўраман», – деб жавоб бериши ёки бу саволга жавобни биладиган кишининг ҳузурига жўнатиши керак. Баъзида инсон биладиган масаласида ҳам хатога йўл қўйиши мумкин. Шу боис, фатво чиқараётганда ўта эҳтиёткор ва диққатли бўлиш керак. Балки, бизнинг саволимизга жавоб берган кишини ортиқ кўрмасмиз, шу сабабли агар у бизга хато жавоб берган бўлса, буни тўғрилашнинг иложи бўлмайди. Айтган гапларимиз оддий инсонларга тегишли, лекин бутун ҳаётларини шунга бағишлаган фақиҳларга ҳам бунинг алоқаси бор.

Шаъбий (раҳимаҳуллоҳ) дедилар: «Билмайман», – деб айтиш илмнинг ярмидир. Илмсизликни тан олиш нафс учун жуда мушкул, шу сабабли бу иш албатта мукофотланади».

Абдурраҳмон ибн Абу Лайло шундай деганлар: “Мен бу йиғилишда Аллоҳнинг Расули (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)нинг бир юз йигирма саҳобаларини кўрдим. Агар улардан бирор ҳадис ёки фатво беришларини сўрашса, улар савол берувчини биродарларининг ёнига жўнатар эдилар. У биродар эса бошқа бирига жўнатар эди. Бу ҳолат сўровчи биринчи сўраган кишисининг ёнига қайтиб келмагунга қадар давом этар эди”.

(“Руҳул-баён” тафсири, 1-жилд, 102-бет).

***

Abu Yusuf (rahimahulloh) qozi bo‘lgan paytlarida ulardan bir savol so‘radilar, lekin u zot javobni bilmasliklarini aytdilar. Savol bergan kishilar hayron qoldilar:

– Siz har kuni davlat g‘aznasidan maosh olasiz va savollarimizga “bilmayman”, – deb javob berasizmi?

Abu Yusuf (rahimahulloh) shunday javob berdilar:

-Men bilgan ilmim uchun maosh olaman. Agar men bilmagan ilmim uchun ham maosh olganimda edi, butun dunyoning boyliklari mening maoshim uchun yetmas edi.

Bir olim kishi minbarda o‘tirar edi. Shu vaqt u kishidan bir savol so‘radilar va u: «Bilmayman», – deb javob berdi.
Savol bergan kishilar: «Minbar johillar uchun emas”, – deb aytganlarida, u kishi shunday javob berdilar:

– Men ilmimga muvofiq balandlikdagi minbarda o‘tiribman. Agar bilmaydigan ilmim darajasida o‘tirganimda edi, osmonga yetgan bo‘lar edim.

O‘GIT. Inson hamma narsani bilishining iloji yo‘q, shuning uchun undan biror savol so‘ralganda, u: «men kitobdan qarab ko‘raman» yoki “biladigan kishidan so‘rab ko‘raman», – deb javob berishi yoki bu savolga javobni biladigan kishining huzuriga jo‘natishi kerak. Ba’zida inson biladigan masalasida ham xatoga yo‘l qo‘yishi mumkin. Shu bois, fatvo chiqarayotganda o‘ta ehtiyotkor va diqqatli bo‘lish kerak. Balki, bizning savolimizga javob bergan kishini ortiq ko‘rmasmiz, shu sababli agar u bizga xato javob bergan bo‘lsa, buni to‘g‘rilashning iloji bo‘lmaydi. Aytgan gaplarimiz oddiy insonlarga tegishli, lekin butun hayotlarini shunga bag‘ishlagan faqihlarga ham buning aloqasi bor.

Sha’biy (rahimahulloh) dedilar: «Bilmayman», – deb aytish ilmning yarmidir. Ilmsizlikni tan olish nafs uchun juda mushkul, shu sababli bu ish albatta mukofotlanadi».

Abdurrahmon ibn Abu Laylo shunday deganlar: “Men bu yig‘ilishda Allohning Rasuli (sollallohu alayhi va sallam)ning bir yuz yigirma sahobalarini ko‘rdim. Agar ulardan biror hadis yoki fatvo berishlarini so‘rashsa, ular savol beruvchini birodarlarining yoniga jo‘natar edilar. U birodar esa boshqa biriga jo‘natar edi. Bu holat so‘rovchi birinchi so‘ragan kishisining yoniga qaytib kelmagunga qadar davom etar edi”.

(“Ruhul-bayon” tafsiri, 1-jild, 102-bet).

— Шўринг қурсин! Сен ҳаж қилмадингми? Шўринг қурсин! Сен ҳаж қилмадингми?

Ўша вақтдан бери Аллоҳ таоло мени зулм ва ёмон ишлар қилишдан сақлади.

Изоҳ: бу ҳикоядан маълум бўладики, баъзи амаллар инсонни гуноҳ ва зулм қилишдан сақлар экан.

“Руҳул-баён” тафсири, 1-жилд, 322-бет.

***

Solihlardan biri hikoya qiladi: “Haj amallarini ado etgandan so‘ng bir guruh odamlar bilan vatanimga qaytib keldim. Nafsim yomon ish qilishga undadi. Men o‘sha ishni qilmoqchi bo‘lib turganimda, uyning burchagidan bir ovoz keldi:

— Sho‘ring qursin! Sen haj qilmadingmi? Sho‘ring qursin! Sen haj qilmadingmi?

O‘sha vaqtdan beri Alloh taolo meni zulm va yomon ishlar qilishdan saqladi.

Izoh: bu hikoyadan ma’lum bo‘ladiki, ba’zi amallar insonni gunoh va zulm qilishdan saqlar ekan.

“Ruhul-bayon” tafsiri, 1-jild, 322-bet.

Annotatsiya: Mazkur maqolada islom dinimizda ilmning o‘rni, uning fazilati va ulamolarning jamiyatdagi o‘rni Qur’on oyatlari hamda Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamning hadislari asosida yoritilgan. Unda ilmning nafaqat bilim olish, balki Alloh taologa bo‘lgan qo‘rquv va taqvoni shakllantirishdagi ahamiyati ochib beriladi. Shuningdek, ilmli va ilmsiz kishilar o‘rtasidagi farq, haqiqiy olimning sifatlari hamda ilm talab qilishning fazilatlari tahlil etilgan. Maqolada ulamolarning payg‘ambarlar merosxo‘ri ekani, ularning insoniyatni to‘g‘ri yo‘lga boshlashdagi o‘rni alohida ta’kidlanadi.

Insoniyat tarixida ilm har doim taraqqiyot va kamolotning asosiy omillaridan biri bo‘lib kelgan. Ayniqsa, islom dinida ilmga bo‘lgan e’tibor nihoyatda yuqori bo‘lib, u insonni nafaqat dunyoviy, balki ma’naviy yuksalishga ham olib boradi. Qur’on oyatlarida va Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamning muborak hadisi shariflarida ilmning fazilati, olimlarning darajasi va ilm talab qilishning ahamiyati qayta-qayta ta’kidlangan.

Islom dinimizning bizga bergan ta’limotiga ko‘ra, haqiqiy ilm inson qalbida Allohga nisbatan qo‘rquv va muhabbatni uyg‘otadi, uni to‘g‘ri yo‘lga boshlaydi. Shu boisdan ham ilm olish har bir musulmon uchun juda muhim vazifa hisoblanadi. Ushbu maqolada ilmning mohiyati, uning inson hayotidagi o‘rni hamda ulamolarning jamiyatdagi ahamiyati Qur’on oyatlari va hadislarga orqali tahlil qilinadi.

Alloh taolo:

قال تعالي: انما يخشي اللهَ من عبادهِ العلماءُ

“Albatta, Allohdan bandalari ichidan faqat olimlarigina qo‘rqarlar” [1, 437 b] degan.

Alloh taoloning qudratini his etib, ulardan ibrat olib, ularning yaratuvchisi borligini anglab yetib, aqli bilan Allohni topgan va undan qo‘rqqan odamgina olim hisoblanadi. Ammo mazkur maxluqotlarning tarixi, tuzulishi, tarkibidagi moddalari, xususiyatlari va boshqa turli ma’lumotlarni to‘liq o‘rganib ham ularni yaratgan zot Allohni tanimagan va undan qo‘rqmagan odam o‘ta johil hisoblanadi.

Abdulloh ibn Abbos roziyallohu anhu: “Ilm gapning ko‘pligida emas. Ilm qo‘rqishning ko‘pligidir”, degan ekanlar.

Imom Hasan al-Basriy roziyallohu anhu: “Olim Allohdan g‘oyibona qo‘rqqan odamdir. Alloh qiziqtirgan narsaga qiziqqan, Alloh yomon ko‘rgan narsadan qochgan odamdir”, deya turib: “Allohdan bandalari ichidan faqat olimlarigina qo‘rqarlar” oyatini tilovat qilar ekanlar.

Yana U zot shunday marhamat qiladi:

قال تعالي: قل هل يستوي الذين يعلمون و الذين لا يعلمون

“Biladiganlar bilan bilmaydiganlar teng bo‘ladilarmi?” [1, 459 b]

Albatta, teng bo‘lmaydilar. Biladiganlar iymon keltirib, ibodat qiladilar. Bilmaydiganlar kufr keltirib, isyon etadilar.

Rahmon Rahim bo‘lgan zot:

قال تعالي: و تلك الامثال نضربها للناس و ما يعقلها الا العالِمون

“Bu misollarni odamlarga keltiramiz, ularga faqat olimlarnigina aqli yetar”, [2: 4, 448 b] degan.

Mana shu uch oyatda ilm va ulamolar fazli haqida so‘z ketmoqda.

Birinchi oyatda Allohdan qo‘rqib, Uni ulug‘lash faqat ilmli kishilar tomonidangina sodir bo‘lishi ta’kidlanmoqda. Demak, ilmsiz kishi Allohdan qo‘rqmaydi ham, uni ulug‘lamaydi ham. Tajriba ushbu Qur’oniy haqiqatni tasdiqladi. Turli ilmlar bo‘yicha mutaxassis olimlar Allohni tanishlarini e’lon qilib, iymon-e’tiqodsiz yashash mumkin emas, degan fikrga kelganlarini aytdilar va aytmoqdalar.

Ikkinchi oyatda biladiganlar bilan bilmaydiganlar, ya’ni ilmlilar bilan ilmsizlar teng bo‘la olmasliklari haqida so‘z ketmoqda. Ilmli doimo ustun turishi va fazilatli hisoblanishi, ilmsizda esa bu narsalar bo‘lmasligiga ishora qilinmoqda.

Uchinchi oyatda esa, keltiriladigan masalalarni anglab ulardan o‘rnak olish uchun ham ilm zarurligi ta’kidlanmoqda. Bu ham ilmni va olimni ulug‘lashdir.

عن معاوية رضي الله عنه عن النبي صلي الله عليه و سلم قال: من يرد الله به خيرا يفقهه في الدين و انما انا قاسم و الله يعطي و لن تزال هذه الامة قائمة علي امر الله لا يضرهم من خالفهم حتي يأتي امر الله.

Muoviya roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: “Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallam: “Alloh kimga yaxshilikni iroda qilsa, uni dinda faqih qilib qo‘yadi. Albatta, men taqsimlovchiman, xolos, Alloh beradi. Albatta, bu ummat Allohning ishi (qiyomat) kelguncha Allohning amrida qoim bo‘ladi. Ularga xilof qilganlar zarar yetkaza olmaydi”, dedilar” [6, 29 b].

Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam: “Alloh kimga yaxshilikni iroda qilsa, uni dinda faqih qilib qo‘yadi”, demoqdalar.

Demak, din ta’limotlarini yaxshi tushunadigan bo‘lish banda uchun katta baxt-saodatdir. Unga Alloh taolo yaxshilikni iroda qilganining alomatidir. Demak, diniy ilmni bandaga Alloh taoloning O‘zi beradi. Shuning uchun ham Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam gaplarining davomida:

“Albatta, men taqsimlovchiman, xolos, Alloh beradi”, demoqdalar.

Ya’ni, men Alloh bergan ilmni yetkazaman xolos, haqiqiy beruvchi Allohning O‘zi, deganlari.

Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam hadisi sharifning davomida siz bilan biz ummatlariga ulkan bashorat qilmoqdalar. U zot sollallohu alayhi vasallam musulmon ummatining kelajagi haqida so‘z yuritib: “Albatta, bu ummat Allohning ishi (qiyomat) kelguncha Allohning amrida qoim bo‘ladi. Ularga xilof qilganlar zarar yetkaza olmaydi”, dedilar.

Bu gap darhaqiqat ulkan bashoratdir. Musulmon ummati qiyomat qoim bo‘lguncha Allohning amrini tutib turishi haqidagi ta’kidli xabardir. Ehtimol hamma musulmonlar Allohning amrini birdek tutmaslar. Ba’zilari, hatto ba’zan ko‘plari Allohning amrini tutmaslar. Ammo, Islom ummati ichida Allohning amrini doimo tutuvchilar qiyomatgacha bo‘lishi aniq. Shu bilan birga Islom ummatiga xilof qiluvchilar bo‘lishi ham aniq. Eng muhimi, xilof qiluvchilar Islom ummatiga zarar yetkaza olmasligi aniq.

Bu bashorat Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning moʻjizalari ekani ham ochiq-oydin. Agar u zotdan boshqa odam bo‘lganida bu gapni Islom ummati zaif bo‘lib turgan paytda ayta olmas edi. Bir ming to‘rt yuz yildan ortiq muddatli tajriba Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning bu bashoratlarini tasdiqlab kelmoqda.

Ushbu hadisi sharifdan oladigan foydalarimiz:

1. Islomni yaxshi anglab, faqih bo‘lishga targ‘ib.
2. Islomda faqih bo‘lishlik-Allohning yaxshiligi ekani.
3. Islom ummati qiyomatgacha Allohning amrida qoim bo‘lishi.
4. Islom ummatiga birov zarar yetkaza olmasligi.

عن ابي الدرداء رضي الله عنه قال:  سمعت رسول الله صلي الله عليه و سلم يقول: من سلك طريقا يبتغي فيه علما سهل الله به طريقا الي الجنة و ان الملائكة لتضع اجنحتها رضاء لطالب العلم و ان العالم ليستغفر له من في السماوات و من في الارض حتي الحيتان في الماء وفضل العالم علي العابد كفضل القمر علي سائر الكواكب ان العلماء ورثة الانبياء ان الانبياء لم يورثوا دينارا و لا درهما انما ورثوا العلم فمن اخذ به اخذ بحظ وافر. رواه ابو داود و الترمذي.

Abu Dardo roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: “U kishi Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallamning: “Kim ilm talab qilish yo‘liga yursa, Alloh unga jannat yo‘lini oson qilib qo‘yadi. Albatta, farishtalar tolibi ilmni rozi qilish uchun qanotlarini qo‘yadi. Albatta, olimga osmondagi zotlar, yerdagi zotlar, hatto suvdagi baliqlar ham istig‘for aytadi. Olimning obiddan fazli xuddi oyning boshqa yulduzlardan fazliga o‘xshaydi. Albatta, olimlar payg‘ambarlarning merosxo‘rlaridir. Albatta, payg‘ambarlar dinorni ham, dirhamni ham meros qoldirmaganlar. Albatta, ular ilmni meros qoldirganlar. Kim o‘shani olsa ulug‘ nasibani olibdi”, deganlarini eshitdim”, degan ekanlar [5, 98 b].

عن ابن عباس رضي الله عنه عن النبي صلي الله عليه و سلم قال: فقيه واحد اشد علي الشيطان من الف عابد.

Ibn Abbos roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi. Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallam: “Bir faqih Shayton uchun ming obiddan ham ashaddiyroq (dushman)dir”, dedilar.

Xulosa qilib aytganda, islom dinimizda ilm eng ulug‘ ne’matlardan biri sifatida e’tirof etiladi. Qur’on oyatlari va Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamning hadislari ilmning nafaqat bilish vositasi, balki insonni ma’naviy kamolotga yetaklovchi asosiy omil ekanini ko‘rsatadi. Haqiqiy ilm inson qalbida Allohga nisbatan qo‘rquv va mas’uliyat hissini shakllantiradi, uni to‘g‘ri yo‘lga boshlaydi.

Maqolada aytilgan gaplardan kelib chiqib, ilmli va ilmsiz kishilar o‘rtasida keskin farq mavjudligi, ilm egalarining jamiyatdagi o‘rni yuksak ekani hamda ulamolar payg‘ambarlar merosxo‘rlari sifatida insoniyatni hidoyatga boshlovchi kuch ekanligi aniqlanadi. Shuningdek, ilm talab qilish har bir musulmon uchun muhim vazifa bo‘lib, u insonni nafaqat dunyoda, balki oxiratda ham saodatga erishtirishi ta’kidlandi.

Shu bois, jamiyat taraqqiyoti va ma’naviy yuksalish ilmga bo‘lgan e’tibor, ulamolarni qadrlash va haqiqiy ilmni o‘rganish bilan chambarchas bog‘liqdir.

FOYDALANILGAN MANBA VA ADABIYOTLAR RO‘YXATI

1. “Qur’oni Karim”
2. Tafsiri Hilol. Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. Toshkent: ”Sharq” nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi bosh nashriyoti; 2009 y.
3. Muxtasar – tafsiri Ibn Kasir. Muhammad Ali as–Sobuniy. Bayrut nashriyoti; 1998 y.
4. Riyozus solihin. Imom Abu Zakariyo an–Navaviy. Bayrut nashri; 2000 y.
5. Din nasihatdir. Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. Toshkent: Sharq nashriyoti; 2003 y.
6. Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. Toshkent: Sharq nashriyoti; 2010 y.

Abdulhodiy Abdurahmonov,
Mir Arab  oliy madrasasi o’qituvchisi

Агар икки эгизак бир тухумдан яралган бўлса — зеро баъзи эгизаклар икки тухумдан, баъзилари эса бир тухумдан яралади — ҳатто шундай ҳолатда ҳам уларнинг бармоқ излари бир-биридан мутлақо фарқ қилади.

Бу ҳақиқатга Аллоҳ субҳанаҳу ва таоло Ўзининг азиз Китобида ишора қилиб шундай марҳамат қилади: “Инсон Бизни, унинг суякларини жамлай олмас, деб ўйларми? Ҳа, Биз унинг бармоқ учларини ҳам асл ҳолига келтиришга қодирмиз” (Қиёмат сураси, 3–4-оятлар).

Замонавий илм-фан бармоқ изларида юзга яқин ўзига хос аломат борлигини аниқлади. Агар икки бармоқ изида ана шу юз аломатдан ўн иккитаси ўзаро мос келса, у ҳолда бу икки из бир инсонга тегишли деб қабул қилинади.

Тасодифан икки бармоқ изининг бир хил чиқиш эҳтимоли эса олтмиш тўрт миллиарддан биттадир. Яъни ер юзида олтмиш тўрт миллиард инсон яшаган тақдирда ҳам, шундагина бир жуфт бармоқ изининг ўхшаб қолиш эҳтимоли пайдо бўлади. Ҳолбуки, дунё аҳолиси 6 миллиардни ташкил этади холос (2026-йилга кўра 8 миллиарддан кўп).

Бармоқ изларининг шакли ҳам фавқулодда мураккабдир. Унда ёйлар, эгри чизиқлар, бурилишлар, бурчаклар, тарқалишлар, майда чизиқлар, чуқурчалар ва тармоқланишлардан иборат ноёб тузилиш мавжуд.

Айрим тиббиёт муассасаларида бир бармоқ изи намойиш қилиниб, унинг остига ўн беш мингта бошқа бармоқ изи қўйилганида ҳам, улардан иккитаси ҳатто етти нуқтада ҳам мутлақ ўхшаш чиқмаган.

Бармоқ изи инсон она қорнида бўлганидаёқ, ҳомиланинг олтинчи ойида шакллана бошлайди ва инсон ўлгунига қадар ўзгармасдан сақланади.

Яна ҳам ҳайратлиси шуки, агар бармоқ учидаги тери бутунлай олиб ташланса, унинг ўрнида қайта ўсиб чиққан янги терида аввалги бармоқ изининг ўзи яна пайдо бўлади.

Айрим жиноятчилар бармоқ изларини йўқотиш учун жарроҳлик амалиётларини ўтказганлар. Улар бармоқ терисини кесиб ташлаб, бошқа жойдан олинган терини кўчириб ўтказганлар. Аммо орадан бир неча ой ўтгач, аввалги бармоқ излари яна қайта намоён бўлган.

Чунки бу — Аллоҳ таоло инсонга берган илоҳий муҳрдир. Уни башар қуввати йўқ қилиб ташлай олмайди.

Қиёмат куни Аллоҳ таоло инсонларни қайта тирилтирганида ҳам ана шу чизиқлар, чуқурчалар, тармоқлар ва майда белгилар яна аввалги ҳолига қайтарилади.

Аллоҳ таоло марҳамат қилади: “Ҳа, Биз унинг бармоқ учларини ҳам асл ҳолига келтиришга қодирмиз” (Қиёмат сураси, 4-оят).

Бу — Аллоҳ таолонинг буюк оятларидан биридир. Инсон ҳали она қорнида экан, бу нақшлар қандай яратилади? Кейин инсон ўлганидан сўнг Аллоҳ таоло уларни қандай қилиб яна аввалги ҳолига қайтаради?

Бу саволларнинг ўзи инсон қалбини тафаккурга, ақлни эса Яратувчининг қудрати ҳақида мулоҳаза қилишга чорлайди.

Замонавий илм-фан яна бир ҳайратли ҳақиқатни кашф этди: инсоннинг кўз гавҳари — яъни кўзнинг рангли қисми ҳам ҳар бир инсонда ўзига хос бўлиб, у ҳам шахсни аниқлашда бармоқ изи каби ноёб белги вазифасини бажаради.

Демак, инсон танасидаги ҳар бир аъзо, ҳар бир чизиқ, ҳар бир ҳужайра ва ҳар бир биологик белги — Аллоҳ таолонинг қудратига далолат қилувчи тирик оятдир.

Муҳаммад Ротиб Набулсийнинг Қуръон ва суннатдаги
илмий мўъжизалар энциклопедиясидан Мир Араб олий мадрасаси ўқитувчиси
Абдулҳодий Абдураҳмонов таржима қилди

***

Inson tanasidagi eng hayratli alomatlardan biri — uning barmoq izlaridir.

Agar ikki egizak bir tuxumdan yaralgan bo‘lsa — zero baʼzi egizaklar ikki tuxumdan, baʼzilari esa bir tuxumdan yaraladi — hatto shunday holatda ham ularning barmoq izlari bir-biridan mutlaqo farq qiladi.

Bu haqiqatga Alloh subhanahu va taolo O‘zining aziz Kitobida ishora qilib shunday marhamat qiladi: “Inson Bizni, uning suyaklarini jamlay olmas, deb o‘ylarmi? Ha, Biz uning barmoq uchlarini ham asl holiga keltirishga qodirmiz” (Qiyomat surasi, 3–4-oyatlar).

Zamonaviy ilm-fan barmoq izlarida yuzga yaqin o‘ziga xos alomat borligini aniqladi. Agar ikki barmoq izida ana shu yuz alomatdan o‘n ikkitasi o‘zaro mos kelsa, u holda bu ikki iz bir insonga tegishli deb qabul qilinadi.

Tasodifan ikki barmoq izining bir xil chiqish ehtimoli esa oltmish to‘rt milliarddan bittadir. Yaʼni yer yuzida oltmish to‘rt milliard inson yashagan taqdirda ham, shundagina bir juft barmoq izining o‘xshab qolish ehtimoli paydo bo‘ladi. Holbuki, dunyo aholisi 6 milliardni tashkil etadi xolos (2026-yilga ko‘ra 8 milliarddan ko‘p).

Barmoq izlarining shakli ham favqulodda murakkabdir. Unda yoylar, egri chiziqlar, burilishlar, burchaklar, tarqalishlar, mayda chiziqlar, chuqurchalar va tarmoqlanishlardan iborat noyob tuzilish mavjud.

Ayrim tibbiyot muassasalarida bir barmoq izi namoyish qilinib, uning ostiga o‘n besh mingta boshqa barmoq izi qo‘yilganida ham, ulardan ikkitasi hatto yetti nuqtada ham mutlaq o‘xshash chiqmagan.

Barmoq izi inson ona qornida bo‘lganidayoq, homilaning oltinchi oyida shakllana boshlaydi va inson o‘lguniga qadar o‘zgarmasdan saqlanadi.

Yana ham hayratlisi shuki, agar barmoq uchidagi teri butunlay olib tashlansa, uning o‘rnida qayta o‘sib chiqqan yangi terida avvalgi barmoq izining o‘zi yana paydo bo‘ladi.

Ayrim jinoyatchilar barmoq izlarini yo‘qotish uchun jarrohlik amaliyotlarini o‘tkazganlar. Ular barmoq terisini kesib tashlab, boshqa joydan olingan terini ko‘chirib o‘tkazganlar. Ammo oradan bir necha oy o‘tgach, avvalgi barmoq izlari yana qayta namoyon bo‘lgan.

Chunki bu — Alloh taolo insonga bergan ilohiy muhrdir. Uni bashar quvvati yo‘q qilib tashlay olmaydi.

Qiyomat kuni Alloh taolo insonlarni qayta tiriltirganida ham ana shu chiziqlar, chuqurchalar, tarmoqlar va mayda belgilar yana avvalgi holiga qaytariladi.

Alloh taolo marhamat qiladi: “Ha, Biz uning barmoq uchlarini ham asl holiga keltirishga qodirmiz” (Qiyomat surasi, 4-oyat).

Bu — Alloh taoloning buyuk oyatlaridan biridir. Inson hali ona qornida ekan, bu naqshlar qanday yaratiladi? Keyin inson o‘lganidan so‘ng Alloh taolo ularni qanday qilib yana avvalgi holiga qaytaradi?

Bu savollarning o‘zi inson qalbini tafakkurga, aqlni esa Yaratuvchining qudrati haqida mulohaza qilishga chorlaydi.

Zamonaviy ilm-fan yana bir hayratli haqiqatni kashf etdi: insonning ko‘z gavhari — yaʼni ko‘zning rangli qismi ham har bir insonda o‘ziga xos bo‘lib, u ham shaxsni aniqlashda barmoq izi kabi noyob belgi vazifasini bajaradi.

Demak, inson tanasidagi har bir aʼzo, har bir chiziq, har bir hujayra va har bir biologik belgi — Alloh taoloning qudratiga dalolat qiluvchi tirik oyatdir.

Muhammad Rotib Nabulsiyning Qurʼon va sunnatdagi
ilmiy mo‘jizalar ensiklopediyasidan Mir Arab oliy madrasasi o‘qituvchisi
Abdulhodiy Abdurahmonov tarjima qildi

Shayxul islom Zakariyo Al-Ansoriy tasavvufning ta’rifi haqida quyidagi so‘zlarni aytadilar:

التصوف: علم تعرف به أحوال تزكية النفوس، وتصفية الأخلاق وتعمير الظاهر والباطن لنيل السعادة الأبدية

Tasavvuf:Abadiy saodatga erishish uchun nafsni poklash, xulqlarni musaffolashtirish,  tashqi va ichki dunyoni tuzatishni o‘rgatadigan ilmdir [7, 18].

Tasavvufning ta’rifida ba’zilar aytadiki:

التصوف كله أخلاق، فمن زاد عليك بالأخلاق زاد عليك بالتصوف

Tasavvufning barchasi go‘zal axloqdan iborat. Kimning go‘zal xulqi senning xulqingdan ziyoda bo‘lsa, bilginki u tasavvuf jihatidan sendan ustundir [8, 24].

Imom Shoziliy rahmatulloh alayh tasavvufni quyidagicha ta’riflaydilar:

التصوف: تدريب النفس على العبودية، وردها لأحكام الربوبية

Tasavvuf: Bu nafsni ubudiyat (bandalik) sifatini shakllantirishga mashq qildirish  va rabboniy hukmlarga uni topshirish [9, 73].

Xulosa qilib aytganda, insonni ham ichki ham tashqi dunyosini go‘zal bo‘lishiga, shariatdan qasd qilingan komil inson darajasiga ko‘tarilishiga xizmat qiladigan asosiy ilmlardan biri bu tasavvuf desak xato bo‘lmasa kerak.

Shariatdagi buyruqlar insonga nisbattan ikki qismga bo‘linadi:

1. Zohiriy amallarga ta’luqli bo‘lgan hukmlar;
2. Botiniy amallarga ta’luqli bo‘lgan hukmlar.

Boshqacha qilib aytganda insonni badani, jismiga ta’luqli bo‘lgan hukmlar va insonni qalbiga ta’luqli bo‘lgan hukmlar.

Badanga ta’luqli bo‘lgan hukmlar buyruq va qaytariqlardan iborat. Buyruqqa misol: Namoz o‘qish, zakot berish, haj qilish va hokazo… Qaytariqlarga misol: Odam o‘ldirmaslik, zino qilmaslik, o‘g‘irlik qilmaslik, aroq ichmaslik va hokazo…

Qalbiy amallar ham xuddi shunday buyruq va qaytariqlardan iborat. Buyruqlariga misol:  Allohga, uning rasullariga, farishtalarga, kitoblariga iymon keltirish, ixlosli bo‘lish, xushu’, tavakkul va hokazo… Qaytariqqa misol:  Kufr keltirmaslik, ujub, riyo, hasad qilmaslik va hokazo…

Garchi badaniy va qalbiy hukmlarning ikkalasi ham muhim bo‘lsada qalbga ta’luqli bo‘lgan hukmlar birinchisidan ko‘ra muhimroqdir. Chunki botiniy amallar zohiriy amallarning asosi va poydevori hisoblanadi. Agar botiniy amal buzilsa zohiriy amallarning barchasi fasod bo‘ladi.

Alloh taolo “Kahf” surasining 110-oyatida: “Kim Robbisiga ro‘baro‘ kelishni umid qilsa, yaxshi amal qilsin va Robbisiga ibodat qilishda birontani sherik qilmasin” [1, 304], deb marhamat qilgan.

Shuning uchun Rasululloh sollalohu alayhi vasallam sahobalarning diqqatini qalblarini isloh qilishga qaratgan edilar. Ularga: “Insonning salohiyati, qalbining salohiyati, yashirin kasalliklardan salomatligiga bog‘liq”, der edilar.

Imom Buxoriy rivoyat qilgan hadisda U zot shunday deydilar:

«الا و إنَ في الجسد مضغة  إذا صلحت صلح الجسد كلَه  و إذا فسدت فسد الجسد كلَه الا و هي القلب»

“Ogoh bo‘ling! Jasadda bir parcha go‘sht bor. Agar o‘sha tuzalsa jasadning barchasi tuzaladi. Agar o‘sha buzulsa jasadning barchasi buziladi. Ogoh bo‘ling! o‘sha bir parcha go‘sht qalbdir” [2, 20].

Xuddi shunngdek, U zot sollallohu alayhi vasallam Alloh nazar tashlaydigan joy, bu qalb ekanligini uqtirganlar. Imom Buxoriy va Imom Muslim qilgan rivoyatda Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam quyidagilarni marhamat qilganlar:

«إنَّ اللهَ لا يَنْظُرُ إِلَى أجْسَادِكُمْ ، وَلا إِلَى صُوَرِكُمْ ، وَلكِنْ يَنْظُرُ إِلَى قُلُوبِكُمْ«

Ma’nosi: “Alloh sizlarning jismlaringiz yoki suratlaringizga qaramaydi. Lekin sizning qalbingizga qaraydi” [3, 10].

Modomiki insonning salohiyati  zohiriy amallarning manbasi bo‘lgan qalbga bog‘liq ekan, uni Alloh qaytargan yomon sifatlardan tozalab isloh qilish va uni go‘zal sifatlar bilan bezash lozim ekan. Manashu ishlarni qilsa, o‘sha qalb sohibi qalbi salim najot topuvchi kishilardan bo‘lar ekan.

Alloh taolo Shuaro surasining 88-89-oyatlarida marhamat qilib aytadiki:

“U kunda molu davlat ham bola chaqa ham foyda bermaydi. Faqatgina kimiki Allohga salim qalb bilan kelsa, (o‘sha salim qalb) manfa’at beradi” [1, 371].

Qalbni poklash va nafsni tarbiyalash farzi aynlarning eng muhimidir. Alloh Taoloning ilohiy buyruqlari shuni taqozo qiladi. Bu haqda oyat, hadis va ulamolar so‘z yurutganlar. Hozir biz sizga Qur’on, hadis va ulamolarning so‘zlarida qalbni yomon xislat va kasalliklardan poklash lozimligiga dalolat qiluvchi hujjatlarni aytib chiqamiz.

Qur’ondan dalillar:  Alloh taolo A’rof surasining 33-oyatida  marhamat qilib aytadi:

“(Ey,Muhammad): “Robbim oshkora va yashirin yomonliklardan qaytardi”, deb aytgin” [1, 154].

Va yana An’om surasining 151-oyatida marhamat qilib aytadi:

“Gunoh ishlarning oshkora va yashiriniga ham yaqinlashmanglar” [1, 148].

Mufassir olimlar oyatdagi ichki, yashirin gunohdan maqsad: hasad, riyo, nifoq, deb tafsir qilganlar.

Albatta bu illatlardan qutulish va ularni oldini olish masalasini tasavvuf muolaja qiladi.

Hadisdan dalillar: Hasad, kibr, riyodan qaytaruvchi va go‘zal axloqlar bilan xulqlanishga chorlovchi barcha hadislar bizning mavzumizga hujjat bo‘la oladi.

Hadislarning birida Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam: “Iymon yetmish nechidir shoxchadan iborat. Uning eng oliysi “LA ILAHA ILLALLOH” kalimasi bo‘lsa, uning eng pastki darajasi, yo‘ldagi aziyatlarni olib tashlash. Hayo ham o‘sha iymonning shoxchalaridan biridir”, deganlar.

Iymonning mukammalligi shu shoxchalarning bir shaxsda to‘liq jamlanishi bilan bo‘ladi. Iymonning noqisligi esa o‘sha shoxchalarning kamayishi bilan bo‘ladi.

Tasavvuf  aynan manashu shoxchalarni insonda mujassam bo‘lishida katta rol o‘ynaydi.

Olimlarning so‘zlaridan dalil: Ulamolar, alohida tavbaga muhtoj bo‘ladigan qalbning kasallaridan bo‘lgan gunohi kabiralarni sanab chiqqanlar. Va bularning barini tasavvuf yo‘nalishida muolaja qilishini bayon qilib chiqqanlar.

“Javharatu tavhid” asarida Shayx Bajuriy quyidagilarni aytadilar: “Yaxshilikka chaqirib, chaqimchilik, g‘iybat, kibr, riyo, hasad, tortishuv va janjalga o‘xshagan yomon ishlardan o‘zingni tiy. Albatta bular nafsning aybi hisoblanadi. Va bu dardga uchraganlarning tabibi buyuk so‘fiylar hisoblanadi”.

“Hidoyatul Alaiyya” kitobining muallifi bu haqda quydagi so‘zlarni aytadi: “Shariat ko‘rsatmalari va olimlarning ijmosi hasad, musulmonlarni tahqirlash, kibr, o‘zidan o‘zi faxrlanib ujubga ketish, riyo, nifoq va shunga o‘xshagan jirkanch ishlarning harom ekanligiga dalolat qilgach, bu ishlarning hudud va chegaralarini bilib olib, barchasidan chetlanish va uzoqlashish lozim. Buning haqiqatini esa faqatgina tasavvuf ilmi bayon qilib beradi. [4, 64]

Demak xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, yuqorida keltirilgan oyat va hadis-shariflardan shu bilinadiki tasavvuf musulmonlar uchun alohida ahamiyatga ega bo‘lgan, muhum yo‘nalishlardan biri ekanligi kelib chiqadi”.

Foydalanilgan adabiyotlar

1. Abdulaziz Mansur. Qur’oni karim ma’nolar tarjima va tafsiri -Toshkent. 2009. 546 b.
2. Muhammad ibn Ismoil Buxoriy. Sahihul buxoriy. Bayrut: «Muassatur risolatun noshirun». 2019. 1904 b.
3. Muslim ibn Hajjoj an-Naysaburiy. Sahihi muslim. Riyoz: «Baytul afkorud davliyya». 1998. 1473 b.
4. Alouddin Obidin. Alhidoyatul Aloiyya. Damashq: “Dorussalom”. 2003.
5. Shoh Valiyulloh Dehlaviy. Hujjatullohil bolig‘a. Karachi: “Dorut tanvir”. 1998.
6. Muhammad Ibn Is’hoq Al- Buxoriy Al-Kalaboziy. At-tarruf limazhabi ahli tasavvuf. Qohira: “Turosul arab”. 2000.
7. Shayxul islom Zakariyo al-Ansoriy. Sharhu risolatil qushayriyya. Damashiq: “Dar an-nu’mon lil ulum”. 2000. 584
8. Shayx Mustafo al-Madaniy. Annusratun nabaviyya. Madina: “Dor al-hikma”.
9. Alloma Hamid Saqar. Nuru tahqiq. Qohira: “Turosul arab”. 2000.

Abdulhodiy Abdurahmonov,
Mir Arab  oliy madrasasi o’qituvchisi

Kalit so‘zlar: Zamaxshariy, arab tili grammatikasi, nahv, sarf, tafsir, Mufassal, Kashshof, Muqaddimat ul-adab, balog‘at, Xorazm.

Xorazm vohasi qadimdan ilm-fan va madaniyat markazlaridan biri sifatida tanilgan. Bu zamindan Muhammad Muso al-Xorazmiy, Abu Rayhon Beruniy kabi ko‘plab buyuk allomalar yetishib chiqqan. Ana shunday ulug‘ zotlardan biri Mahmud Zamaxshariy bo‘lib, u arab tili grammatikasi, tafsir, lug‘atshunoslik va balog‘at ilmlarida chuqur iz qoldirgan. Uning asarlari sharq va g‘arb olimlari tomonidan yuksak baholangan.

Mahmud Zamaxshariy 1075-yilda Xorazmning Zamaxshar qishlog‘ida tavallud topgan. Uning to‘liq ismi Abul-Qosim Mahmud ibn Umar ibn Muhammad Zamaxshariydir. Dastlabki bilimlarni ota-onasidan olgan alloma yoshligidan ilmga katta qiziqish bildirgan. U ilm izlab Buxoro, Bag‘dod, Nishopur, Hijoz va Shom kabi ilm markazlariga safar qilgan. Yo‘lda yuz bergan baxtsiz hodisa sabab bir oyog‘idan ayrilgan bo‘lsa-da, bu hol uning ilm olishiga to‘sqinlik qila olmagan. Zamaxshariy arab tili, hadis, tafsir va adabiyot ilmlarini chuqur egalladi. U ayniqsa arab tilining nozik jihatlarini mukammal o‘rgandi va keyinchalik bu sohada yirik asarlar yaratdi. Makkada uzoq muddat yashagani sababli unga “Jorulloh” laqabi berilgan.

Zamaxshariy o‘z ilmiy faoliyati davomida ko‘plab yurtlarda bo‘lib, mashhur olimlardan ta’lim olgan. Uning asosiy ustozlaridan Abu Mudar Mahmud ibn Jarir al-Isfahoniy, Abu Mansur Nasr al-Xorisiy va Abu Sa’d ash-Shaqqoniylarni sanab o‘tish mumkin. Mazkur ustozlar allomaning nahv, hadis va balog‘at ilmlarida yetuk mutaxassis bo‘lib yetishishida xizmat qilishgan.

Bag‘dod va Nishopurdagi ilmiy muhit Zamaxshariyning dunyoqarashini yanada boyitgan. U turli ilmiy munozaralarda qatnashib, o‘zining bilim va iste’dodini namoyon etgan. Allomaning sayohatlari uning ilmiy merosida ham aks etgan.

Zamaxshariy arab tili grammatikasi rivojiga ulkan hissa qo‘shgan allomalardan biridir. Uning “Al-Mufassal fin-nahv” asari nahv va sarf ilmlarining eng muhim manbalaridan hisoblanadi. Mazkur asar arab tili qoidalarini tartibli usulda bayon qilgani bilan alohida ajralib turadi.

Shuningdek, allomaning “Muqaddimat ul-adab” asari arab tilini o‘rganishda muhim qo‘llanma vazifasini bajargan. Unda arab tilidagi so‘zlar, iboralar va grammatik qoidalar izchil bayon qilingan. “Asos al-balog‘a” asari esa arab tilining lug‘aviy boyligini yoritishda katta ahamiyatga ega.

Arab olimlari Zamaxshariy haqida: “Agar Zamaxshariy bo‘lmaganida, arablar o‘z tillarini mukammal bilmagan bo‘lar edi”, deb yuksak baho berganlar.

Zamaxshariyning eng mashhur asarlaridan biri “Al-Kashshof” tafsiridir. Mazkur asar Qur’oni karim oyatlarining tilshunoslik, balog‘at va nahv jihatdan tahliliga bag‘ishlangan. Tafsir Makkada yozilgan bo‘lib, musulmon olamida katta shuhrat qozongan. “Kashshof” tafsirining asosiy xususiyati shundaki, unda oyatlarning ma’nosi arab tili qoidalari asosida chuqur sharhlangan. Bu asar keyingi mufassirlar uchun muhim manba bo‘lib xizmat qilgan. Bugungi kunda ham dunyoning ko‘plab kutubxonalarida ushbu asarning qo‘lyozma nusxalari saqlanmoqda.

Zamaxshariy o‘z davrida ko‘plab shogirdlar yetishtirgan. Uning shogirdlari orasida Mutarriziy, Abu Mansur al-Javoliqiy va Abu Sa’d al-Idrisi kabi mashhur olimlar bo‘lgan. Mazkur shogirdlar ustozining ilmiy maktabini davom ettirib, arab tilshunosligi rivojiga hissa qo‘shganlar.

Allomaning asarlari nafaqat sharqda, balki g‘arb sharqshunoslari orasida ham katta qiziqish uyg‘otgan. I.Yu.Krachkovskiy, V.V.Bartold kabi olimlar Zamaxshariy merosini yuqori baholaganlar.

Mustaqillik yillarida O‘zbekistonda Zamaxshariy merosini o‘rganishga alohida e’tibor qaratildi. 1995-yilda alloma tavalludining 920-yilligi keng nishonlandi. O‘zbekiston xalqaro islom akademiyasi, Islom sivilizatsiyasi markazi hamda boshqa ilmiy markazlarda alloma asarlarini o‘rganish bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar olib borilmoqda.

Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, Mahmud Zamaxshariy o‘zining boy ilmiy merosi bilan jahon ilm-fani tarixida muhim o‘rin egallaydi.

U arab tili grammatikasi, tafsir va balog‘at ilmlarini rivojlantirishga katta hissa qo‘shgan. Zamaxshariy merosini chuqur o‘rganish va uni kelajak avlodga yetkazish ilm-fan rivoji uchun muhim ahamiyatga ega. Uning ilmga bo‘lgan muhabbati, matonati va fidoyiligi yoshlar uchun ibrat namunasi bo‘lib xizmat qiladi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

1. Uvatov U. Buyuk yurt allomalari. – Toshkent: O‘zbekiston, 2018.
2. Ibn Xallikon. Vafayot ul-a’yon. – Bayrut, 2000.
3. Al-Mufassal fi-n-nahv. – Bayrut, 1985.
4. Al-Kashshof. – Qohira, 1925.
5. Ibn Battuta. Sayohatnoma. – Toshkent: Sharq, 2012.

Abdulhodiy Abdurahmonov,
Mir Arab  oliy madrasasi o’qituvchisi

Ўгит. Инсонга қанчалик мушкул бўлмасин, ибодат қилиши керак. Ибодат қилиш имконининг мавжудлиги ҳам Аллоҳ таолонинг буюк неъматидир. Мўмин киши: “Мен ибодат қилмайдиганлар сарасидан ҳам бўлишим мумкин эди, алҳамдулиллаҳ, мен ибодат қилаяпман”, — дейиши керак. Дуо қилиш вақтида қўлларни дуога кўтариш керак, бу дуоларнинг қабул бўлишига таъсир қилади.

Салмон ал-Форсий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Аллоҳнинг Расули (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) дедилар: “Сизнинг Роббингиз камтарлик ва сахийлик эгаси (Камтар ва Сахийдир). Бандаси қўлларини кўтариб бирор нарса сўраганида, уларни бўш қайтаришга ҳаё қилади” (Абу Довуд, Имом Термизий ривоятлари).

“Руҳул-баён” тафсири, 3-жилд, 177-саҳифа

***

Oriflar sultoni Boyazid Bistomiy (rohimahulloh) hikoya qiladilar: “Bir kuni tunda Alloh taologa duo qildim. Bir qo‘limni yengimdan chiqardim, lekin sovuq bo‘lganligi sababli, ikkinchi qo‘limni chiqarmadim. Keyin uxlab qoldim. Tushimda duo uchun ko‘targan qo‘limdan nur taralar, ikkinchi qo‘lim esa bo‘sh edi.
— Allohim! Nima uchun ikkinchi qo‘lim bo‘sh?
— Bizga duo qilish uchun ko‘targan qo‘lingni nurga to‘ldirdik, ko‘tarmagan qo‘lingni esa nursiz qoldirdik.

O‘git. Insonga qanchalik mushkul bo‘lmasin, ibodat qilishi kerak. Ibodat qilish imkonining mavjudligi ham Alloh taoloning buyuk neʼmatidir. Mo‘min kishi: “Men ibodat qilmaydiganlar sarasidan ham bo‘lishim mumkin edi, alhamdulillah, men ibodat qilayapman”, — deyishi kerak. Duo qilish vaqtida qo‘llarni duoga ko‘tarish kerak, bu duolarning qabul bo‘lishiga taʼsir qiladi.

Salmon al-Forsiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Allohning Rasuli (sollallohu alayhi va sallam) dedilar: “Sizning Robbingiz kamtarlik va saxiylik egasi (Kamtar va Saxiydir). Bandasi qo‘llarini ko‘tarib biror narsa so‘raganida, ularni bo‘sh qaytarishga hayo qiladi” (Abu Dovud, Imom Termiziy rivoyatlari).

“Ruhul-bayon” tafsiri, 3-jild, 177-sahifa